कोलंबो येथे पहिल्या बिमस्टेक आरोग्य मंत्र्यांच्या बैठकीत संयुक्त मंत्रीस्तरीय निवेदन एकमताने स्वीकारले; भारताकडून प्रादेशिक आरोग्य भागीदारी अधिक बळकट
स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗
सारांश
पहिली बिम्सटेक आरोग्य मंत्र्यांची बैठक कोलंबो येथे झाली. बैठकीचे अध्यक्षपद श्रीलंकेचे आरोग्य मंत्री डॉ. नलिंदा जयतिस्सा यांनी भूषवले. या बैठकीत संयुक्त मंत्रिस्तरीय निवेदन आणि सार्वजनिक आरोग्यावरील सुधारित बिम्सटेक कृती आराखडा (२०२६–२०३०) एकमताने स्वीकारण्यात आला. केंद्रीय आरोग्य मंत्री जे.पी.
प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
- बिम्सटेक: ७ सदस्य (बांगलादेश, भूतान, भारत, म्यानमार, नेपाळ, श्रीलंका, थायलंड). १९९७ च्या बँकॉक घोषणापत्राद्वारे बिस्ट-ईसी म्हणून स्थापन; सचिवालय ढाका येथे.
- पहिली बिम्सटेक आरोग्य मंत्र्यांची बैठक: कोलंबो, श्रीलंका, ११ नोव्हेंबर २०२६. अध्यक्षपद श्रीलंकेचे आरोग्य व जनमाध्यम मंत्री डॉ. नलिंदा जयतिस्सा यांनी भूषवले. सहाव्या बिम्सटेक शिखर परिषदेनंतर (बँकॉक, एप्रिल २०२५) ही यंत्रणा निर्माण झाली.
- सहभागी: बांगलादेश, भूतान, भारत, म्यानमार, नेपाळ, श्रीलंका, थायलंड.
- निष्पत्ती:
- संयुक्त मंत्रिस्तरीय निवेदन (एकमताने), ज्यात सार्वत्रिक आरोग्य संरक्षण आणि शाश्वत विकास उद्दिष्ट ३ साठी बांधिलकी.
- सार्वजनिक आरोग्यावरील सुधारित बिम्सटेक कृती आराखडा (२०२६–२०३०).
- बिम्सटेक डिजिटल आरोग्य आराखड्याची चाचपणी (दूरवैद्यकीय सेवा, परस्पर-कार्यक्षम इलेक्ट्रॉनिक आरोग्य नोंदी, निदानात कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि रोग प्रतिमान).
- आरोग्य मंत्र्यांच्या आणि वरिष्ठ अधिकाऱ्यांच्या बैठका दर दोन वर्षांनी भरवल्या जातील. दुसरी बैठक २०२८ मध्ये आयोजित करण्याच्या थायलंडच्या प्रस्तावाचे स्वागत.
- स्वागत केलेल्या प्रादेशिक संस्था:
- श्रीलंकेत प्रस्तावित सार्वजनिक आरोग्यासाठी बिम्सटेक प्रादेशिक उत्कृष्टता केंद्र.
- थायलंडमधील उष्णकटिबंधीय औषधावरील बिम्सटेक उत्कृष्टता केंद्र.
- भारताचे पारंपरिक औषधातील उत्कृष्टता केंद्र, जे गुजरातमधील जामनगर येथील आयुर्वेद अध्यापन व संशोधन संस्थेत (आयटीआरए) असेल.
- बांगलादेशची प्रस्तावित प्रादेशिक प्राणिजन्य रोग वेधशाळा आणि पूर्वसूचना प्रणाली.
- बिम्सटेक पारंपरिक औषध कृती दलाची पुढील बैठक आयोजित करण्याच्या भारताच्या प्रस्तावाचे स्वागत.
- प्राधान्य क्षेत्रे: रोग निगराणी, आणीबाणी सज्जता, पूर्वसूचना, रोगाणुरोधक प्रतिरोध (एएमआर), डिजिटल आरोग्य सेवा, पारंपरिक औषध, हवामानाशी संबंधित आरोग्य प्रतिसाद, क्षमता बांधणी.
- संकल्पना: एक आरोग्य; "एक पृथ्वी, एक कुटुंब, एक भविष्य" (वसुधैव कुटुंबकम् मधून); शेजारी प्रथम; महासागर.
- भारताच्या उल्लेखलेल्या योजना: आयुष्मान आरोग्य मंदिरे, आयुष्मान भारत प्रधानमंत्री जन आरोग्य योजना, प्रधानमंत्री आयुष्मान भारत आरोग्य पायाभूत सुविधा अभियान, ई-संजीवनी, आयुष्मान भारत डिजिटल मिशन.
- श्रीलंकेची १९९० सुवा सेरिया आपत्कालीन रुग्णवाहिका सेवा; आरोग्य प्राथमिक आरोग्य केंद्रे.
- दित्वाह चक्रीवादळाचा श्रीलंकेवर नोव्हेंबर–डिसेंबर २०२५ दरम्यान परिणाम झाला.
आकडेवारी आणि तपशील
- बिम्सटेकसमोर मांडलेली भारताची आरोग्यविषयक कामगिरी:
- १.८५ लाखांहून अधिक आयुष्मान आरोग्य मंदिरे.
- आयुष्मान भारत प्रधानमंत्री जन आरोग्य योजना: पात्र कुटुंबाला दरवर्षी ₹५ लाखांपर्यंत रोकडरहित रुग्णालय उपचार संरक्षण, ६० कोटींहून अधिक लोकांना लाभ.
- ई-संजीवनीने ५० कोटी दूरसल्ल्यांचा टप्पा ओलांडला.
- मंत्र्यांनी पंतप्रधानांच्या नेतृत्वाखालील "गेल्या १२ वर्षांतील" प्रगतीचा उल्लेख केला.
- भारत–श्रीलंका:
- सुवा सेरियासाठी १०० अतिरिक्त पूर्ण सुसज्ज रुग्णवाहिकांचा सामंजस्य करार. अनुदान: १,७२५.७३ दशलक्ष श्रीलंकन रुपये (सुमारे ५.२८ दशलक्ष अमेरिकी डॉलर).
- सुवा सेरियाला पूर्वी दिलेले सहाय्य: ७.५ दशलक्ष अमेरिकी डॉलर (२०१६) आणि १५.०२ दशलक्ष अमेरिकी डॉलर (२०१८), ज्यातून २९७ रुग्णवाहिकांना पाठबळ मिळाले. त्यांचा कोविड-१९ आणि नैसर्गिक आपत्तींमध्ये उपयोग झाला.
- ५० वैद्यकीय कियॉस्क/आरोग्य एटीएम: २२५ दशलक्ष श्रीलंकन रुपयांपर्यंत अनुदान. हे दित्वाह चक्रीवादळानंतरच्या ४५० दशलक्ष अमेरिकी डॉलरच्या पुनर्वसन पॅकेजचा भाग आहे. ते आरोग्य प्राथमिक आरोग्य केंद्रांमध्ये प्रत्यक्ष उपचारस्थळी निदान आणि दूरवैद्यकीय सुविधांसह बसवले जातील.
- द्विपक्षीय भेटी: नड्डा यांनी श्रीलंकेचे आरोग्य मंत्री डॉ. नलिंदा जयतिस्सा आणि नेपाळच्या आरोग्य व अन्नसुरक्षा मंत्री नीशा मेहता यांची भेट घेतली. त्यांनी कोलंबोतील भारतीय समुदायाचीही भेट घेतली.
- बैठकीचे वेळापत्रक: पुढील मंत्रिस्तरीय आणि वरिष्ठ अधिकाऱ्यांच्या बैठका दर दोन वर्षांनी; दुसरी बैठक २०२८ मध्ये थायलंडमध्ये प्रस्तावित.
- उद्धृत सूर: कोणताही देश उत्तम आरोग्य निष्पत्तींच्या वाटचालीत मागे राहू नये, असे मंत्र्यांनी म्हटले (त्यांच्या समारोपाच्या वक्तव्याचा सारांश).
- प्रसिद्धीपत्रकात ठळकपणे नसलेल्या गोष्टी: कृती आराखडा, डिजिटल आरोग्य आराखडा किंवा उत्कृष्टता केंद्रे यांच्याशी कोणतीही आर्थिक बांधिलकी जोडलेली नाही. केवळ श्रीलंकेसाठीच्या अनुदानांचे आकडे दिले आहेत. जामनगर केंद्रासाठी कालमर्यादा किंवा अंदाजपत्रक नमूद नाही, आणि निवेदनात डिजिटल आराखड्याची केवळ "चाचपणी" केली आहे.
- नड्डा यांच्याकडे रसायने आणि खते मंत्रालयाचाही कार्यभार आहे.
स्थिर–गतिशील दुवा
बिम्सटेक बंगालच्या उपसागराद्वारे दक्षिण आशिया आणि आग्नेय आशिया यांना जोडते. सार्कमधील स्थैर्यानंतर प्रादेशिक सहकार्यासाठी भारताचे हे पसंतीचे व्यासपीठ ठरले आहे. आरोग्य मुत्सद्देगिरी हा सॉफ्ट पॉवरचा एक प्रकार आहे. त्यात विकास सहाय्य (अनुदाने, रुग्णवाहिका, कियॉस्क), क्षमता बांधणी आणि नियमनिर्मिती (एक आरोग्य, रोगाणुरोधक प्रतिरोध, डिजिटल आरोग्य) यांचा संगम आहे. भारताच्या "शेजारी प्रथम" आणि महासागर या संकल्पना मंत्र्यांच्या वक्तव्यात दिसतात.
अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस२ – आंतरराष्ट्रीय संबंध: द्विपक्षीय, प्रादेशिक आणि जागतिक गट; भारताचे शेजारी धोरण | जीएस२ – सामाजिक न्याय: आरोग्य क्षेत्र, प्रशासन | जीएस३ – विज्ञान व तंत्रज्ञान: डिजिटल आरोग्य
पार्श्वभूमी
बिम्सटेक (बहुक्षेत्रीय तांत्रिक व आर्थिक सहकार्यासाठी बंगालच्या उपसागर उपक्रम)
सार्वजनिक आरोग्यावरील सुधारित बिम्सटेक कृती आराखडा (२०२६–२०३०)
अधिक संदर्भ
- क्षेत्रीय विभागणी: पुनर्रचनेअंतर्गत सदस्य राष्ट्रे क्षेत्रांचे नेतृत्व करतात. बांगलादेश — व्यापार, गुंतवणूक आणि विकास; भूतान — पर्यावरण आणि हवामान बदल; भारत — ऊर्जेसह सुरक्षा; म्यानमार — कृषी आणि अन्नसुरक्षा; नेपाळ — लोकांमधील परस्पर संपर्क; श्रीलंका — विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि नवोन्मेष; थायलंड — संपर्कव्यवस्था.
- भारताने आयोजित केलेली अलीकडील मंत्रिस्तरीय बैठक: पहिली बिम्सटेक गृहमंत्र्यांची बैठक १३ ऑक्टोबर २०२६ रोजी नवी दिल्लीत झाली. त्यात पाच प्रादेशिक सुरक्षा उपक्रमांना मान्यता देण्यात आली आणि दिल्ली घोषणापत्र स्वीकारण्यात आले. त्यामुळे कोलंबोतील आरोग्य बैठक आणखी एका नव्या मंत्रिस्तरीय स्वरूपानंतर लगेचच झाली आहे.
- सहावी शिखर परिषद: ४ एप्रिल २०२५ रोजी बँकॉक येथे थायलंडच्या यजमानपदाखाली झाली. तिचे घोषवाक्य "बिम्सटेक: समृद्ध, लवचिक आणि खुले" असे होते. या परिषदेत पंतप्रधान मोदींनी भारतात पारंपरिक औषधावरील केंद्रासह बिम्सटेक उत्कृष्टता केंद्रांची घोषणा केली. कोलंबो येथे जाहीर झालेले जामनगर केंद्र त्या घोषणेचेच पुढचे पाऊल आहे.
मेन्सचे पैलू
- प्रादेशिक आरोग्य सुरक्षा: रोग निगराणी, पूर्वसूचना, रोगाणुरोधक प्रतिरोध आणि प्राणिजन्य रोग या सीमापार समस्या आहेत. बांगलादेशचा प्राणिजन्य रोग वेधशाळेचा प्रस्ताव आणि एक आरोग्यावरील भर साथरोगांच्या धड्यांचे प्रतिबिंब आहेत. यश माहितीची देवाणघेवाण आणि निधीवर अवलंबून आहे.
- बिम्सटेकचे पुनरुज्जीवन: नवे मंत्रिस्तरीय स्वरूप (ऑक्टोबर २०२६ मधील गृहमंत्र्यांच्या बैठकीनंतर आरोग्य) कार्यात्मक सहकार्य अधिक सखोल करते. द्वैवार्षिक बैठकांमुळे सातत्य मिळते. मात्र क्षेत्रीय बांधिलक्या ऐच्छिक आहेत आणि या गटाचा अंमलबजावणी मंद असण्याचा इतिहास आहे.
- भारताची सॉफ्ट पॉवर आणि शेजारी धोरण: भारत आदर्श नमुने (आयुष्मान भारत, ई-संजीवनी, आयुष्मान भारत डिजिटल मिशन), पारंपरिक औषधातील नेतृत्व (जामनगर केंद्र) आणि अनुदाने (रुग्णवाहिका, कियॉस्क) देतो. दित्वाह चक्रीवादळानंतरची मानवतावादी मदत भारताची प्रथम प्रतिसादकाची भूमिका दाखवते.
- डिजिटल आरोग्य आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता: परस्पर-कार्यक्षम इलेक्ट्रॉनिक आरोग्य नोंदी आणि दूरवैद्यकीय आराखड्यासाठी माहिती प्रशासन, गोपनीयता आणि मानके आवश्यक ठरतील. भारताचा डिजिटल सार्वजनिक पायाभूत सुविधांचा दृष्टिकोन निर्यात होऊ शकतो, पण माहिती सार्वभौमत्वाबाबत चिंता निर्माण होऊ शकतात.
- पारंपरिक औषध: प्रादेशिक केंद्र संशोधन, गुणवत्ता व सुरक्षितता मानके आणि ज्ञान जतन यांना चालना देते. ते आयुष मुत्सद्देगिरी आणि वैद्यकीय मूल्य पर्यटनाशी जोडलेले आहे.
- मर्यादा: आरोग्य व्यवस्थांच्या क्षमतेतील फरक, निधीच्या मर्यादा, काही सदस्य राष्ट्रांतील राजकीय अस्थिरता आणि इतर व्यासपीठांशी स्पर्धा.
- पुढील वाटचाल: निधीसह आणि कालबद्ध निष्पत्तींना प्राधान्य देणे, प्रादेशिक रोग निगराणी जाळे उभारणे, औषधे आणि उपकरणांच्या नियमनात सुसंगती आणणे आणि साथरोगकाळातील पुरवठा साखळ्यांवर सहकार्य करणे.
संभाव्य मेन्स प्रश्न
**जीएस२, १५ गुण:** "पहिल्या बिम्सटेक आरोग्य मंत्र्यांच्या बैठकीत २०२६–२०३० साठी सार्वजनिक आरोग्यावरील नवा कृती आराखडा स्वीकारण्यात आला. आरोग्य सहकार्य बिम्सटेक आणि भारताचे शेजारी धोरण कसे बळकट करू शकते याचे परीक्षण करा आणि आव्हानांची चर्चा करा."
संबंधित विषय
- बिम्सटेक सनद आणि क्षेत्रीय नेतृत्व प्रणाली; बिम्सटेक विरुद्ध सार्क
- शेजारी प्रथम धोरण; महासागर; हिंद-प्रशांत धोरण
- आयुष्मान भारत (आयुष्मान भारत प्रधानमंत्री जन आरोग्य योजना, प्रधानमंत्री आयुष्मान भारत आरोग्य पायाभूत सुविधा अभियान, आयुष्मान भारत डिजिटल मिशन) आणि ई-संजीवनी
- एक आरोग्य, रोगाणुरोधक प्रतिरोध आणि जागतिक आरोग्य प्रशासन (जागतिक आरोग्य संघटना)
- भारत–श्रीलंका संबंध; विकास सहाय्य आणि अनुदाने
- आयुष मुत्सद्देगिरी आणि पारंपरिक औषध
विषय: GS2
11 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत