BrainParrot

सरकारने २०२६-२७ साठी ओएमएसएस (डी) तांदूळ विक्रीचे लक्ष्य २५ लाख मेट्रिक टनांवरून ५० लाख मेट्रिक टन केले; ३१ ऑक्टोबर २०२६ पर्यंत ई-लिलावांद्वारे २५ लाख मेट्रिक टनांची विक्री पूर्ण

GS3संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗

सारांश

केंद्र सरकारने खुल्या बाजारातील विक्री योजनेअंतर्गत (देशांतर्गत), म्हणजे ओएमएसएस(डी) अंतर्गत, ई-लिलावाद्वारे तांदूळ विक्रीचे २०२६-२७ चे लक्ष्य २५ लाख मेट्रिक टनांवरून ५० लाख मेट्रिक टन असे दुप्पट केले. ३१ ऑक्टोबर २०२६ पर्यंत ई-लिलावाद्वारे २५ लाख मेट्रिक टन तांदळाची विक्री झाली होती.

UPSC साठी महत्त्व: सुसंगतता: ✅ जीएस३ – अर्थव्यवस्था: अन्न व्यवस्थापन, किंमत स्थिरता, महागाई; जीएस२ – शासन: केंद्र-राज्य समन्वय; आवश्यक वस्तू कायदा

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • योजना: ओएमएसएस(डी), म्हणजे खुल्या बाजारातील विक्री योजना (देशांतर्गत), केंद्रीय साठ्यातील तांदळाच्या (भारतीय अन्न महामंडळ) ई-लिलावाद्वारे. एकक: एलएमटी = लाख मेट्रिक टन.
  • साठा जाहीर करण्याचा आदेश: दिनांक ०६.११.२०२६. तो सर्व राज्ये/केंद्रशासित प्रदेशांतील व्यापारी/घाऊक विक्रेते, किरकोळ विक्रेते, मोठ्या साखळीतील किरकोळ विक्रेते आणि प्रक्रियादार/गिरणीमालक यांना लागू आहे.
  • अहवालाचे सहा वर्ग:
  • साप्ताहिक माहिती प्रत्येक शुक्रवारी अन्न साठा पोर्टलवर (फूडस्टॉक.डीएफपीडी.जीओव्ही.इन) जाहीर करायची आहे. दंड आवश्यक वस्तू कायदा, १९५५ च्या कलम ६ आणि ७ अंतर्गत आहेत.
  • साठा मर्यादा: आंध्र प्रदेश, कर्नाटक, केरळ, तमिळनाडू आणि तेलंगणा यांना आवश्यक वाटेल तेथे नियंत्रण आदेशांद्वारे भात आणि तांदळावर मर्यादा लादण्यासाठी केंद्राची संमती (दिनांक ०६.११.२०२६ चे पत्र). ही मर्यादा ३१ जानेवारी २०२७ पर्यंत लागू राहील.
  • भारत तांदूळ संस्था: नाफेड, एनसीसीएफ आणि केंद्रीय भांडार.
  • मंत्रालय: ग्राहक व्यवहार, अन्न आणि सार्वजनिक वितरण मंत्रालय (अन्न आणि सार्वजनिक वितरण विभाग).

आकडेवारी आणि तपशील

  • २०२६-२७ साठी ओएमएसएस(डी) तांदूळ विक्रीचे लक्ष्य: २५ लाख मेट्रिक टनांवरून ५० लाख मेट्रिक टन, म्हणजे दुप्पट.
  • ३१.१०.२०२६ पर्यंत ओएमएसएस(डी) ई-लिलावाद्वारे खासगी पक्षांना झालेली विक्री: २५ लाख मेट्रिक टन, तर २०२५-२६ च्या याच कालावधीत ११ लाख मेट्रिक टन. म्हणजे दुपटीपेक्षा अधिक.
  • ३१ ऑक्टोबर २०२६ पर्यंत विकले गेलेले २५ लाख मेट्रिक टन हे मूळ पूर्ण वर्षाच्या लक्ष्याएवढे (२५ लाख मेट्रिक टन) आहेत, म्हणजेच मूळ लक्ष्य २०२६-२७ आर्थिक वर्षाच्या पहिल्या सात महिन्यांतच गाठले गेले. लक्ष्य दुप्पट करण्याचे कारण म्हणून प्रकाशनात हे नमूद केलेले नाही.
  • साठा मर्यादा ३१ जानेवारी २०२७ पर्यंत लागू असल्याने कडक केलेली व्यवस्था कालबद्ध आहे.
  • प्रकाशनात अतिरिक्त भारत तांदळाचे प्रमाण, किरकोळ किंमत किंवा सध्याचा तांदळाच्या महागाईचा आकडा दिलेला नाही. किंमतवाढीचे कारणही नमूद केलेले नाही. स्वर "बारकाईने देखरेख" असा आहे.

स्थिर–गतिशील दुवा

  • केंद्र सरकार भारतीय अन्न महामंडळाच्या माध्यमातून केंद्रीय साठ्यातील अन्नधान्याचा साठा राखते. किमती वाढल्यास हा साठा खुल्या बाजारात आणून पुरवठा वाढवला जातो आणि किमती आटोक्यात ठेवल्या जातात.
  • त्यासोबत मागणी-बाजू आणि बाजारातील वर्तनाशी संबंधित साधने वापरली जातात: साठा जाहीर करणे, साठेबाजी रोखण्यासाठी साठा मर्यादा आणि साठेबाजीसाठी दंड, तसेच अनुदानित किरकोळ ब्रँड (भारत तांदूळ).
  • घटनात्मकदृष्ट्या अन्नपदार्थांचा व्यापार आणि वाणिज्य (समवर्ती सूची, नोंद ३३) आणि किंमत नियंत्रण (नोंद ३४) यांमुळे केंद्र आणि राज्ये दोघांनाही कारवाई करता येते. केंद्र सरकार राज्यांच्या नियंत्रण आदेशांना "संमती" देते.
  • साठा जाहीर करणे आणि दंड यांचा कायदेशीर आधार आवश्यक वस्तू कायदा, १९५५ हा आहे.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – अर्थव्यवस्था: अन्न सुरक्षा, राखीव साठा, महागाई व्यवस्थापन, सार्वजनिक वितरण; जीएस२ – शासन: अन्न आणि व्यापार नियमनातील केंद्र-राज्य संबंध

पार्श्वभूमी

खुल्या बाजारातील विक्री योजना (देशांतर्गत), ओएमएसएस(डी)

आवश्यक वस्तू कायदा, १९५५

भारत तांदूळ (ब्रँड)

अधिक संदर्भ

  • भारत तांदळाची किरकोळ विक्री ६ फेब्रुवारी २०२४ रोजी नाफेड, एनसीसीएफ आणि केंद्रीय भांडार यांच्यामार्फत सुरू झाली. ५ किलो आणि १० किलोच्या पिशव्यांमध्ये कमाल किरकोळ किंमत २९ रुपये/किलो होती.
  • २०२४ च्या सुरुवातीच्या एका पीआयबी प्रकाशनानुसार, ३१.०१.२०२४ पर्यंत ओएमएसएस अंतर्गत १.६६ लाख मेट्रिक टन तांदळाची विक्री झाली होती, जी तेव्हा कोणत्याही वर्षातील सर्वाधिक असल्याचे वर्णन केले गेले.
  • २०२३ मध्ये मंत्रालयाने ओएमएसएस(डी) अंतर्गत २५ लाख मेट्रिक टन तांदूळ विक्रीला मंजुरी दिली होती.
  • २०२४-२५ च्या सुधारित ओएमएसएस(डी) धोरणांतर्गत, राज्ये आणि इथेनॉल डिस्टिलरीजसाठी भारतीय अन्न महामंडळाच्या तांदळाची राखीव किंमत ५५० रुपयांनी कमी करून प्रति क्विंटल २,२५० रुपये करण्यात आली.

मेन्सचे पैलू

  • पुरवठा-बाजूचे प्रकाशन: ओएमएसएस(डी) दुप्पट केल्याने केंद्रीय साठ्यातील अधिक तांदूळ खुल्या बाजारात येतो आणि किंमत व्यवस्थापनासाठी भारतीय अन्न महामंडळाचा राखीव साठा वापरला जातो. ३१ ऑक्टोबरपर्यंत विकले गेलेले २५ लाख मेट्रिक टन (वर्षभरापूर्वी ११ लाख मेट्रिक टन) या हस्तक्षेपाला असलेली मागणी दर्शवतात.
  • साठेबाजी रोखणे: अन्न साठा पोर्टलवर सहा वर्गांनुसार साप्ताहिक साठा जाहीर करणे (पारदर्शकता आणि देखरेख) याला आवश्यक वस्तू कायद्यांतर्गत दंडात्मक कारवाईची जोड दिली आहे.
  • संघराज्य पातळीवरील समायोजन: दक्षिणेकडील राज्यांना (आंध्र प्रदेश, कर्नाटक, केरळ, तमिळनाडू, तेलंगणा) "आवश्यक वाटेल तेथे" साठा मर्यादा ठरवण्यासाठी केंद्राची संमती मिळते. राज्यांच्या नियंत्रण आदेशांद्वारे प्रादेशिक किंमत दबावाला लक्ष्य केले जाते. दक्षिणेकडील लक्ष भारत तांदळालाही लागू आहे.
  • ग्राहकाभिमुख माध्यम: नाफेड, एनसीसीएफ आणि केंद्रीय भांडार यांच्यामार्फत अतिरिक्त भारत तांदूळ, तसेच सर्व वितरण माध्यमे तपासून पाहण्याचा निर्देश.
  • तडजोडी: साठा मर्यादांमुळे व्यापारात विकृती येऊ शकते आणि खासगी साठवण गुंतवणुकीला परावृत्त केले जाऊ शकते. खुल्या बाजारातील विक्रीचा परिणाम भारतीय अन्न महामंडळाच्या साठ्याच्या स्थितीवर आणि वहन खर्चावर होतो. साठा मर्यादांवर जास्त अवलंबून राहिल्यास बाजार कार्यक्षमता कमी होऊ शकते.
  • अन्न सुरक्षेशी संबंध: राखीव साठ्याचे निकष, खरेदी आणि ग्राहक किमती स्थिर ठेवण्यातील भारतीय अन्न महामंडळाची भूमिका.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस३, १५ गुण:** "अन्नधान्याच्या किमती स्थिर ठेवण्यासाठी खुल्या बाजारातील विक्री, साठा मर्यादा आणि अनुदानित किरकोळ ब्रँड यांचा एकत्रित वापर केला जातो. भारतातील अन्न महागाईच्या व्यवस्थापनात अशा हस्तक्षेपांचा तर्क आणि त्यांच्या मर्यादा यांची चर्चा करा."

संबंधित विषय

  • भारतीय अन्न महामंडळ, राखीव साठ्याचे निकष, किमान आधारभूत किंमत आणि खरेदी
  • राष्ट्रीय अन्न सुरक्षा कायदा, २०१३ आणि सार्वजनिक वितरण प्रणाली
  • आवश्यक वस्तू कायदा, १९५५ (आणि त्याच्या २०२० मधील दुरुस्तीविषयीची चर्चा)
  • अन्न महागाईचे मापन (ग्राहक किंमत निर्देशांक) आणि भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे महागाई लक्ष्यीकरण
  • इथेनॉल मिश्रण आणि भारतीय अन्न महामंडळाच्या तांदळाचा इथेनॉलसाठी वापर

विषय: GS3

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

6 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत