BrainParrot

भारत-आसियान संबंध भारताच्या ॲक्ट ईस्ट धोरणाच्या केंद्रस्थानी, मनिला शिखर परिषदांपूर्वी पंतप्रधानांचे प्रतिपादन

GS2संपूर्ण नोटप्रकाशित:

स्रोत: द हिंदू, 17 नोव्हेंबर, 2026

सारांश

  • पंतप्रधान नरेंद्र मोदी सोमवारी ४९व्या आसियान शिखर परिषदेसाठी मनिलाला रवाना झाले. मंगळवारी ते २३व्या आसियान-भारत शिखर परिषदेला आणि २१व्या पूर्व आशिया शिखर परिषदेला उपस्थित राहणार आहेत.
  • प्रस्थानापूर्वी त्यांनी आसियानशी असलेले संबंध "भारताच्या ॲक्ट ईस्ट धोरणाचे हृदय" असल्याचे म्हटले. हे संबंध महासागर दृष्टिकोनातही मध्यवर्ती स्थानी असल्याचे त्यांनी सांगितले.
  • मंगळवारी सायंकाळी क्वाड नेत्यांची शिखर परिषद अपेक्षित आहे, पण तिची अधिकृत घोषणा अद्याप झालेली नाही. सूत्रांनुसार या परिषदेतून दक्षिण चीन समुद्र खुला ठेवण्याबाबत रचनात्मक संदेश दिला जाईल, कारण तेथील प्रादेशिक वादांत फिलिपिन्स आघाडीवर आहे.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ — भारत आणि त्याचा शेजार, गट आणि करार; जीएस३ — सागरी सुरक्षा (दक्षिण चीन समुद्र)

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • ॲक्ट ईस्ट धोरण: २०१४ मध्ये सुरू, लूक ईस्टचे श्रेणीवर्धन. चार 'सी': संस्कृती, वाणिज्य, संपर्कव्यवस्था आणि क्षमता बांधणी.
  • महासागर म्हणजे सुरक्षा आणि विकासासाठी प्रदेशांमध्ये परस्पर व समग्र प्रगती. तो सागर उपक्रमाचा उत्तराधिकारी असून त्याची घोषणा २०२५ मध्ये झाली.
  • आसियान: ८ ऑगस्ट १९६७ रोजी बँकॉक येथे स्थापन, पाच संस्थापक सदस्य आणि आता दहा सदस्य.
  • पूर्व आशिया शिखर परिषद: १८ सदस्य, आसियानच्या नेतृत्वाखालील, पहिली परिषद २००५ मध्ये. भारत संस्थापक सदस्य आहे.
  • भारत–आसियान संबंध सर्वसमावेशक धोरणात्मक भागीदारीच्या स्तरावर आहेत (२०२२ मध्ये श्रेणीवर्धन).
  • ऑस्ट्रेलियाचे वर्णन आसियानचा भागीदार देश असे केले आहे (लेखातील संज्ञा).
  • क्वाडमध्ये भारत, अमेरिका, जपान आणि ऑस्ट्रेलिया यांचा समावेश आहे.
  • भारताची घोषित भूमिका: दक्षिण चीन समुद्र जागतिक सागरी वाहतुकीसाठी खुला राहिला पाहिजे. नियमाधिष्ठित दृष्टिकोन संयुक्त राष्ट्र सागरी कायदा अधिवेशनावर आधारित आहे, ज्यात नौवहन स्वातंत्र्य, हवाई उड्डाण स्वातंत्र्य आणि वादांचे शांततापूर्ण निराकरण यांचा समावेश आहे.

आकडेवारी आणि तपशील

  • शिखर परिषदांचा क्रम: ४९वी आसियान शिखर परिषद (मनिला), त्यानंतर मंगळवारी २३वी आसियान-भारत शिखर परिषद आणि २१वी पूर्व आशिया शिखर परिषद.
  • सोमवारी सायंकाळी फिलिपिन्सचे अध्यक्ष फर्डिनांड मार्कोस ज्युनिअर यांनी आयोजित केलेल्या मेजवानीला मोदी उपस्थित राहिले.
  • मनिलामध्ये ऑस्ट्रेलियाचे पंतप्रधान अँथनी अल्बानीज हेही आहेत. अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प येणे अपेक्षित आहे, त्यानंतर ते एपेक बैठकीसाठी शेन्झेनला जातील.
  • मंगळवारी सायंकाळी मोदी, जपानचे सनाए ताकाईची, अल्बानीज आणि ट्रम्प यांच्यासह क्वाड नेत्यांची शिखर परिषद अपेक्षित आहे, मात्र तिची अधिकृत घोषणा अद्याप झालेली नाही.
  • मोदींचे शब्द: संबंध "शतकानुशतकांच्या सभ्यताविषयक देवाणघेवाणीत" रुजलेले असून त्यात व्यापार, संपर्कव्यवस्था, सागरी सुरक्षा, तंत्रज्ञान आणि लोकांमधील संबंध यांचा समावेश आहे. आसियान-भारत शिखर परिषदेत ते "सर्वसमावेशक धोरणात्मक भागीदारी"वर पुढे उभारणी करणार आहेत.
  • नोंदवलेली पार्श्वभूमी: चीन दक्षिण चीन समुद्रात बांधकामे करत आहे आणि वारंवार आक्रमक नौदल गस्त घालत आहे. यामुळे शेजारी देशांमध्ये चिंता वाढते.
  • दक्षिण चीन समुद्रातील प्रादेशिक प्रश्नांमध्ये फिलिपिन्स आघाडीवर आहे.

स्थिर–गतिशील दुवा

ही बातमी आसियानप्रणीत मंचांद्वारे आग्नेय आशियाशी जोडून घेण्याच्या भारताच्या प्रादेशिक धोरणाचे उदाहरण आहे. त्यामागील स्थिर संकल्पना:

  • ॲक्ट ईस्ट धोरण: २०१४ मध्ये लूक ईस्ट धोरणाचे केलेले श्रेणीवर्धन. हे वाणिज्य, संपर्कव्यवस्था, संस्कृती आणि क्षमता बांधणी यांवर आधारित आहे.
  • महासागर: प्रदेशांमधील सुरक्षा आणि विकासाचा सागरी दृष्टिकोन.
  • आसियानची केंद्रीयता: भारताच्या हिंद-प्रशांत सहभागाची रचना म्हणून आसियानप्रणीत मंच (आसियान-भारत शिखर परिषद आणि पूर्व आशिया शिखर परिषद).
  • सागरी कायद्याबाबत भूमिका: दक्षिण चीन समुद्रातील नौवहन स्वातंत्र्याबाबत भारताची भूमिका. ती क्वाडच्या लघुपक्षीय (मिनिलॅटरल) मुत्सद्देगिरीच्या बरोबरीने चालते.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस२ – आंतरराष्ट्रीय संबंध: भारत आणि त्याचा शेजार; भारताचा सहभाग असलेले द्विपक्षीय, प्रादेशिक व जागतिक गट आणि करार; जीएस३ – सुरक्षा/सागरी; पूर्वपरीक्षा – आंतरराष्ट्रीय महत्त्वाच्या चालू घडामोडी, प्रादेशिक गट, चर्चेतील ठिकाणे (दक्षिण चीन समुद्र, मनिला).

पार्श्वभूमी

आसियान (दक्षिण-पूर्व आशियाई राष्ट्रांची संघटना)

भारत–आसियान संबंध (टप्पे)

ॲक्ट ईस्ट धोरण

महासागर

पूर्व आशिया शिखर परिषद

क्वाड

अधिक संदर्भ

  • भारताच्या जागतिक व्यापारापैकी सुमारे ११ टक्के वाटा आसियानचा आहे. द्विपक्षीय व्यापार २०२४-२५ मध्ये १२३ अब्ज अमेरिकी डॉलर आणि २०२५-२६ मध्ये १२८ अब्ज अमेरिकी डॉलर होता.
  • आसियान-भारत वस्तू व्यापार करार २००९ मध्ये पूर्ण झाला आणि सध्या त्याचा आढावा सुरू आहे.
  • ॲक्ट ईस्टअंतर्गत क्षमता बांधणी चार निधींमार्फत चालते: आसियान-भारत निधी, विज्ञान व तंत्रज्ञान विकास निधी, हरित निधी आणि डिजिटल भविष्यासाठी निधी.
  • २०व्या पूर्व आशिया शिखर परिषदेत (२७ ऑक्टोबर २०२५, कुआलालंपूर) विसाव्या वर्धापनानिमित्त कुआलालंपूर घोषणापत्र स्वीकारले गेले. त्यात बहुपक्षीयतेचा आणि आसियान केंद्रीयतेचा पुनरुच्चार करण्यात आला.

मेन्सचे पैलू

  • आसियानची धोरणात्मक केंद्रीयता:
  • मोदी आसियानला ॲक्ट ईस्ट आणि महासागर या दोन्हींच्या केंद्रस्थानी ठेवतात, त्यामुळे भूमार्गी संपर्कव्यवस्था सागरी दृष्टिकोनाशी जोडली जाते.
  • या दोन्ही चौकटींमध्ये व्यापार, संपर्कव्यवस्था, सागरी सुरक्षा, तंत्रज्ञान आणि लोकांमधील संबंध यांचा समावेश होतो.
  • सागरी सुरक्षा आणि दक्षिण चीन समुद्र:
  • जागतिक सागरी वाहतूक खुली ठेवण्याची भारताची भूमिका क्वाडच्या अपेक्षित संदेशाशी सुसंगत आहे.
  • चीनची बांधकामे आणि आक्रमक गस्त यांमुळे शेजारी देश चिंतित आहेत आणि फिलिपिन्स आघाडीवर आहे. त्यामुळे त्याच्याशी भारताची एकजूट महत्त्वाची ठरते.
  • बहुपक्षीय कार्यक्रमांचे एकत्रीकरण: आसियान शिखर परिषद, आसियान-भारत शिखर परिषद, पूर्व आशिया शिखर परिषद आणि क्वाड बैठक एकाच वेळी होत आहेत. ऑस्ट्रेलिया, अमेरिका आणि जपानचे नेते एपेकपूर्वी एकाच ठिकाणी आहेत. भारताचा सहभाग आसियानप्रणीत मंचांद्वारे होतो आणि त्याच वेळी तो लघुपक्षीय गटांबरोबरही काम करतो.
  • आर्थिक आयाम:
  • आसियान हा प्रमुख व्यापार भागीदार आहे आणि वस्तू व्यापार कराराचा आढावा सुरू आहे (२ब).
  • व्यापार तूट आणि उत्पत्ती-नियमांचे (रूल्स ऑफ ओरिजिन) प्रश्न हे भारत-आसियान कराराबद्दलचे नेहमीचे आक्षेप आहेत (सामान्य ज्ञान, लेखातील नाही).
  • आव्हाने (सामान्य मांडणी): आसियान सदस्य देशांची चीन आणि इतरांमध्ये समतोल साधण्याची (हेजिंग) भूमिका, त्रिपक्षीय महामार्गासारख्या संपर्क प्रकल्पांची संथ गती आणि म्यानमारमधील परिस्थिती यांचा अंमलबजावणीवर परिणाम होतो (त्रिपक्षीय महामार्ग आणि कलादान यांसारख्या प्रकल्पांसाठी म्यानमार हा भूसेतू आहे आणि या प्रकल्पांना विलंब झाला आहे).
  • पुढील वाटचाल: व्यापार कराराचा आढावा घेणे, ईशान्येतील संपर्कव्यवस्था गतिमान करणे आणि सागरी क्षेत्र जागरूकतेतील सहकार्य अधिक सखोल करणे. क्वाडबरोबर काम करताना आसियान केंद्रीयता कायम राखणे.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस२, १५ गुण:** "आसियानला भारताच्या ॲक्ट ईस्ट धोरणाचे 'हृदय' म्हटले जाते. भारताचे ॲक्ट ईस्ट धोरण आणि महासागर दृष्टिकोन एकमेकांना कसे पूरक आहेत ते तपासा आणि दक्षिण चीन समुद्र क्षेत्रातील भारताची धोरणात्मक उद्दिष्टे साध्य करण्यातील आव्हानांची चर्चा करा."

संबंधित विषय

  • लूक ईस्ट धोरणापासून ॲक्ट ईस्ट धोरणापर्यंत; आग्नेय आशियाचे प्रवेशद्वार म्हणून ईशान्य भारत
  • आसियानप्रणीत रचना: आसियान प्रादेशिक मंच, एडीएमएम-प्लस, पूर्व आशिया शिखर परिषद; आसियान केंद्रीयता
  • आसियान-भारत वस्तू व्यापार करार आणि आरसीईपी
  • दक्षिण चीन समुद्र: संयुक्त राष्ट्र सागरी कायदा अधिवेशन, फिलिपिन्स विरुद्ध चीन यावरील २०१६ चा लवाद न्यायाधिकरणाचा निवाडा
  • क्वाड आणि हिंद-प्रशांत धोरणे; सागर उपक्रम आणि हिंद-प्रशांत महासागर उपक्रम

विषय: GS2राज्यव्यवस्था

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

17 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत