BrainParrot

संस्थात्मक सुरक्षा यंत्रणा अपयशी ठरतात तेव्हा

GS2संपूर्ण नोटप्रकाशित:

स्रोत: द हिंदू, 16 नोव्हेंबर, 2026

सारांश

  • आयआयटी मुंबई येथील एका विद्यार्थ्याच्या मृत्यूशी जोडलेल्या कथित जातीय भेदभावामुळे उच्च शिक्षण संस्थांमधील अशा घटनांबद्दलची चिंता पुन्हा वाढली आहे.
  • अशा प्रकरणांकडे केवळ वैयक्तिक शोकांतिका म्हणून पाहिल्यास जातीय भेदभावाचा आकृतिबंध आणि असहाय्य परिसराची भूमिका झाकली जाते, असा संपादकीयाचा युक्तिवाद आहे.
  • संपादकीयात सर्वोच्च न्यायालयाने स्थापन केलेल्या विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्यविषयक राष्ट्रीय कृतिदलाच्या निष्कर्षांचा आधार घेतला आहे. त्यानुसार समान संधी कक्ष कमकुवत आहेत, तक्रार निवारण संस्थांवरील विश्वास अत्यंत कमी आहे आणि मानसिक आरोग्य सहाय्य अपुरे आहे.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ — शिक्षण, सामाजिक न्याय, दुर्बल घटक, अनुसूचित जाती/जमातींच्या संरक्षणाची यंत्रणा; जीएस२ राज्यव्यवस्था — सर्वोच्च न्यायालयाची भूमिका; जीएस४ — प्रकरण अभ्यास साहित्य

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • राष्ट्रीय कृतिदल सर्वोच्च न्यायालयाने २०२५ मध्ये स्थापन केले (२४ मार्च २०२५ चा निकाल, अमित कुमार विरुद्ध भारत संघ). त्याचे अध्यक्ष न्यायमूर्ती (निवृत्त) एस. रवींद्र भट आहेत.
  • उच्च शिक्षणात समतेचा प्रचार नियमावली, २०१२ विद्यापीठ अनुदान आयोगाने अधिसूचित केली. त्यात समान संधी कक्ष आणि अनुसूचित जाती/जमाती कक्ष यांची तरतूद आहे.
  • विद्यापीठ अनुदान आयोग (उच्च शिक्षण संस्थांमध्ये समतेचा प्रचार) नियमावली, २०२६ मध्ये कालबद्ध तक्रार प्रक्रिया आणली गेली. सर्वोच्च न्यायालयाने ती स्थगित ठेवली आहे आणि २०१२ ची नियमावली सुरू आहे.
  • २०२६ च्या नियमावलीला स्थगिती देताना सर्वोच्च न्यायालयाने अनुच्छेद १४२ ("पूर्ण न्याय") चा वापर केला.
  • उच्च शिक्षणातील धोरण संशोधन केंद्राच्या अभ्यासात बिहार, दिल्ली, महाराष्ट्र, केरळम, कर्नाटक आणि उत्तर प्रदेश या राज्यांतील १२ उच्च शिक्षण संस्थांचा समावेश होता.
  • थोरात समिती २००७ मध्ये स्थापन झाली आणि तिने एम्समधील अनुसूचित जाती/जमातींच्या विद्यार्थ्यांना मिळणाऱ्या वागणुकीचा अभ्यास केला.
  • अनुच्छेद १५(४) सामाजिक व शैक्षणिकदृष्ट्या मागास वर्ग, अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातींसाठी विशेष तरतुदींना परवानगी देतो.

आकडेवारी आणि तपशील

  • कृतिदलाच्या अंतरिम अहवालातील विद्यापीठ अनुदान आयोगाच्या एकत्रित माहितीसंचात १,४५६ उच्च शिक्षण संस्थांचा समावेश आहे. त्यापैकी १,२६४ (८७%) संस्थांनी समान संधी कक्ष असल्याचे नोंदवले.
  • विद्यापीठ अनुदान आयोगाच्या २०१२ च्या समता नियमावलीनुसार २,४७३ तक्रारी नोंदवल्या गेल्या. त्यापैकी २,४३० निकाली निघाल्या आणि ४३ प्रलंबित आहेत.
  • १० राज्यांनी शून्य तक्रारी आणि २५ राज्यांनी कोणत्याही तक्रारी प्रलंबित नसल्याचे नोंदवले. तक्रारींची कमी संख्या ही गाऱ्हाणी नसल्याचे नव्हे, तर प्रशासकीय सूड, शैक्षणिक लक्ष्य केले जाणे किंवा पदवीच्या संधींना धक्का लागण्याची भीती दर्शवते, असे कृतिदल म्हणते.
  • मानसिक आरोग्य सहाय्य: कृतिदलाच्या सर्वेक्षणाला प्रतिसाद देणाऱ्या २,११९ उच्च शिक्षण संस्थांपैकी ६५% संस्थांमध्ये मानसिक आरोग्य सेवा पुरवठादारांची उपलब्धता नाही आणि ७३% संस्थांमध्ये पूर्णवेळ पुरवठादार नाही.
  • एम्समधील अनुसूचित जाती/जमातींच्या विद्यार्थ्यांबाबत थोरात समितीचे निष्कर्ष: सुमारे ६९% विद्यार्थ्यांनी शिक्षकांचे अपुरे सहाय्य, सुमारे ७२% विद्यार्थ्यांनी अध्यापन सत्रांदरम्यान भेदभाव आणि सुमारे ८८% विद्यार्थ्यांनी सामाजिक एकाकीपणा नोंदवला.
  • कृतिदलाचे क्षेत्रीय निष्कर्ष:
  • तोंडी मूल्यमापनात भेदभावाचे आरोप;
  • आरक्षणातून प्रवेश मिळालेल्या विद्यार्थ्यांचा अपमान;
  • आरक्षित जागांपर्यंत पोहोचण्यात अडथळे;
  • जातीविषयक चिंता मांडणाऱ्या विद्यार्थ्यांचा छळ;
  • जात, वर्ग आणि लिंग यांबद्दल चर्चा करण्यासाठी सुरक्षित जागा जवळजवळ अस्तित्वातच नाहीत;
  • औपचारिक कक्षांबद्दल जागरूकता आणि त्यांच्यावरील विश्वास अत्यंत कमी.
  • धोरण संशोधन केंद्राच्या अभ्यासाचे निष्कर्ष: उपचारात्मक कार्यक्रमांना "केवळ अनुसूचित जाती/जमातींसाठी" असे लेबल लावले जाते आणि विद्यार्थ्यांना "आरक्षित प्रवर्ग" म्हणून जाहीरपणे ओळखले जाते. या दोन्ही गोष्टी कलंकाला बळकटी देतात.
  • कृतिदल समान संधी कक्षाला अनेक परिसरांतील सर्वाधिक दुर्लक्षित संस्थांपैकी एक म्हणते.
  • तक्रार निवारण, शैक्षणिक दडपण, जातीय भेदभाव आणि मानसिक आरोग्यातील उणिवा एकमेकींना बळकटी देतात.

स्थिर–गतिशील दुवा

  • अनुच्छेद १४, १५ आणि २१ समता, भेदभावाला प्रतिबंध आणि प्रतिष्ठा यांची हमी देतात. अनुच्छेद १५(४) सामाजिक व शैक्षणिकदृष्ट्या मागास वर्ग, अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातींसाठी विशेष तरतुदींना परवानगी देतो.
  • नियामक संरक्षण (विद्यापीठ अनुदान आयोगाची समता विषयक नियमावली) निःपक्षपातीपणे आणि सूडाच्या भीतीशिवाय अमलात आणली तरच प्रभावी ठरते.
  • वैधानिक संरक्षण कमकुवत असते, तेव्हा सर्वोच्च न्यायालय आपल्या अधिकारांचा वापर करून ती पोकळी भरून काढते, उदा. तज्ज्ञ कृतिदले स्थापन करून.
  • औपचारिक प्रक्रिया आणि विद्यार्थ्याला त्यांची प्रत्यक्ष उपलब्धता या दोन वेगळ्या बाबी आहेत, हा संपादकीयाचा मुद्दा आहे.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस२ – सामाजिक न्याय: अनुसूचित जाती/जमातींच्या संरक्षणाच्या यंत्रणा आणि संस्था; शिक्षण; दुर्बल घटक | जीएस२ – राज्यव्यवस्था: न्यायिक सक्रियता (सर्वोच्च न्यायालयाने नेमलेली कृतिदले); वैधानिक/नियामक संस्था (विद्यापीठ अनुदान आयोग) | जीएस४ – नीतिशास्त्र: संस्थात्मक सचोटी, सार्वजनिक संस्थांमधील सहानुभूती

पार्श्वभूमी

उच्च शिक्षण संस्थांमधील विद्यार्थ्यांचे मानसिक आरोग्य आणि आत्महत्या प्रतिबंधासाठी राष्ट्रीय कृतिदल

विद्यापीठ अनुदान आयोगाची समता चौकट

अधिक संदर्भ

  • कृतिदलाच्या अंतरिम अहवालानुसार ७०% हून अधिक संस्थांमध्ये पूर्णवेळ मानसिक आरोग्य व्यावसायिक नाहीत आणि ४% पेक्षा कमी संस्थांमध्ये आत्महत्या-जोखीम व्यवस्थापन आहे.
  • भेदभाव, आर्थिक अडचणी आणि अपुरे सहाय्य यांमुळे अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती आणि इतर मागास वर्गातील विद्यार्थ्यांमध्ये शिक्षण सोडण्याचे प्रमाण विषम प्रमाणात जास्त आहे, असेही त्यात म्हटले आहे.
  • अंतरिम शिफारशींमध्ये पुढील बाबींचा समावेश आहे:
    • आरक्षित पदांसह प्राध्यापकांच्या रिक्त जागा तीन महिन्यांत भरणे;
    • प्रत्येक विद्यार्थी आत्महत्येची नियामक संस्था आणि राज्य नोडल प्राधिकरणांना अनिवार्य नोंद देणे;
    • निवासी संस्थांमध्ये २४×७ वैद्यकीय आणि मानसिक आरोग्य सहाय्य;
    • राष्ट्रीय गुन्हे अभिलेख विभागाकडून विद्यार्थी आत्महत्यांची स्वतंत्र नोंद.
  • भारतातील एकूण आत्महत्यांपैकी विद्यार्थी आत्महत्यांचे प्रमाण ७.६% होते (राष्ट्रीय गुन्हे अभिलेख विभाग, २०२२) आणि ७५% मानसिक आरोग्य विकार वयाच्या २४ वर्षांपूर्वी सुरू होतात.
  • २०२६ ची नियमावली आबेदा सलीम तडवी विरुद्ध भारत संघ (२०१९) या सुरू असलेल्या प्रकरणात तयार करण्यात आली. त्यात परिसरांमधील जातीय भेदभाव संपवणारी यंत्रणा मागितली आहे. या याचिका २०१९ मध्ये रोहित वेमुला आणि पायल तडवी यांच्या मातांनी दाखल केल्या होत्या.
  • न्यायालयाने २०२६ च्या नियमावलीला स्थगिती का दिली:
    • कलम ३(१)(क) ला याचिकांमध्ये आव्हान दिले होते, कारण ते भेदभावाची व्याख्या केवळ अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती आणि इतर मागास वर्गातील सदस्यांविरुद्धच करते.
    • खोट्या तक्रारींना शिक्षा करणारी कोणतीही यंत्रणा नियमावलीत नाही.
    • रॅगिंगला भेदभावाचा प्रकार म्हणून स्पष्टपणे मान्यता दिलेली नव्हती, त्यामुळे अनुच्छेद १४ आणि २१ च्या दृष्टीने चिंता निर्माण झाली.
  • २०२६ च्या नियमावलीचा आढावा घेण्यासाठी विशेष समिती स्थापन करत असल्याचे केंद्र सरकारने सर्वोच्च न्यायालयाला सांगितले आहे.

मेन्सचे पैलू

  • कागदावरचे हक्क विरुद्ध प्रत्यक्ष उपलब्धता: ८७% संस्था समान संधी कक्ष असल्याचे नोंदवतात, तरीही १० राज्ये शून्य तक्रारी नोंदवतात. अस्तित्व म्हणजे परिणामकारकता नव्हे. सूडाची भीती तक्रार नोंदवण्यास अडथळा आणते, त्यामुळे तक्रारींची कमी संख्या म्हणजे कमी भेदभाव असे समजू नये.
  • दैनंदिन, सूक्ष्म भेदभाव: पूर्वग्रहदूषित तोंडी मूल्यमापन, "केवळ अनुसूचित जाती/जमातींसाठी" अशी लेबले आणि "आरक्षित प्रवर्गातील" विद्यार्थ्यांची जाहीर ओळख यांतून औपचारिक गैरवर्तनाच्या पातळीखालीही बहिष्कार कसा चालतो हे दिसते. म्हणूनच कृतिदलाचा आणि धोरण संशोधन केंद्राचा अभ्यास महत्त्वाचे आहेत.
  • चौकशांनंतरही टिकून राहणारी समस्या: थोरात समितीने (२००७) एकाकीपणाचे आणि भिन्न वागणुकीचे उच्च प्रमाण नोंदवले. त्यानंतर पाच वर्षांनी २०१२ ची नियमावली आली आणि पुढे २०२६ ची नियमावली स्थगित झाली. सुधारणा चक्राकार राहिल्या आहेत आणि अंमलबजावणी कमकुवत आहे.
  • मानसिक आरोग्य पायाभूत सुविधा: ६५% संस्थांमध्ये पुरवठादारांची उपलब्धता नाही आणि ७३% संस्थांमध्ये पूर्णवेळ पुरवठादार नाही. भेदभाव आणि शैक्षणिक ताण एकत्र येतात, नेमक्या तिथेच सहाय्य अपुरे आहे.
  • पोकळी भरून काढणारी न्यायपालिका: सर्वोच्च न्यायालयाने कृतिदल आणि अनुच्छेद १४२ द्वारे कृती केली. २०२६ च्या नियमावलीला दिलेली स्थगिती कठोर अंमलबजावणी आणि सर्वसमावेशक, नेमके मसुदालेखन यांतील ताण दर्शवते.
  • पुढील वाटचाल:
  • समान संधी कक्षांना स्वायत्तता आणि खरे अधिकार देणे;
  • सुरक्षित, सूडापासून संरक्षण असलेली तक्रार नोंदणी व्यवस्था उपलब्ध करणे;
  • परिसरांमध्ये मानसिक आरोग्य सेवा उभारणे;
  • समता नियमावली स्पष्ट आणि व्यवहार्य होईल अशी पुन्हा तयार करणे.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस पेपर २, १५ गुण:** "वैधानिक समता नियमावली आणि तक्रार निवारण कक्ष असूनही उच्च शिक्षण संस्थांमध्ये जातीय भेदभाव आणि विद्यार्थ्यांची व्यथा कायम आहे. याच्या कारणांचे चिकित्सक परीक्षण करा आणि संस्थात्मक सुधारणा सुचवा."

संबंधित विषय

  • अनुच्छेद १४, १५(४), १७ आणि २१; अनुच्छेद १४२
  • अनुसूचित जाती व अनुसूचित जमाती (अत्याचार प्रतिबंध) अधिनियम, १९८९
  • विद्यापीठ अनुदान आयोग अधिनियम, १९५६; विद्यापीठ अनुदान आयोगाची नियामक भूमिका
  • रोहित वेमुला आणि पायल तडवी प्रकरणे; आबेदा सलीम तडवी विरुद्ध भारत संघ
  • राष्ट्रीय आत्महत्या प्रतिबंध धोरण (२०२२); मानसिक आरोग्य सेवा अधिनियम, २०१७

विषय: GS2राज्यव्यवस्था

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

16 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत