भारतातील रक्तक्षयाचे ओझे — केवळ लोह हा उपाय नाही (दुहेरी बळकटीकृत मिठाचा वाद)
स्रोत: द हिंदू, 5 नोव्हेंबर, 2026
सारांश
- लेखक चंद्रकांत लहारिया हे वैद्यकीय व्यावसायिक आहेत. आयोडीन आणि लोह असलेले दुहेरी बळकटीकृत मीठ (डीएफएस) हे रक्तक्षयावरील राष्ट्रीय प्रमुख उत्तर बनवण्याच्या विरोधात ते युक्तिवाद करतात.
- त्यांचा युक्तिवाद चार मुद्द्यांवर आधारलेला आहे. डीएफएस मीठ कमी करण्याच्या उद्दिष्टांच्या विरोधात जाते. लोह निरुपद्रवी नाही. रक्तक्षयाची कारणे लोहाच्या कमतरतेशिवायही अनेक आहेत. बळकटीकृत लोहाचे अनेक वितरण मार्ग आधीच एकमेकांवर आच्छादित आहेत.
- ते निरीक्षणाखालील जिल्हा-स्तरीय पथदर्शी प्रकल्प, अधिक चांगल्या प्रकारे शोषल्या जाणाऱ्या लोहासह लक्ष्यित बळकटीकरण, तसेच निदान, जंतनाशन, स्वच्छता आणि परवडणारे वैविध्यपूर्ण अन्न यांत अधिक गुंतवणूक करण्याची मागणी करतात.
प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
- डीएफएस = आयोडीन व लोह घातलेले साधे मीठ. हे तंत्रज्ञान हैदराबाद येथील राष्ट्रीय पोषण संस्थेने (एनआयएन) विकसित केले.
- एएमबी २०१८ मध्ये ६×६×६ रणनीतीसह सुरू झाले. ते आता अॅनिमिया मुक्त भारत अभियान म्हणून ७×७×७ चौकटीसह चालते, ज्यात कमी वजनाची बाळे, "योग्य आहार" आणि बळकट देखरेख व मूल्यमापन यंत्रणा यांची भर पडली आहे.
- एएमबीची पोषणबाह्य लक्ष्य क्षेत्रे म्हणजे हिवताप, हिमोग्लोबिनोपॅथी आणि फ्लोरोसिस.
- लेखात बळकटीकृत तांदूळ वाटणाऱ्या योजनांची नावे आहेत: सार्वजनिक वितरण प्रणाली, पीएम पोषण आणि आयसीडीएस. लोह-फॉलिक आम्ल (आयएफए) गोळ्याही स्वतंत्रपणे वाटल्या जातात.
- उद्धृत सर्वेक्षणे म्हणजे एनएफएचएस-५ आणि सर्वंकष राष्ट्रीय पोषण सर्वेक्षण (सीएनएनएस) २०१६-१८, ज्यात जैवसूचक मोजले गेले.
- आरोग्य हा राज्यांचा विषय आहे. केंद्र राज्यांना राष्ट्रीय आरोग्य अभियानाद्वारे साहाय्य करते.
- बीटा-थॅलेसेमिया आणि सिकल सेल रोग हे हिमोग्लोबिनोपॅथी आहेत. सिकल सेल रोग आदिवासी पट्ट्यांत केंद्रित आहे.
आकडेवारी आणि तपशील
- एनएफएचएस-५: निम्म्याहून अधिक महिला आणि सुमारे दोन-तृतीयांश लहान मुले रक्तक्षयग्रस्त आहेत.
- मीठ: भारतीय लोक दिवसाला जागतिक आरोग्य संघटनेने शिफारस केलेल्या ५ ग्रॅमच्या सुमारे दुप्पट सेवन करतात. सुमारे तीनपैकी एका प्रौढाला उच्च रक्तदाब आहे. भारताचा असंसर्गजन्य रोग कृती आराखडा मिठाच्या सेवनात ३०% सापेक्ष घट करण्यास बांधील आहे.
- सेवनाचा कल: प्रौढ पुरुष सर्वाधिक मीठ खातात, तर लहान मुले आणि महिला सर्वात कमी. ज्या गटांना लोहाची सर्वाधिक गरज आहे, त्यांना सर्वात कमी मात्रा मिळू शकते.
- पेम्बा (टांझानिया) चाचणी, २००६: हिवतापप्रवण भागात मुलांना दिलेल्या लोह-फॉलिक आम्ल पूरकांचा संबंध अधिक रुग्णालयातील दाखले आणि मृत्यूंशी जोडला गेला.
- केनिया चाचणी, २०१५: लोहयुक्त बळकटीकृत अन्नामुळे अर्भकांच्या आतड्यातील जीवाणूसमूह रोगकारक जीवाणूंकडे झुकला आणि अतिसार वाढला.
- सार्वजनिक वितरण प्रणाली सुमारे ८० कोटी लोकांपर्यंत पोहोचते, त्यामुळे डीएफएस घेण्यापूर्वी प्रत्येकाची थॅलेसेमिया किंवा लोह-अतिरेकासाठी तपासणी करणे अवास्तव आहे.
- लोह बळकटीकरण आधीच सार्वजनिक वितरण प्रणाली, पीएम पोषण आणि आयसीडीएसद्वारे चालते आणि आयएफए गोळ्या अनेक गटांना मिळतात. एका मुलाला एकाच वेळी ३–४ कार्यक्रमांतून लोह मिळू शकते. एकत्रित लोह सेवनाचे कोणतेही प्रकाशित विश्लेषण उपलब्ध नाही.
- शोषण: डीएफएसमधील लोह अहीम लोह आहे. फायटेट्स (धान्ये, भरडधान्ये, डाळी), पॉलिफेनॉल्स (चहा, कॉफी) आणि कॅल्शियम (दूध) त्याचे शोषण कमी करतात. संसर्ग आणि दाह हेप्सिडिन वाढवतात, जे लोहाचे शोषण रोखते.
- जागतिक स्तरावर सुमारे निम्मा रक्तक्षय लोहाच्या कमतरतेमुळे असल्याचे मानले जाते. सीएनएनएस २०१६-१८ ने दाखवले की मुलांमध्ये आणि किशोरवयीनांमध्ये लोहाची कमतरता रक्तक्षयाचा केवळ एक भाग स्पष्ट करते.
- इतर कारणे: फॉलेट व बी१२ ची कमतरता (शाकाहारी लोकसंख्येत सामान्य), दीर्घकालीन दाह, हुकवर्म, हिवताप, अस्वच्छता, हिमोग्लोबिनोपॅथी, कमी प्रथिने व जीवनसत्त्व अ, लवकर विवाह व गर्भधारणा आणि मासिक पाळीतील रक्तस्राव. केशवाहिनीतील हिमोग्लोबिन मोजमाप आणि कट-ऑफ यांचाही प्रसार-आकड्यांवर परिणाम होतो.
- ७×७×७ रणनीतीतील त्रुटी, लेखकाच्या मते:
- अनुपालनाच्या समस्या आणि जठर-आतड्यांसंबंधी दुष्परिणाम असूनही ती अजूनही आयएफए गोळ्यांवर अवलंबून आहे.
- केवळ हिमोग्लोबिन चाचणीतून कारण निश्चित होऊ शकत नाही. फेरिटिन, बी१२ आणि दाहसूचक चाचण्या नियमितपणे होत नाहीत.
- अंडी, दुग्धजन्य पदार्थ, पालेभाज्या आणि भरडधान्ये यांच्या परवडण्याचा प्रश्न सोडवला नाही तर "योग्य आहार" हे केवळ घोषवाक्य राहण्याचा धोका आहे.
- डिजिटल मागोवा चाचण्या आणि गोळ्या मोजतो, परिणाम नव्हे.
- जंतनाशन, हिवताप नियंत्रण आणि पाणी, स्वच्छता व आरोग्य उपाय अजूनही परिघावर आहेत.
- पेरू: राजकीय प्राधान्य, मुलांचा नावानिशी मागोवा, रोख हस्तांतरणासह लोह आणि सूक्ष्म पोषक चूर्ण, तसेच प्रादेशिक उत्तरदायित्व यांमुळे २०१० च्या दशकाच्या सुरुवातीला बालकांमधील रक्तक्षय दोन अंकी प्रमाणात कमी केला. कोविड-१९ मुळे सेवा विस्कळीत झाल्यावर ही प्रगती उलटली.
- व्हिएतनाम: साप्ताहिक आयएफए, जंतनाशन आणि नाफेईडीटीए-बळकटीकृत माशांचा सॉस (फायटेटयुक्त आहारात अधिक चांगल्या प्रकारे शोषला जाणारा) यांमुळे तसेच वाढते उत्पन्न आणि आहार-वैविध्य यांमुळे महिलांमधील रक्तक्षयात तीव्र घट झाली.
- विशेष नोंद: लेखानुसार एकत्रित लोहाचे प्रकाशित विश्लेषण नाही. तसेच, सुरक्षा उपाय म्हणून तपासणी भारतात "फारशी चांगली" किंवा व्यवहार्य नाही.
स्थिर–गतिशील दुवा
रक्तक्षय ही बहुकारणी स्थिती आहे. लोहाची कमतरता हे त्यातील एक कारण आहे. फॉलेट व बी१२ ची कमतरता, संसर्ग, हुकवर्म, हिवताप, हिमोग्लोबिनोपॅथी आणि अस्वच्छता ही इतर कारणे आहेत. एकाच पोषकद्रव्यावर आधारित "वाहक" पद्धत (अन्न बळकटीकरण) हे संपूर्ण लोकसंख्येसाठीचे, कमी खर्चाचे, पुरवठा-बाजूचे साधन आहे. कमतरता व्यापक असेल आणि वाहक अन्न अंदाजे प्रमाणात खाल्ले जात असेल तेव्हा ते उत्तम काम करते. यातून मिळणारा स्थिर धोरणात्मक धडा असा की हस्तक्षेप निदान झालेल्या कारणाशी जुळवावा (लक्ष्यीकरण), आच्छादित योजनांमधून होणारे एकत्रित सेवन तपासावे आणि सार्वजनिक आरोग्यातील तडजोडी (मीठ विरुद्ध उच्च रक्तदाब) तोलून पाहाव्यात. आरोग्य हा राज्यांचा विषय आहे, म्हणून केंद्र सरकार राष्ट्रीय आरोग्य अभियानाद्वारे निधी व तांत्रिक साहाय्य देते आणि परिणाम अंमलबजावणीच्या दर्जावर ठरतात.
अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस२ – शासन: आरोग्य, पोषण व मानवी संसाधन विषयक मुद्दे, कल्याणकारी योजना आणि त्यांची कामगिरी | जीएस३ – विज्ञान-तंत्रज्ञान: विज्ञानाचे दैनंदिन उपयोग (अन्न बळकटीकरण, सूक्ष्म पोषकद्रव्ये) | पूर्वपरीक्षा – विज्ञान-तंत्रज्ञान (आरोग्य) / अर्थव्यवस्था (योजना)
पार्श्वभूमी
दुहेरी बळकटीकृत मीठ (डीएफएस)
अॅनिमिया मुक्त भारत (एएमबी) / अॅनिमिया मुक्त भारत अभियान (७×७×७)
अधिक संदर्भ
-
अॅनिमिया मुक्त भारत अभियानाची कार्यान्वयन मार्गदर्शक तत्त्वे २९ जून २०२६ रोजी केंद्रीय आरोग्य व कुटुंब कल्याण परिषदेच्या १६व्या बैठकीत प्रसिद्ध करण्यात आली. त्यात जुन्या ६×६×६ रणनीतीवरून ७×७×७ कडे वाटचाल आहे.
-
सातवा लाभार्थी गट (० ते ६ महिने वयाची कमी वजनाची बाळे), सातवा हस्तक्षेप ("योग्य आहार") आणि सातवी संस्थात्मक यंत्रणा (बळकट केलेली डिजिटल देखरेख व मूल्यमापन चौकट) या नव्या भर आहेत.
-
मार्गदर्शक तत्त्वे टी४ रणनीती (तपासणी, उपचार, संवाद, मागोवा) आणि डिजिटल मागोव्यासाठी एकात्मिक संकेतस्थळ स्वीकारतात.
-
पत्र सूचना कार्यालय (पीआयबी) एनएफएचएस-५ मधील आकडे उद्धृत करते: ६७.१% मुले आणि ५९.१% किशोरवयीन मुली रक्तक्षयग्रस्त आहेत.
मेन्सचे पैलू
- धोरण रचना: वाहकाची सोय (प्रत्येकजण मीठ खातो) म्हणजे परिणामकारकता नव्हे. डीएफएस मिठाच्या स्थिर सेवनावर अवलंबून आहे, जे असंसर्गजन्य रोग आराखड्यातील ३०% मीठ-घटीच्या उद्दिष्टाशी आणि तीनपैकी एकाला असलेल्या उच्च रक्तदाबाच्या ओझ्याशी विसंगत आहे. "दुहेरी बळकटीकृत" असे लेबल अधिक मीठ चालते असा समज पसरवू शकते.
- समता आणि लक्ष्यीकरण: मिठाचे सेवन प्रौढ पुरुषांत सर्वाधिक आणि महिला व लहान मुलांत सर्वात कमी असते, ज्यांना लोहाची सर्वाधिक गरज आहे. त्यामुळे सार्वत्रिक बळकटीकरण अपुरे लक्ष्यित ठरते. लेखक अधिक चांगल्या प्रकारे शोषल्या जाणाऱ्या लोहाच्या रूपांसह लक्ष्यित बळकटीकरणाला प्राधान्य देतो.
- सुरक्षा: शरीर लोह उत्सर्जित करू शकत नाही. पेम्बा आणि केनियातील चाचण्यांचे पुरावे हिवतापप्रवण आणि अस्वच्छ भागांबाबत चिंता निर्माण करतात. थॅलेसेमिया वाहकांना लोह-अतिरेकाचा धोका असतो आणि सुमारे ८० कोटी सार्वजनिक वितरण प्रणाली लाभार्थ्यांची तपासणी करणे अव्यवहार्य आहे.
- कार्यक्रमांचे एकावर एक रचणे आणि पुरावे: बळकटीकृत तांदूळ (सार्वजनिक वितरण प्रणाली, पीएम पोषण, आयसीडीएस), आयएफए गोळ्या आणि संभाव्य डीएफएस प्रसार एकमेकांवर आच्छादित होऊ शकतात. एकत्रित सेवनाचे विश्लेषण नसल्यामुळे प्रमुख योजना म्हणून प्रसार करणे अकाली ठरेल.
- शोषणाचे जीवशास्त्र: फायटेट्स आणि पॉलिफेनॉल्सने समृद्ध भारतीय जेवणातील अहीम लोह नीट शोषले जात नाही आणि दाह शोषणास अडथळा आणतो. देखरेखीखालील परिणामकारकता चाचण्यांत घरगुती स्वयंपाकातील नुकसान आणि असमान मात्रा यांची नोंद होत नाही.
- कारणांचे निदान: रक्तक्षय म्हणजे लोहाची कमतरता नव्हे. फेरिटिन, बी१२ आणि दाहसूचक चाचण्यांशिवाय कार्यक्रम केवळ लक्षणावर उपचार करतात. ७×७×७ चौकटीने रणनीतीचा विस्तार केल्याबद्दल तिला श्रेय दिले जाते, परंतु निदान, पाणी-स्वच्छता-आरोग्य, जंतनाशन आणि अन्न परवडण्यातील त्रुटी कायम आहेत.
- पुढील मार्ग: फेरिटिन, हिमोग्लोबिन आणि दाह मोजणारे निरीक्षणाखालील जिल्हा पथदर्शी प्रकल्प राबवावेत. एकत्रित सेवनाचे मूल्यमापन करावे. हिवतापप्रवण आणि हिमोग्लोबिनोपॅथीप्रवण भागांत हानीवर देखरेख ठेवावी. निदान, जंतनाशन, स्वच्छता आणि वैविध्यपूर्ण अन्नाची उपलब्धता यांत गुंतवणूक करावी. पेरूचे उत्तरदायित्व प्रतिमान आणि व्हिएतनामचा जुळवलेला, बहुआयामी दृष्टिकोन हे तुलनात्मक धडे आहेत.
- प्रतिदृष्टिकोन (संतुलनासाठी): एका समवयस्क-पुनरावलोकित मूल्यमापनानुसार डीएफएसची लोहाच्या कमतरतेविरुद्ध आणि रक्तक्षयाविरुद्ध परिणामकारकता सिद्ध झाली आहे. त्यामुळे वाद हा प्रसार आणि सुरक्षेबाबत आहे, नियंत्रित परिस्थितीत डीएफएस काम करते की नाही याबाबत नाही.
संभाव्य मेन्स प्रश्न
**जीएस२, १५ गुण:** "भारतातील रक्तक्षय ही बहुकारणी समस्या आहे, तरीही धोरणात्मक उपाय अनेकदा लोह पूरके आणि बळकटीकरण यांसारख्या एकपोषकद्रव्यी उपायांवर अवलंबून असतात. दुहेरी बळकटीकृत मीठ आणि अॅनिमिया मुक्त भारत ७×७×७ रणनीती यांच्या संदर्भात चिकित्सकपणे परीक्षण करा."
संबंधित विषय
- पोषण अभियान / मिशन पोषण २.० आणि तांदूळ बळकटीकरण उपक्रम (मिशन पोषण २.० हा कुपोषणावर उपाय करणारा सरकारचा प्रमुख कार्यक्रम आहे.)
- राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षण (एनएफएचएस) मालिका आणि सीएनएनएस: ते काय आणि कसे मोजतात
- सार्वत्रिक मीठ आयोडीनीकरण आणि आयोडीन कमतरता विकार
- असंसर्गजन्य रोग धोरण: उच्च रक्तदाब आणि मीठ कमी करणे (जागतिक आरोग्य संघटनेचे मार्गदर्शन)
- राष्ट्रीय जंतनाशन दिन (१ ते १९ वयोगटासाठी दरवर्षी दोनदा, १० फेब्रुवारी आणि १० ऑगस्ट रोजी साजरा होतो) आणि स्वच्छता (स्वच्छ भारत)
- रोख हस्तांतरण आणि अन्न सुरक्षा: सार्वजनिक वितरण प्रणाली, पीएम पोषण, आयसीडीएस (राष्ट्रीय अन्न सुरक्षा कायदा)
विषय: GS2विज्ञान व तंत्रज्ञान
5 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत