BrainParrot

कमी कार्बन औद्योगिक संक्रमणाला गती देण्यासाठी भारत आणि स्वीडनकडून कॉप३१ मध्ये लीडआयटी ३.० सुरू; ब्राझील लीडआयटीचा नवा सदस्य देश म्हणून सामील

GS3संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗

सारांश

कॉप३१ (अंताल्या) मधील उद्योग नेत्यांच्या गोलमेज परिषदेत पर्यावरण मंत्री भूपेंद्र यादव यांनी उद्योग संक्रमणासाठीच्या नेतृत्व गटाच्या (लीडआयटी ३.०) तिसऱ्या टप्प्याची घोषणा केली.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ — पर्यावरण/अर्थव्यवस्था: हवामान बदल शमन, औद्योगिक कार्बनमुक्तीकरण; जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय गट

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • लीडआयटी = उद्योग संक्रमणासाठीचा नेतृत्व गट; २०१९ मध्ये भारत आणि स्वीडन यांनी संयुक्त राष्ट्रांच्या हवामान कृती शिखर परिषदेत सुरू केला, जागतिक आर्थिक मंचाच्या पाठबळासह. सचिवालय: स्टॉकहोम पर्यावरण संस्था.
  • लक्ष्य: २०५० पर्यंत निव्वळ शून्य उद्योग. क्षेत्रे: पोलाद, सिमेंट, जड वाहतूक (तसेच अॅल्युमिनियम व इतर).
  • भारत-स्वीडन उद्योग संक्रमण भागीदारी: टप्पा २ मध्ये पोलाद आणि सिमेंट क्षेत्रांत अकरा पूर्व-प्रायोगिक प्रकल्प निर्माण झाले.
  • उल्लेखलेली तंत्रज्ञाने: हायड्रोजनआधारित लोहनिर्मिती, औद्योगिक उष्णतेचे विद्युतीकरण, कार्बन संकलन आणि उपयोग, क्लिंकर पर्याय, औद्योगिक पुनर्चक्रीयता, सिमेंटची मागणी कमी करण्यासाठी कृत्रिम बुद्धिमत्ता.
  • हवामान गुंतवणूक निधी (सीआयएफ): लीडआयटीने याअंतर्गत दक्षिण आफ्रिकेच्या गुंतवणूक आराखड्याला पाठबळ दिले. कमी-कार्बन सिमेंटबाबत इथिओपियाच्या सहभागालाही पाठबळ दिले.
  • ब्राझील हा लीडआयटीचा सर्वात नवीन देश-सदस्य आहे (त्याने बेलेम येथे कॉप३० चे यजमानपद भूषवले).
  • "अंमलबजावणीची कॉप" हे कॉप३१ च्या अध्यक्षपदाने दिलेले नाव आहे.

आकडेवारी आणि तपशील

  • लीडआयटी ३.० चा कालावधी २०२७–२०३०. तीन प्राधान्यक्रम:
  • औद्योगिक प्रकल्पांद्वारे तंत्रज्ञानाचा विकास आणि प्रसार
  • भांडवल उभारणी आणि जोखीम कमी करणे
  • क्षमता बांधणी आणि धोरणात्मक पाठबळ, यात कार्बन बाजार आणि कामगार संक्रमणाचा समावेश
  • पोलाद, सिमेंट आणि वाहतूक ही मुख्य क्षेत्रे कायम; नवीन क्षेत्रे आणि तंत्रज्ञानांसाठी मंच खुला.
  • सदस्यत्व: २० देश आणि ३३ कंपन्या.
  • भारताचे दावे:
  • २००५ ते २०२२ दरम्यान उत्सर्जन तीव्रतेत ३७.३८% घट
  • लक्ष्यापेक्षा पाच वर्षे आधी ५०% अजीवाश्म स्थापित वीजक्षमता
  • सुमारे २.४४ अब्ज टन कार्बन डायऑक्साइड समतुल्य अतिरिक्त वन कार्बन शोषक
  • गोलमेज परिषदेतील सहभागी: भूपेंद्र यादव, हेलेना ड्रायसेन (स्वीडन), सेल्विन हार्ट (विशेष सल्लागार आणि सहाय्यक महासचिव, संयुक्त राष्ट्र हवामान कृती). हार्ट आणि युरोपीय संघाने कार्बन कमी करण्यास कठीण क्षेत्रांबाबत भारताच्या प्रयत्नांचे कौतुक केले.
  • भू-राजकीय संघर्ष, अस्थिर ऊर्जा बाजार आणि परस्परविरोधी विकास-प्राधान्यक्रम ही अधिक सहकार्याची कारणे म्हणून मंत्र्यांनी नमूद केली.
  • लीडआयटीने सीआयएफ अंतर्गत दक्षिण आफ्रिकेच्या गुंतवणूक आराखड्याला आणि कमी-कार्बन सिमेंटबाबत इथिओपियाच्या सहभागाला पाठबळ दिले आहे. व्यवहार्यता अभ्यासांकडून प्रायोगिक प्रकल्प, प्रात्यक्षिक आणि प्रतिकृतीकडे जाण्याचे आवाहन आहे.

स्थिर–गतिशील दुवा

  • कार्बन कमी करण्यास कठीण क्षेत्रे: पोलाद, सिमेंट आणि जड वाहतूक ही क्षेत्रे उच्च-तापमान उष्णता आणि प्रक्रिया-उत्सर्जनांवर अवलंबून असतात. केवळ विजेकडे वळून हे उत्सर्जन कमी करता येत नाही. त्यासाठी नवीन तंत्रज्ञान (हायड्रोजनआधारित लोहनिर्मिती, उष्णतेचे विद्युतीकरण, कार्बन संकलन आणि उपयोग) तसेच वित्त आणि धोरणात्मक पाठबळ आवश्यक आहे.
  • विकास विरुद्ध कार्बनमुक्तीकरण: दारिद्र्यनिर्मूलन, ऊर्जा उपलब्धता, रोजगार आणि पायाभूत सुविधा या भारताच्या प्राधान्यक्रमांची प्रगती कमी-कार्बन उद्दिष्टांसोबतच झाली पाहिजे, यावर मंत्र्यांनी भर दिला. यातून "समान परंतु भिन्न जबाबदारी" हा दृष्टिकोन आणि न्याय्य संक्रमणाचे तत्त्व दिसते. संक्रमणातून कामगार, समुदाय आणि विकसनशील अर्थव्यवस्थांसाठी संधी निर्माण झाल्या पाहिजेत.
  • ऐच्छिक आघाड्या: लीडआयटी हा पॅरिस कराराच्या सहकार्याच्या भावनेतील सार्वजनिक-खासगी, ऐच्छिक मंच आहे. तो कोणताही करार नाही आणि त्यातून बंधनकारक लक्ष्ये निर्माण होत नाहीत.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ — पर्यावरण: हवामान बदल शमन, संवर्धन; जीएस३ — अर्थव्यवस्था: औद्योगिक धोरण, गुंतवणूक; जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संस्था, गट आणि करार.

पार्श्वभूमी

उद्योग संक्रमणासाठीचा नेतृत्व गट (लीडआयटी)

अधिक संदर्भ

  • सदस्यसंख्येतील वाढ: २०२३ मध्ये कॉप२८ मध्ये लीडआयटी २.० सुरू झाले, तेव्हा गटात १८ देश-सदस्य आणि २० कंपन्या असल्याचे नोंदवले गेले होते. लेखात आता २० देश आणि ३३ कंपन्या असे नमूद आहे.
  • टप्पा २.० चा कालावधी: लीडआयटी २.० चा संयुक्त शुभारंभ कॉप२८ (दुबई) मध्ये पंतप्रधान मोदी आणि स्वीडनचे पंतप्रधान उल्फ क्रिस्टरसन यांनी २०२४–२६ साठी केला. टप्पा ३.० (२०२७–२०३०) थेट त्यानंतर येतो.
  • कॉप३१ ची पार्श्वभूमी: कॉप३१ चे अध्यक्षपद तुर्कीयेकडे आहे, तर वाटाघाटींचे नेतृत्व ऑस्ट्रेलियाचे ख्रिस बोवेन करत आहेत. अध्यक्षपदाने याचे वर्णन "अंमलबजावणीची कॉप" असे केले आहे. मंत्र्यांनी लीडआयटी ३.० मांडताना हीच मांडणी वापरली.

मेन्सचे पैलू

  • चर्चेकडून प्रकल्पांकडे: टप्पा २ मध्ये पूर्व-प्रायोगिक प्रकल्प निर्माण झाले. टप्पा ३ स्पष्टपणे विस्तार, वित्त आणि परिणाम यांवर लक्ष्य ठेवतो. बँकेसाठी स्वीकारार्ह प्रकल्प-साखळी, जोखीम कमी करणारी साधने आणि तंत्रज्ञान तैनातीचा वेग या प्रमुख कसोट्या आहेत.
  • वित्त आणि तंत्रज्ञानातील दरी: दुसरा प्राधान्यक्रम, भांडवल उभारणी आणि जोखीम कमी करणे, विकसनशील अर्थव्यवस्थांमध्ये पहिल्यांदाच उभारल्या जाणाऱ्या प्रकल्पांना वित्तपुरवठा करण्यातील अडचणीवर थेट उपाय करतो. तिसरा प्राधान्यक्रम कार्बन बाजार आणि कामगार संक्रमणाची भर घालतो.
  • ग्लोबल साउथचे नेतृत्व: ब्राझीलच्या प्रवेशामुळे दक्षिण-दक्षिण सहकार्य बळकट होते. भारताने विकसित अर्थव्यवस्था असलेल्या स्वीडनसोबत लीडआयटीची सह-स्थापना केली आणि या मंचाने दक्षिण आफ्रिका व इथिओपियासारख्या विकसनशील देशांतील कामाला पाठबळ दिले आहे.
  • विकास आणि कार्बनमुक्तीकरण यांचा समतोल: दारिद्र्यनिर्मूलन, ऊर्जा उपलब्धता, रोजगार आणि पायाभूत सुविधा यांची प्रगती कमी-कार्बन वाढीसोबत झाली पाहिजे. पोलाद आणि सिमेंट हा पायाभूत सुविधांचा कणा असल्याने त्यांचे कार्बनमुक्तीकरण या समतोलासाठी केंद्रस्थानी आहे.
  • विश्वासार्हता निर्देशक: आपल्या नेतृत्वाच्या दाव्याला आधार देण्यासाठी भारत उत्सर्जन तीव्रता (२००५–२२ दरम्यान −३७.३८%), वेळेआधी ५०% अजीवाश्म क्षमता आणि २.४४ अब्ज टनांचे वन कार्बन शोषक अधोरेखित करतो. लक्षात घ्या की प्रमुख मापदंड उत्सर्जन तीव्रता आहे, एकूण उत्सर्जन नव्हे.
  • मर्यादा: लीडआयटी ऐच्छिक आणि बंधनरहित आहे; यश खासगी बांधिलकी आणि वित्तप्रवाहांवर अवलंबून आहे. राष्ट्रीय नियमन आणि कार्बन किंमत निर्धारणाच्या जोडीने आघाड्या हे एक साधन आहे.
  • पुढील वाटचाल: औद्योगिक संक्रमण भागीदारी उभारणे, लीडआयटी प्रकल्प कार्बन बाजाराच्या रचनेशी जोडणे आणि कामगारांसाठी कौशल्य विकास व न्याय्य संक्रमणाचे नियोजन करणे.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस३, १५ गुण:** "पॅरिस कराराची उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी कार्बन कमी करण्यास कठीण औद्योगिक क्षेत्रांचे कार्बनमुक्तीकरण महत्त्वाचे आहे. यातील आव्हानांची चर्चा करा आणि भारत व इतर विकसनशील देशांना पाठबळ देण्यात उद्योग संक्रमणासाठीचा नेतृत्व गट (लीडआयटी) यांसारख्या उपक्रमांच्या भूमिकेचे मूल्यमापन करा."

संबंधित विषय

  • पॅरिस करार, राष्ट्रीय निर्धारित योगदाने, भारताची निव्वळ शून्य वचनबद्धता; समान परंतु भिन्न जबाबदारी आणि संबंधित क्षमता तत्त्व तसेच न्याय्य संक्रमण
  • हरित हायड्रोजन अभियान; कार्बन बाजार (कार्बन क्रेडिट व्यापार योजना); युरोपीय संघाची सीमा कार्बन समायोजन यंत्रणा
  • हवामान वित्त (हवामान गुंतवणूक निधी, हरित हवामान निधी); भारताच्या नेतृत्वाखालील आणखी एक आघाडी म्हणून आंतरराष्ट्रीय सौर आघाडी
  • कॉप३१ चे सह-अध्यक्षपद प्रारूप (तुर्कीये यजमान; ऑस्ट्रेलिया वाटाघाटींचे अध्यक्षपद सांभाळतो) आणि "अंमलबजावणीची कॉप" ही मांडणी

विषय: GS3

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

17 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत