BrainParrot

विक्रीकरावरील उपकर राज्याच्या कक्षेत येतो, असे सर्वोच्च न्यायालयाचे मत

GS2संपूर्ण नोटप्रकाशित:

स्रोत: द हिंदू, 5 नोव्हेंबर, 2026

सारांश

  • सर्वोच्च न्यायालयाच्या सात न्यायाधीशांच्या संविधानपीठाने असा निर्णय दिला की, राज्य विधिमंडळाने वस्तूंच्या विक्रीवर किंवा खरेदीवर लावलेला अतिरिक्त कर राज्याच्या कायदेविषयक सक्षमतेबाहेर जात नाही.
  • न्यायालयाने १९७५ मधील एस. कोडार विरुद्ध केरळ राज्य या निकालाला पुष्टी दिली. त्या निकालानुसार, विद्यमान विक्रीकरावर वाढीव रक्कम म्हणून लावलेला उपकर मूळ कराप्रमाणेच तपासला जातो.
  • मुख्य मत सरन्यायाधीश सूर्य कांत यांनी लिहिले आहे. न्यायमूर्ती के. व्ही. विश्वनाथन यांनी सहमती दर्शवणारे परंतु स्वतंत्र मत नोंदवले. या याचिका १९९४ पासूनच्या आहेत.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ राज्यशास्त्र (संघराज्यवाद, सातवी अनुसूची) / जीएस३ अर्थव्यवस्था (वित्तीय संघराज्यवाद)

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • नोंद ५४, सूची दोन (राज्यसूची): वस्तूंच्या विक्रीवरील किंवा खरेदीवरील कर. वस्तू आणि सेवा कर लागू होण्यापूर्वी यात वृत्तपत्रे वगळलेली होती (लेखानुसार).
  • सातवी अनुसूची: अनुच्छेद २४६ (संघसूची, राज्यसूची, समवर्ती सूची).
  • पुष्टी केलेला पूर्वनिर्णय: एस. कोडार विरुद्ध केरळ राज्य (१९७५). विक्रीकराच्या टक्केवारीनुसार मोजलेला अधिभार किंवा अतिरिक्त कर हा विक्रीकराच्या दरातील वाढ असून तो सूची दोनमधील नोंद ५४ च्या कक्षेत येतो.
  • पीठाची सदस्यसंख्या: सात न्यायाधीश (संविधानपीठ). मुख्य मत सरन्यायाधीश सूर्य कांत यांचे, तर न्यायमूर्ती के. व्ही. विश्वनाथन यांनी स्वतंत्रपणे सहमती दर्शवली.
  • २०१६ नंतर अनुच्छेद २४६ए (वस्तू आणि सेवा कर) आणि संकुचित झालेली नोंद ५४ (१०१ वी दुरुस्ती) लागू आहेत.

आकडेवारी आणि तपशील

  • याचिका १९९४ पासूनच्या आहेत, म्हणजेच हा वाद सुटण्यास ३० वर्षांहून अधिक काळ लागला.
  • १९७५ चा एस. कोडार हा पूर्वनिर्णय "अजूनही प्रभावी आहे" आणि "स्पष्टपणे असे ठरवतो" की देय विक्रीकराच्या टक्केवारीनुसार मोजलेला अतिरिक्त कर किंवा अधिभार हा विक्रीकराच्या दरातील वाढ आहे.
  • करनिर्धारितींचा युक्तिवाद: आधीच देय असलेल्या कराच्या रकमेनुसार मोजलेला कर म्हणजे "करावरील कर" होय. तो "वस्तूंच्या विक्रीवर" किंवा "खरेदीवर" पडत नाही, आणि केवळ तोच नोंद ५४ चा विषय आहे.
  • राज्यांचा युक्तिवाद: अधिभार म्हणजे व्यापाऱ्यांच्या एका वर्गासाठी दरात केलेली वाढ आहे. मोजणीची पद्धत त्याचे वस्तूंच्या विक्रीवरील कराचे स्वरूप बदलत नाही.
  • संदर्भित प्रश्न: उलाढालीवर थेट न लावता, व्यापाऱ्याने देय असलेल्या विक्रीकरावर, सूची दोनमधील नोंद ५४ अन्वये वस्तूंच्या विक्रीवर किंवा खरेदीवर कर आकारण्याची राज्य विधिमंडळाची सक्षमता.

स्थिर–गतिशील दुवा

सातवी अनुसूची कायदेविषयक विषयांचे संघसूची, राज्यसूची आणि समवर्ती सूची यांत वाटप करते. राज्यसूचीतील (सूची दोन) नोंद ५४ म्हणजे वस्तूंच्या विक्रीवर किंवा खरेदीवर कर आकारण्याचा राज्याचा अधिकार. कायदेशीर प्रश्न असा होता की, देय विक्रीकराच्या टक्केवारीनुसार मोजलेला अतिरिक्त कर हा "करावरील कर" आहे का, ज्यामुळे तो नोंद ५४ च्या बाहेर जाईल. की तो त्याच विक्रीकराचा केवळ वाढीव दर आहे, ज्यामुळे तो नोंद ५४ च्या कक्षेत येईल. न्यायालयाने दुसऱ्या मताला प्राधान्य दिले. कराचे कायदेशीर स्वरूप तो मूलतः काय आहे (विक्री किंवा खरेदीवरील कर) यावरून ठरते, तो कसा मोजला जातो यावरून नव्हे. हा युक्तिवाद कायदेविषयक सक्षमता तपासताना वापरल्या जाणाऱ्या स्वरूपापेक्षा तत्त्वाला महत्त्व देणाऱ्या दृष्टिकोनाशी सुसंगत आहे.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस२ – राज्यशास्त्र: संघ–राज्य कायदेविषयक संबंध, सातवी अनुसूची, अनुच्छेद २४६; जीएस३ – अर्थव्यवस्था: वित्तीय संघराज्यवाद आणि राज्यांचे कर आकारणीचे अधिकार.

पार्श्वभूमी

कर आकारणीवरील कायदेविषयक सक्षमता: सातवी अनुसूची, अनुच्छेद २४६ आणि नोंद ५४, सूची दोन

अधिक संदर्भ

  • नोंद ५४ चा परीघ तेव्हापासून संकुचित झाला आहे. लेखानुसार १९७५ च्या प्रकरणात "तेव्हा अस्तित्वात असलेली" नोंद ५४ लागू होती. १०१ व्या दुरुस्तीनंतर नोंद ५४ मध्ये आता केवळ खनिज खनिज तेल, हाय स्पीड डिझेल, पेट्रोल, नैसर्गिक वायू, विमान इंधन आणि मानवी सेवनासाठीच्या मद्यार्कयुक्त दारूच्या विक्रीवरील करांचा समावेश आहे; आंतरराज्य आणि आंतरराष्ट्रीय व्यापारातील विक्री वगळली आहे.
  • त्याच दुरुस्तीने अनुच्छेद २४६ए समाविष्ट केला, ज्यामुळे संसदाला आणि राज्य विधिमंडळांना वस्तू आणि सेवा कराबाबत कायदे करण्याचा अधिकार मिळाला.
  • संबंधित संघराज्य-कर निकाल: इंडिया सिमेंट प्रकरणात सात न्यायाधीशांच्या पीठाने रॉयल्टी हा कर असल्याचे ठरवले, त्यामुळे सूची दोनमधील नोंदी २३ आणि ५० अन्वये रॉयल्टीवर उपकर लावण्याची सक्षमता राज्यांकडे नव्हती. नंतरच्या मडा निकालाने सूची एकमधील नोंद ५४ आणि सूची दोनमधील नोंदी २३ व ५० यांच्या अर्थनिर्वचनाची तत्त्वे मांडली आणि इंडिया सिमेंट निकाल रद्द केला. हा निकाल २५ जुलै २०२४ रोजीचा आहे.

मेन्सचे पैलू

  • वित्तीय संघराज्यवाद: हा निकाल राज्यांच्या महसूल उभारणीतील लवचिकतेचे संरक्षण करतो. स्वतंत्र कायदेविषयक नोंदीची गरज न भासता राज्ये विद्यमान विक्रीकरावर टक्केवारीवर आधारित कराची भर घालू शकतात.
  • न्यायिक स्थैर्य विरुद्ध बदल: न्यायालयाने सात न्यायाधीशांच्या पीठामार्फत १९७५ च्या पूर्वनिर्णयाची पुष्टी केली. स्थिर झालेल्या सिद्धांताचा फेरविचार करण्याऐवजी कायद्यातील निश्चिततेला त्याने प्राधान्य दिले. १९९४ पासून चाललेले वाद विलंबाची करनिर्धारिती आणि राज्ये यांना मोजावी लागणारी किंमत दर्शवतात.
  • स्वरूपापेक्षा तत्त्व: सक्षमता ही कराच्या स्वरूपावरून (विक्रीवरील कर) तपासली जाते, तो मोजण्यासाठी वापरलेल्या सूत्रावरून नव्हे.
  • महसुलावरील परिणाम: १९९४ पासूनच्या याचिका दर्शवतात की राज्यांच्या अधिभार-प्रकारच्या करांना अनेक दशके आव्हान दिले गेले. हा निकाल सक्षमतेचा प्रश्न राज्यांच्या बाजूने निकाली काढतो; प्रत्यक्ष वित्तीय परिणाम प्रलंबित प्रकरणांवर अवलंबून असेल.
  • वस्तू आणि सेवा कर युगाशी संबंध: १०१ व्या दुरुस्तीनंतर नोंद ५४ संकुचित झाली आहे. सध्याच्या नोंद ५४ अंतर्गत याची व्यावहारिक प्रासंगिकता मुख्यत्वे जुन्या (वस्तू आणि सेवा कर पूर्व) वादांसाठी आणि पेट्रोलियम व मद्य यांसारख्या नोंद अजूनही व्यापलेल्या वस्तूंसाठी राहण्याची शक्यता आहे.
  • पुढील वाटचाल: कर आकारणीच्या नोंदींची स्पष्ट सीमारेषा, संवैधानिक कर वादांचे जलद निराकरण आणि वस्तू आणि सेवा कर परिषदेमार्फत सहकारी दृष्टिकोन.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस२/जीएस३, १५ गुण:** "सातव्या अनुसूचीच्या न्यायिक अर्थनिर्वचनाने भारतातील वित्तीय संघराज्यवादाला आकार दिला आहे. कर आकारण्याच्या राज्यांच्या अधिकारासंबंधी सर्वोच्च न्यायालयाच्या अलीकडील निकालांच्या संदर्भात चर्चा करा."

संबंधित विषय

  • अनुच्छेद २४६, २४६ए, २६५ आणि सातवी अनुसूची
  • सार आणि तत्त्वाचा सिद्धांत; पूर्वनिर्णयाचा सिद्धांत आणि संविधानपीठे
  • वस्तू आणि सेवा कर, १०१ वी दुरुस्ती आणि वस्तू आणि सेवा कर परिषद
  • खनिज क्षेत्रावरील कर आकारणी (मडा, २०२४) आणि रॉयल्टी विरुद्ध कर

विषय: GS2राज्यव्यवस्था

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

5 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत