BrainParrot

अग्निवीरांना मुदतवाढीचा पर्याय; नियमित सैनिक म्हणून लष्करात सामील होण्याचा मार्ग

GS2संपूर्ण नोटप्रकाशित:

स्रोत: द हिंदू, 5 नोव्हेंबर, 2026

सारांश

  • केंद्रीय मंत्रिमंडळाने अग्निवीरांच्या एका गटासाठी दोन वर्षांच्या अतिरिक्त सेवाकालाला मंजुरी दिली. त्यामुळे अग्निपथ योजनेतील सर्व कॅडेट्सना इच्छा आणि निवडीच्या निकषांच्या अधीन राहून नियमित सैनिक म्हणून सशस्त्र दलांत सामील होण्याचा मार्ग खुला झाला आहे.
  • मूळ आराखड्यानुसार चार वर्षांनंतर प्रत्येक तुकडीतील फक्त २५% पर्यंतच अग्निवीरांना कायम ठेवता येत होते. सीडीएस जनरल एन.एस. राजा सुब्रमणी यांनी सांगितले की २५% जणांना नियमित सेवा देणे चालू राहील, तर उर्वरित ७५% जण आणखी दोन वर्षे सेवा करू शकतात आणि त्यानंतर त्यांचा नियमित भरतीसाठी विचार केला जाईल.
  • द हिंदूच्या विश्लेषणात या निर्णयाचा संबंध २०२४ नंतरच्या अग्निपथच्या राजकीय आढाव्याशी आणि उत्तर प्रदेश व उत्तराखंडमधील आगामी विधानसभा निवडणुकांशी जोडला आहे.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ राज्यशास्त्र/शासन (सरकारी योजना आणि धोरण); जीएस३ अंतर्गत/संरक्षण सुरक्षा (संरक्षण मनुष्यबळ धोरण)

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • अग्निपथ: लष्कर, नौदल आणि वायुसेनेतील अधिकारीपदाखालील कर्मचाऱ्यांसाठी (पीबीओआर). भरती झालेल्यांना अग्निवीर म्हणतात.
  • मूळ अटी: चार वर्षे, २५% पर्यंत जणांना नियमित संवर्ग, आणि निवृत्तिवेतन वा उपदान नाही. ११.७१ लाख रुपयांची सेवा निधी रक्कम करमुक्त आहे.
  • सीडीएस जनरल एन.एस. राजा सुब्रमणी यांनी हा बदल जाहीर केला. संरक्षण मंत्रालयाच्या सैन्य व्यवहार विभागाचे प्रमुख सीडीएस असतात.
  • सुधारित रचना: २५% नियमित समावेश चालू राहतो, आणि उर्वरित ७५% जणांना ऐच्छिक दोन वर्षांची मुदतवाढ मिळते, त्यानंतर नियमित भरतीसाठी त्यांचा विचार केला जातो.
  • मंत्रिमंडळाने हा बदल मंजूर केला. सशस्त्र दलांची भरती ही सेवा अधिनियमांनुसार केंद्राची बाब आहे.

आकडेवारी आणि तपशील

  • मूळ आराखड्यानुसार प्रत्येक तुकडीतील फक्त २५% पर्यंत जण कायम ठेवण्यास पात्र होते. उर्वरित ७५% जणांना सेवामुक्त केले जाणार होते.
  • दुसरा सेवाकाल: अधिक वेतन, वाढीव सेवा निधी पॅकेज आणि ज्येष्ठतेचे लाभ.
  • चार वर्षांच्या अंमलबजावणीनंतर सरकारने केलेल्या योजना-मूल्यमापनात जिल्ह्यांमध्ये भरतीची भौगोलिक व्याप्ती वाढल्याचे आणि भरती प्रक्रिया अधिक प्रमाणित व पारदर्शक झाल्याचे आढळले. तसेच उच्च पातळीची शारीरिक तंदुरुस्ती, मनोबल, प्रेरणा, स्पर्धात्मक वृत्ती आणि शिस्त दिसून आली.
  • कौशल्ये, प्रेरणा, शारीरिक तंदुरुस्ती आणि तंत्रज्ञानातील प्रावीण्य यांत अग्निवीरांनी "उत्कृष्ट" कामगिरी केली. योजनेमुळे कौशल्ये, तंत्रज्ञानाशी जुळवून घेण्याची क्षमता आणि शैक्षणिक पात्रता वाढली आणि संरक्षण दलांच्या विविध शाखा महिलांसाठी खुल्या झाल्या.
  • सविस्तर मूल्यमापन आणि अभिप्राय प्रक्रियेनंतर तिन्ही सेवांच्या शिफारशींवरून ही मुदतवाढ मंजूर करण्यात आली.
  • सरकारने अग्निपथ योजना सुरूच ठेवण्याचा निर्णय घेतला, ज्यात दोन वर्षांची मुदतवाढ आणि त्यानंतर नियमित भरतीचा मार्ग यांचा समावेश आहे.
  • राजकीय पार्श्वभूमी (द हिंदूचे विश्लेषण)
  • २०२४ च्या लोकसभा निवडणुकीनंतर एनडीए सरकारने हा आढावा जाहीर केला; त्या निवडणुकीत भाजप २४० जागांवर घसरला आणि मित्रपक्षांवर अवलंबून राहिला.
  • निकालानंतर लगेचच जेडी(यू), टीडीपी आणि एलजेपी यांनी आढाव्याची मागणी केली.
  • एका अंदाजानुसार राजस्थान, हरियाणा आणि उत्तर प्रदेशातील काही भागांतील भाजपच्या पराभवाचे अंशतः कारण चार वर्षांच्या योजनेबद्दलचा रोष होते. २०२२ मध्ये योजना जाहीर झाली तेव्हा पश्चिम उत्तर प्रदेश, बिहार आणि राजस्थानमध्ये व्यापक निदर्शने झाली होती.
  • पहिली तुकडी चार वर्षांचा सेवाकाल पूर्ण करण्यापूर्वी भाजपच्या एका ज्येष्ठ पदाधिकाऱ्याने या घोषणेचे स्वागत केले.
  • आगामी विधानसभा निवडणुका: उत्तर प्रदेश आणि उत्तराखंड, जिथे सशस्त्र दलांतील भरती महत्त्वाची मानली जाते.
  • लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते राहुल गांधी यांनी सांगितले होते की काँग्रेस सत्तेवर आल्यास ही योजना रद्द करेल.
  • विश्लेषणानुसार, नीट पेपरफुटीविरोधातील जेन-झेडची निदर्शने आणि यूजीसीच्या सामाजिक समता नियमांबद्दलचा असंतोष यानंतर आलेला हा निर्णय तरुणांच्या रोजगाराच्या स्फोटक प्रश्नाची धार कमी करतो.

स्थिर–गतिशील दुवा

सशस्त्र दलांची भरती हा केंद्राचा कार्यकारी आणि धोरणात्मक निर्णय आहे (संरक्षण हा केंद्रसूचीतील विषय आहे) आणि तो संबंधित सेवा अधिनियमांनुसार घेतला जातो. अग्निपथने अधिकारीपदाखालील कायमस्वरूपी, निवृत्तिवेतनयुक्त भरतीच्या जागी अल्पकालीन सेवाकाळ आणला. तरुण, सक्षम आणि खर्चाच्या दृष्टीने कार्यक्षम दल विरुद्ध करिअरची सुरक्षितता, अनुभवाचे जतन आणि प्रशिक्षणातील गुंतवणूक यांतील तडजोड हा यातील मध्यवर्ती मुद्दा आहे. ही मुदतवाढ म्हणजे पहिल्या तुकडीच्या चार वर्षांच्या मूल्यमापनानंतर केलेली मध्यावधी सुधारणा आहे. यातून पुराव्यावर आधारित धोरण-समायोजन तसेच राजकीय अभिप्राय दिसून येतो.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – सुरक्षा: सशस्त्र दलांची भरती आणि मनुष्यबळ धोरण, नागरी-लष्करी सुधारणा; जीएस२ – शासन: धोरण रचना, सरकारी योजनांचा अभिप्राय आणि आढावा; जीएस२ – सामाजिक न्याय: तरुणांचा रोजगार.

पार्श्वभूमी

अग्निपथ योजना

अधिक संदर्भ

  • जीकेटुडेच्या वृत्तानुसार, चार वर्षांनंतर बाहेर पडणार असलेल्या ७५% अग्निवीरांसाठी मंत्रिमंडळाने ४ नोव्हेंबर २०२६ रोजी दोन वर्षांच्या मुदतवाढीला मंजुरी दिली.
  • सेवेत पुढे राहणे ही वैयक्तिक निवड आहे; ती निवडणारे अग्निवीर मुदतवाढीनंतर निवडीच्या निकषांच्या अधीन राहून नियमित सेवेत सामावून घेण्यासाठी अर्ज करू शकतात.
  • या बदलामुळे कर्मचाऱ्यांच्या तीन श्रेणी तयार होतात: चार वर्षे पूर्ण करणारे, मुदतवाढ घेणारे आणि नियमित संवर्गात सामावले गेलेले.
  • पहिल्या तुकडीच्या बाहेर पडण्याच्या तारखा: भारतीय नौदलाची तुकडी २१ नोव्हेंबर २०२६ रोजी, भारतीय वायुसेनेची तुकडी २१ डिसेंबर रोजी आणि भारतीय लष्कराची तुकडी ३१ डिसेंबर रोजी.
  • चार वर्षांच्या सेवाकालात सहा महिन्यांचे प्रशिक्षण आणि त्यानंतर साडेतीन वर्षांची तैनाती यांचा समावेश आहे.
  • सैन्य व्यवहार विभाग संरक्षण मंत्रालयांतर्गत कार्य करतो आणि त्याचे प्रमुख संरक्षण दल प्रमुख (सीडीएस) असतात.

मेन्सचे पैलू

  • मूल्यमापनानंतरची धोरण-सुधारणा: सरकार सेवाकाल वाढवण्याचे समर्थन करण्यासाठी कामगिरीची आकडेवारी (तंदुरुस्ती, तंत्रज्ञानाशी जुळवून घेणे, शिस्त) आणि सेवांचा अभिप्राय यांचा हवाला देते. हे योजना-आढावा आणि पुराव्यावर आधारित अनुकूलनाचे उदाहरण आहे.
  • कायम ठेवणे विरुद्ध तारुण्य: २५% कायम ठेवण्यापासून सर्व इच्छुक अग्निवीरांसाठी मार्ग खुला करणे हे प्रशिक्षित मनुष्यबळाचा ऱ्हास आणि अनिश्चित करिअरबाबतच्या चिंता दूर करते. तसेच तरुण, कमी खर्चाचे दल उभारण्याचा मूळ उद्देश काहीसा सौम्य करते.
  • वित्तीय आणि निवृत्तिवेतनविषयक विचार: वेतन आणि निवृत्तिवेतनाचा भार कमी करण्यासाठी ही योजना आखली होती. अधिक वेतन आणि वाढीव सेवा निधीसह दीर्घ सेवाकाल खर्चाचे गणित बदलतो.
  • तरुणांचा रोजगार आणि आकांक्षा: ही मुदतवाढ भरतीवर अवलंबून असलेल्या राज्यांतील उमेदवारांच्या रोषाला दिलेला प्रतिसाद आहे. नोकरीच्या असुरक्षिततेच्या समजुतीतून निर्माण होणाऱ्या अशांततेची राजकीय किंमत मोजावी लागू शकते.
  • राजकीय अर्थकारण: हा आढावा २०२४ नंतरच्या आघाडीच्या दबावानंतर झाला आणि उत्तर प्रदेश व उत्तराखंडमधील निवडणुकांच्या आधी आला. त्यामुळे सुरक्षा-मनुष्यबळ धोरण निवडणुकीच्या अपरिहार्यतेतून आकारले जात आहे का, हा प्रश्न निर्माण होतो.
  • समावेशन आणि कार्यात्मक लाभ: जिल्हा पातळीपर्यंत विस्तारलेली भरती आणि महिलांसाठी अधिक शाखा खुल्या होणे या सकारात्मक बाबी म्हणून नमूद केल्या जातात.
  • पुढील मार्ग: कायम ठेवणे आणि परिणामांबाबत पारदर्शक आकडेवारी प्रसिद्ध करणे, बाहेर पडणाऱ्यांसाठी केंद्रीय सशस्त्र पोलीस दले आणि नागरी पदांमध्ये पार्श्विक प्रवेशाची रचना करणे, आणि तिन्ही सेवांमध्ये एकसमान वागणूक सुनिश्चित करणे.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस३/जीएस२, १५ गुण:** "तरुण आणि काटेकोर सशस्त्र दल उभारण्यासाठी अग्निपथ योजना सुरू करण्यात आली. योजनेतील अलीकडील बदलांचे मूल्यमापन करा आणि कार्यात्मक कार्यक्षमता, वित्तीय काटकसर आणि तरुणांचा रोजगार यांतील तडजोडींची चर्चा करा."

संबंधित विषय

  • संरक्षण सुधारणा: संरक्षण दल प्रमुख आणि सैन्य व्यवहार विभाग, थिएटरायझेशन
  • नागरी-लष्करी संबंध; सेवा अधिनियम; संरक्षण निवृत्तिवेतनाचा भार (वन रँक वन पेन्शन)
  • तरुणांचा रोजगार आणि कौशल्य विकास; माजी सैनिकांसाठी आरक्षण
  • आघाडीचे राजकारण आणि प्रमुख योजनांचा आढावा

विषय: GS2राज्यव्यवस्था

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

5 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत