BrainParrot

विधान परिषदा: भूमिका, घटनात्मक चौकट आणि बिहारमधील दोन अपक्ष विधान परिषद सदस्यांचा वाद

GS2संपूर्ण नोटप्रकाशित:

स्रोत: द हिंदू, 3 नोव्हेंबर, 2026

सारांश

  • गेल्या आठवड्यात उत्तर प्रदेश, बिहार, महाराष्ट्र आणि कर्नाटक या राज्यांत विधान परिषदेच्या २८ जागांसाठी निवडणुका झाल्या. त्यानंतरच्या राजकीय वादविवादांत पंतप्रधानांच्या वक्तव्यांसह, परिषदा नेमके काय काम करतात याकडे लक्ष वेधले गेले.
  • बिहारमध्ये बंसीधर ब्रजवासी आणि राहुल राज या दोन अपक्ष विधान परिषद सदस्यांनी ३१ ऑक्टोबर रोजी भाजपमध्ये "प्रवेश केला", मात्र काही तासांतच त्यांनी हे नाकारले आणि आपण फक्त पाठिंबा दिल्याचे सांगितले. एनडीएतील घटक पक्ष जेडी(यू) ने भाजपकडे स्पष्टीकरण मागितले, तर जन सुराज पार्टीने पक्षांतरबंदी कायद्यानुसार त्यांना अपात्र ठरवण्याची मागणी केली.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ — राज्यशास्त्र: राज्य विधिमंडळे, दहावी अनुसूची

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • अनुच्छेद १६८: राज्य विधिमंडळांच्या स्थापनेची तरतूद करतो. महाराष्ट्र, उत्तर प्रदेश, बिहार, आंध्र प्रदेश, तेलंगणा आणि कर्नाटक या राज्यांत विधान परिषदा आहेत.
  • अनुच्छेद १६९: विधानसभेने विशेष बहुमताने (उपस्थित व मतदान करणाऱ्या सदस्यांपैकी दोन-तृतीयांश आणि एकूण सदस्यसंख्येचे बहुमत) ठराव मंजूर केल्यास संसद साध्या कायद्याद्वारे परिषद निर्माण किंवा रद्द करू शकते.
  • अनुच्छेद १७१: कमाल विधानसभेच्या एक-तृतीयांश सदस्यसंख्या, किमान ४०; रचनेचे प्रमाण वर नमूद केल्याप्रमाणे.
  • अनुच्छेद १७२: विसर्जन होत नाही; सहा वर्षांचा कार्यकाल; दर दोन वर्षांनी एक-तृतीयांश सदस्य निवृत्त.
  • कायदेनिर्मिती प्रक्रिया: संयुक्त बैठक नाही; विधानसभेचे मत अंतिम ठरते; परिषद विधेयक जास्तीत जास्त चार महिने रोखू शकते.
  • परिषदा असलेले भारत सरकार अधिनियम, १९३५ मधील प्रांत: मद्रास, मुंबई, बंगाल, संयुक्त प्रांत, बिहार, आसाम. परिषद सदस्यांचा कार्यकाल ९ वर्षांचा होता आणि दर तीन वर्षांनी एक-तृतीयांश सदस्य निवृत्त होत; १२ महिन्यांनंतर संयुक्त बैठकीद्वारे गतिरोध सोडवला जाई.
  • दहावी अनुसूची: १९८५ मधील ५२ व्या घटनादुरुस्तीने जोडली; निवडणुकीनंतर पक्षात सामील होणारा अपक्ष अपात्र ठरतो; पीठासीन अधिकारी निर्णय घेतो, जो न्यायिक पुनर्विलोकनाच्या अधीन असतो.
  • अनुच्छेद १९१(२): दहाव्या अनुसूचीनुसार अपात्र ठरलेला परिषद सदस्य अपात्र ठरतो.
  • दुसरा प्रशासकीय सुधारणा आयोग, स्थानिक शासनावरील अहवाल (२००७).

आकडेवारी आणि तपशील

  • गेल्या आठवड्यात चार राज्यांत (उत्तर प्रदेश, बिहार, महाराष्ट्र, कर्नाटक) परिषदेच्या २८ जागांसाठी मतदान झाले.
  • २८ ऑक्टोबर रोजी कर्नाटक परिषद निवडणुकीत चार जागा जिंकल्याबद्दल भाजप नेत्यांनी जल्लोष केला (छायाचित्र मथळा).
  • तमिळनाडू परिषद: १९८६ मध्ये एम.जी. रामचंद्रन यांच्या काळात रद्द; २०१० मध्ये एम. करुणानिधी यांच्या काळात पुनरुज्जीवनासाठी विधानसभा ठराव; २०११ मध्ये जे. जयललिता यांच्या काळात पुनरुज्जीवनाविरुद्ध ठराव. आंध्र प्रदेश परिषद: १९८५ मध्ये एन.टी. रामाराव यांच्या काळात रद्द; २००७ मध्ये पुन्हा निर्माण.
  • दुसऱ्या प्रशासकीय सुधारणा आयोगाचा प्रस्ताव: सर्व राज्यांत "स्थानिक शासनांची परिषद", ज्यात सदस्य फक्त स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या प्रतिनिधींकडून निवडले जातील, कारण साक्षरता वाढल्यामुळे पदवीधर आणि शिक्षकांचे स्वतंत्र मतदारसंघ आवश्यक राहिलेले नाहीत.
  • बिहारचा तपशील:
  • ब्रजवासी यांनी तिरहुत पदवीधर मतदारसंघातून जेडी(यू) चे अभिषेक झा यांचा पराभव केला.
  • राज यांनी सारण शिक्षक मतदारसंघातून जेडी(यू) चे आनंद पुष्कर यांचा पराभव केला.
  • राज यांना यापूर्वी भाजपने सहा वर्षांसाठी पक्षातून काढून टाकले होते.
  • ३१ ऑक्टोबर रोजी "प्रवेश" केल्यानंतर काही तासांतच दोघांनी सांगितले की त्यांनी फक्त पाठिंबा दिला आहे, प्रवेश केलेला नाही.
  • जन सुराज पार्टीने (प्रशांत किशोर) मतदान झालेल्या आठ जागांपैकी एक जागा जिंकली; तिच्या शिष्टमंडळाने परिषदेचे सभापती राम बचन राय यांची भेट घेतली.
  • जेडी(यू) चे बिहार प्रदेशाध्यक्ष उमेश सिंह कुशवाहा यांनी भाजपच्या या पावलाला एनडीएतील "एकते"चा मुद्दा म्हटले. जन सुराज पार्टीचे नेते किशोर कुमार मुन्ना म्हणाले की दोघे जिंकल्यानंतर "७२ तासांपेक्षा कमी वेळात" सामील झाले.

स्थिर–गतिशील दुवा

  • परिषदा म्हणजे राज्य पातळीवरील "वरिष्ठ सभागृह" आहेत, परंतु त्या राज्यसभेपेक्षा दुर्बल आहेत: त्यांना संयुक्त बैठकीची यंत्रणा नाही आणि त्या एखादे विधेयक फक्त चार महिनेच रोखून धरू शकतात.
  • बिहारमधील प्रकरण दहाव्या अनुसूचीची कसोटी पाहते: निवडून आल्यानंतर एखाद्या पक्षात सामील होणारा अपक्ष सदस्य अपात्र ठरतो. याबाबतचा निर्णय पीठासीन अधिकाऱ्याकडे (परिषदेचे सभापती) असतो आणि तो न्यायिक पुनर्विलोकनाच्या अधीन असतो.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस२ — राज्यशास्त्र: राज्य विधिमंडळ (अनुच्छेद १६८–१७३), विधान परिषदेचे अधिकार; दहावी अनुसूची आणि पक्षांतरबंदी कायदा; जीएस२ — प्रशासन: स्थानिक शासनासंबंधी दुसरा प्रशासकीय सुधारणा आयोग.

पार्श्वभूमी

विधान परिषद

दहावी अनुसूची (पक्षांतरबंदी कायदा)

अधिक संदर्भ

  • केशम मेघचंद्र सिंह विरुद्ध अध्यक्ष, मणिपूर विधानसभा (२०२०) प्रकरणात सर्वोच्च न्यायालयाने सांगितले की अध्यक्षांनी अपात्रतेच्या याचिकांवर वाजवी वेळेत, कमाल तीन महिन्यांच्या मर्यादेत निर्णय घ्यावा. अध्यक्षांऐवजी स्वतंत्र, कायमस्वरूपी न्यायाधिकरण असावे, अशीही शिफारस न्यायालयाने केली.
  • पाडी कौशिक रेड्डी विरुद्ध तेलंगणा राज्य (२०२५) प्रकरणात सर्वोच्च न्यायालयाने तेलंगणाच्या अध्यक्षांनी केलेल्या विलंबावर टीका केली आणि अपात्रतेची कार्यवाही ३१ जुलै २०२५ पासून तीन महिन्यांत पूर्ण करण्याचे निर्देश दिले. अशा निर्णयांतील अध्यक्षांच्या भूमिकेचा संसदेने पुनर्विचार करावा, असे आवाहनही न्यायालयाने केले.
  • दहाव्या अनुसूचीत पीठासीन अधिकाऱ्याच्या निर्णयासाठी कायदेशीररीत्या बंधनकारक कालमर्यादा नाही, त्यामुळे धोरणात्मक विलंबाला वाव मिळतो.
  • दहाव्या अनुसूचीतील विलीनीकरणाचा अपवाद एखाद्या पक्षाला, त्याच्या किमान दोन-तृतीयांश विधिमंडळ सदस्यांची संमती असल्यास, दुसऱ्या पक्षात विलीन होण्याची मुभा देतो. हा अपवाद विलीनीकरणाला संरक्षण देतो; पक्षात सामील होणाऱ्या अपक्षाला नाही.

मेन्सचे पैलू

  • दुर्बल पण असंबद्ध नाही: परिषदांचे कायदेविषयक अधिकार मर्यादित आहेत (जास्तीत जास्त चार महिन्यांचा विलंब), तरीही त्या तज्ज्ञांना आणि विशेष मतदारसंघांना आवाज देतात तसेच मंत्र्यांना थेट निवडणूक टाळणारा मार्ग उपलब्ध करून देतात.
  • निर्मिती आणि रद्दबातलतेचे राजकारण: तमिळनाडू आणि आंध्र प्रदेश दाखवतात की नवे सरकार आल्यावर परिषदा कशा रद्द किंवा पुनरुज्जीवित केल्या जातात. यामुळे "पुनरावलोकन करणारे सभागृह" हा तर्क कमकुवत होतो.
  • दुसऱ्या प्रशासकीय सुधारणा आयोगाची सुधारणा: परिषदांना "स्थानिक शासनांच्या परिषदा" बनवल्यास स्थानिक स्वशासन (७३ वी/७४ वी घटनादुरुस्ती) बळकट होऊ शकते आणि द्वितीय सभागृहाला वेगळेपण मिळू शकते. याला पर्याय म्हणजे सहा राज्यांतील परिषदा रद्द करणे, असा युक्तिवाद स्पष्टीकरणात्मक लेखाचे लेखक करतात.
  • प्रत्यक्षातील पक्षांतरबंदी: बिहारमधील "प्रवेश केला, मग नाकारले" हे प्रकरण दाखवते की औपचारिक प्रवेशाविना एखादा पक्ष अपक्षाच्या पाठिंब्याचा दावा कसा करू शकतो. दहावी अनुसूची लागू होते की नाही हे पक्षात सामील झाल्याच्या पुराव्यावर अवलंबून असते, त्यामुळे पीठासीन अधिकाऱ्याची भूमिका निर्णायक ठरते. अशा याचिकांवर निर्णय देताना होणारा विलंब किंवा पक्षपात कायदा कमकुवत करतो.
  • आघाडी व्यवस्थापन: जेडी(यू) ने भाजपला जाहीरपणे विचारलेला जाब आणि राज यांची यापूर्वीची हकालपट्टी हे पदवीधर किंवा शिक्षक मतदारसंघातही एनडीएतील ताण दर्शवतात.
  • पुढील मार्ग: अपात्रतेवरील निर्णय कालबद्ध असावेत (न्यायालयाने कमाल तीन महिन्यांची मर्यादा घातली आहे), पक्षांतर वादांसाठी संभाव्यतः स्वतंत्र न्यायाधिकरण असावे आणि परिषदांची भूमिका अधिक स्पष्ट असावी.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस२, १५ गुण:** "राज्य विधिमंडळांमध्ये विधान परिषदांचे वर्णन अनेकदा 'शोभेची वस्तू' असे केले जाते. त्यांची घटनात्मक चौकट आणि भूमिका स्पष्ट करा आणि त्यांना 'स्थानिक शासनांच्या परिषदा' बनवण्याच्या दुसऱ्या प्रशासकीय सुधारणा आयोगाच्या सूचनेचे मूल्यमापन करा."

संबंधित विषय

  • राज्यसभा विरुद्ध विधान परिषद (अधिकार, धन विधेयके)
  • दहावी अनुसूची: कारणे, विलीनीकरणाचा अपवाद, पीठासीन अधिकाऱ्याची भूमिका, किहोटो होलोहान आणि केशम मेघचंद्र
  • ७३ वी आणि ७४ वी घटनादुरुस्ती (स्थानिक स्वराज्य संस्था); दुसऱ्या प्रशासकीय सुधारणा आयोगाचे अहवाल
  • राज्यपालांचे नामनिर्देशन (अनुच्छेद १७१(५)) आणि विधान परिषद सदस्यांच्या निवडणुका

विषय: GS2राज्यव्यवस्था

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

3 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत