इंडियाएआय मिशनकडून इंडियाएआय इनोव्हेशन सेंटर स्तंभांतर्गत सोकेटचे स्वदेशी फाउंडेशन मॉडेल एका-१ आणि झेंटेआयक्यूचे धीर २ बी व धीर ५ बी प्रकाशित
स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗
सारांश
इंडियाएआय अभियानाने (एमईआयटीवाय) नवी दिल्ली येथील कार्यक्रमात स्वदेशी पायाभूत मॉडेल्सचे दोन संच प्रसिद्ध केले:
प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
- इंडियाएआय अभियान: एमईआयटीवाय अंतर्गत, केंद्रीय मंत्रिमंडळाची मंजुरी ७ मार्च २०२४ रोजी (लेखानुसार); पाच वर्षांसाठी तरतूद ₹१०,३७१.९२ कोटी.
- सात स्तंभ: इंडियाएआय संगणकीय क्षमता; इंडियाएआय नवोन्मेष केंद्र; इंडियाएआय डेटासेट मंच (एआयकोश); इंडियाएआय अनुप्रयोग विकास उपक्रम; इंडियाएआय फ्यूचरस्किल्स; इंडियाएआय स्टार्टअप वित्तपुरवठा; सुरक्षित व विश्वासार्ह एआय.
- दृष्टी: "भारतात एआय घडवणे आणि भारतासाठी एआय कार्यक्षम करणे".
- एआयकोश: डेटासेट व मॉडेल्सचा राष्ट्रीय मंच.
- एका-१ सोकेट लॅब्सचे; धीर २बी/५बी झेंटेआयक्यूचे. दोन्हींची निवड इंडियाएआय नवोन्मेष केंद्र (पायाभूत मॉडेल्स) स्तंभांतर्गत झाली.
- एका-१ चा प्रकार: खुले, विरळ संकरित (स्पार्स हायब्रिड) भाषा मॉडेल. धीरचा प्रकार: खुल्या स्रोताची, परिसरांतर्गत वापरायची मॉडेल्स.
- प्रकाशन कार्यक्रमातील प्रमुख अधिकारी: एस. कृष्णन (सचिव, एमईआयटीवाय); सुदीप श्रीवास्तव (मुख्य संचालन अधिकारी, इंडियाएआय).
- अनुदानित संगणकीय क्षमता: ३८,०००+ जीपीयू, ₹६५/तास दराने.
आकडेवारी आणि तपशील
- एका-१:
- २६.३ अब्ज पॅरामीटर्स.
- सुमारे ७.५ ट्रिलियन टोकन्सवर प्रशिक्षित.
- सर्व २२ अनुसूचित भारतीय भाषा आणि इंग्रजी यांचा समावेश.
- गणित, कोड, तर्क आणि एजंटिक वापरासाठी रचलेले.
- सोकेटचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी (अभिषेक उपरवाल) यांच्या मते, ते भारताच्या बँकिंग, वित्तीय सेवा आणि सायबर सुरक्षा क्षेत्रासाठी अनुकूल केलेले आहे.
- धीर २बी आणि ५बी:
- इंग्रजी आणि १० भारतीय भाषांना समर्थन.
- जीपीयू आणि टीपीयू दोन्हींवर चालू शकतात.
- क्लाउडवर अवलंबून न राहता मोबाइल फोनसारख्या उपकरणावर चालण्याइतकी हलकी.
- ऑफलाइन चालण्यास सक्षम आणि दस्तऐवजाधारित; संरक्षण, सरकार, उद्योग व शिक्षण क्षेत्रांतील स्वयंचलन, ज्ञान-पुनर्प्राप्ती आणि सेवांसाठी, विशेषतः कमी संपर्कसुविधा असलेल्या किंवा संवेदनशील परिस्थितीत उपयुक्त.
- झेंटेआयक्यूचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी (प्रा. शशिकुमार) यांच्या मते, डेटा उपकरणातच राहतो, त्यामुळे गोपनीयता, सुरक्षितता आणि सुलभता सुधारते.
- एमईआयटीवाय/इंडियाएआयची विधाने:
- सचिवांच्या मते, स्वदेशी मॉडेल्स तांत्रिक व धोरणात्मक स्वायत्तता बळकट करतात आणि सरकार, उद्योग, संशोधन व शिक्षण क्षेत्रांत उत्पादकता-लाभाची दारे उघडतात.
- ते पुढे म्हणाले की एआयकोशसारखे मंच ही मॉडेल्स संशोधक, विद्यार्थी, नवोन्मेषक आणि व्यापक जनतेपर्यंत पोहोचवू शकतात.
- मुख्य संचालन अधिकाऱ्यांनी दैनंदिन उपकरणांवरील हलक्या मॉडेल्सपासून मजबूत, उद्योग-दर्जाच्या मॉडेल्सपर्यंतचा पल्ला असल्याचे वर्णन केले.
- लेखात भारताची कृत्रिम बुद्धिमत्ता धोरणे पंतप्रधानांच्या तंत्रज्ञानाच्या लोकशाहीकरणाच्या दृष्टीशी जोडली आहेत. भारताशी संबंधित आव्हानांना सामोरे जाणे, आर्थिक व रोजगार संधी निर्माण करणे आणि भारताला कृत्रिम बुद्धिमत्तेतील जागतिक नेतृत्वाच्या स्थानी नेणे हे याचे उद्दिष्ट आहे.
- अभियानाची अनुदानित संगणकीय क्षमता आणि आनुषंगिक संशोधन खर्चासाठीचे सहाय्य यांमुळेच ही मॉडेल्स शक्य झाली. सार्वजनिक कृत्रिम बुद्धिमत्ता पायाभूत सुविधा देशांतर्गत नवोन्मेषाला गती देऊ शकतात याचा हा पुरावा असल्याचे लेखात मांडले आहे.
स्थिर–गतिशील दुवा
पायाभूत मॉडेल म्हणजे प्रचंड डेटासेटवर पूर्वप्रशिक्षित केलेले मोठे मॉडेल. यातील "पॅरामीटर्स" म्हणजे मॉडेलने शिकलेली वजने आणि "टोकन्स" म्हणजे प्रशिक्षणासाठी वापरलेले मजकुराचे घटक. अशा मॉडेल्सना भाषा, कोड आणि तर्क यांसारख्या अनेक कामांसाठी जुळवून घेता येते. ती तयार करण्यासाठी तीन गोष्टी लागतात: संगणकीय क्षमता (जीपीयू), डेटा आणि प्रतिभा. भारताचा प्रतिसाद सार्वजनिक पायाभूत सुविधांच्या दृष्टिकोनातून आहे. राज्य संगणकीय क्षमतेला अनुदान देते, डेटासेट व मॉडेल्स सामायिक मंचावर (एआयकोश) उपलब्ध करते आणि देशांतर्गत संघांना निधी देते. परकीय कृत्रिम बुद्धिमत्ता मंचांवरील अवलंबित्व कमी करणे ("तांत्रिक सार्वभौमत्व"), भारतीय भाषा व वापरप्रकरणांची गरज भागवणे आणि संवेदनशील डेटा देशातच ठेवणे हा याचा उद्देश आहे. धीरची परिसरांतर्गत (ऑन-प्रिमाइस) आणि उपकरणावरील (ऑन-डिव्हाइस) रचना संरक्षण व सरकारी वापरातील डेटा गोपनीयता आणि सुरक्षिततेशी थेट जोडलेली आहे.
अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – विज्ञान-तंत्रज्ञान: माहिती तंत्रज्ञान/कृत्रिम बुद्धिमत्तेतील घडामोडी व त्यांचे उपयोजन, तंत्रज्ञानाचे स्वदेशीकरण | जीएस२ – शासन: विकासासाठी सरकारी धोरणे व हस्तक्षेप; डिजिटल सार्वजनिक वस्तू
पार्श्वभूमी
इंडियाएआय अभियान
एआयकोश (इंडियाएआय डेटासेट मंच)
पायाभूत मॉडेल्स / नवोन्मेष केंद्र स्तंभ
अधिक संदर्भ
- संगणकीय क्षमता: ३८,००० हून अधिक उच्च दर्जाचे जीपीयू जोडले गेले असून ते ₹६५ प्रति तास दराने उपलब्ध आहेत, म्हणजे जागतिक सरासरी खर्चाच्या जवळपास एक तृतीयांश. १,०५० टीपीयूही जोडले गेले आहेत. सुरुवातीचे लक्ष्य १०,००० जीपीयूंचे होते. १७ फेब्रुवारी २०२६ रोजी इंडिया एआय इम्पॅक्ट समिटमध्ये माहिती तंत्रज्ञान मंत्र्यांनी "येत्या काही आठवड्यांत" आणखी २०,००० जीपीयू जोडले जातील असे जाहीर केले; ते पूर्ण झाल्याची विश्वसनीय स्रोताकडून पुष्टी नाही.
- पायाभूत मॉडेल्सची निवड: स्वदेशी पायाभूत मॉडेल्ससाठी पहिल्या टप्प्यात बारा संघ निवडले गेले. झेंटेआयक्यू आणि सोकेट दोघेही त्यांत आहेत. सर्वम एआय, भारतजेन, ज्ञानी आणि सोकेट यांची मॉडेल्स इंडियाएआय इम्पॅक्ट समिट २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झाली.
- सहाय्य रचना (पीआयबी, फेब्रुवारी २०२६): निवडलेल्या संघांना प्रत्यक्ष संगणकीय वापराच्या खर्चासाठी सहाय्य मिळते, तसेच डेटासेट व मनुष्यबळ यांसारख्या आनुषंगिक खर्चासाठी संगणकीय खर्चाच्या अतिरिक्त २५% रकमेचे सहाय्य मिळते. एकूण सहाय्य सोकेट एआयसाठी सुमारे ₹१७७.०८ कोटी आणि झेंटेआयक्यूसाठी सुमारे ₹२०६.४९ कोटी असे नमूद होते.
- एआयकोशचा आवाका: फेब्रुवारी २०२६ पर्यंत त्यावर २० क्षेत्रांतील ७,५४१ डेटासेट आणि २७३ कृत्रिम बुद्धिमत्ता मॉडेल्स होती.
मेन्सचे पैलू
- धोरणात्मक स्वायत्तता आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता सार्वभौमत्व: देशी मॉडेल्समुळे परकीय कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रणालींवरील अवलंबित्व कमी होते. संरक्षण, सरकार आणि महत्त्वाच्या क्षेत्रांसाठी हे महत्त्वाचे आहे, म्हणूनच परिसरांतर्गत आणि ऑफलाइन वापरावर भर दिला आहे.
- सार्वजनिक संगणकीय क्षमता ही सार्वजनिक वस्तू: अनुदानित जीपीयू आणि सामायिक डेटासेट मंचामुळे स्टार्टअप व संशोधकांसाठी प्रवेशातील अडथळे कमी होतात. खुली मॉडेल्स आणि खुल्या स्रोताचे प्रकाशन (एका-१ खुले, धीर खुल्या स्रोताचे) उपलब्धता वाढवते आणि पुढील नवोन्मेषाला चालना देते.
- भाषिक समावेशन: एका-१ सर्व २२ अनुसूचित भाषांना व्यापते आणि धीर १० भारतीय भाषांना. यामुळे डिजिटल समावेशन आणि स्थानिक भाषांतील ई-शासन सेवा पोहोचवण्यास मदत होते.
- गोपनीयता आणि सुरक्षा: उपकरणावरील अनुमान (इन्फरन्स) डेटा स्थानिक ठेवते. हे डेटा संरक्षणाच्या उद्दिष्टांना आणि संवेदनशील क्षेत्रातील वापराला पूरक आहे.
- क्षमतेतील उणिवा आणि मर्यादा (विश्लेषणात्मक):
- या आकाराच्या मॉडेल्सना मोठ्या जागतिक प्रणालींसमोर आपली स्पर्धात्मकता अजून सिद्ध करावी लागेल.
- संगणकीय क्षमता व ऊर्जा, डेटाची गुणवत्ता, प्रतिभा टिकवणे आणि व्यावसायिक स्वीकार या मर्यादा कायम आहेत.
- अभियानाचा "सुरक्षित व विश्वासार्ह एआय" स्तंभ आणि शासन चौकटी यांना उपयोजनाच्या गतीशी जुळवून घ्यावे लागेल.
- रोजगार आणि अर्थव्यवस्था: सरकार आपली कृत्रिम बुद्धिमत्ता धोरणे आर्थिक व रोजगार संधींशी जोडते. स्वदेशी मॉडेल्सचे उत्पादकता-लाभात किती रूपांतर होते, हीच खरी कसोटी आहे.
संभाव्य मेन्स प्रश्न
**जीएस३ (विज्ञान-तंत्रज्ञान), १५ गुण:** "भारत इंडियाएआय अभियानाद्वारे स्वदेशी पायाभूत मॉडेल्समध्ये गुंतवणूक करत आहे. सार्वजनिक संगणकीय क्षमता आणि खुली मॉडेल्स तांत्रिक सार्वभौमत्व व समावेशन कसे पुढे नेऊ शकतात यावर चर्चा करा आणि आव्हाने ओळखा."
संबंधित विषय
- डिजिटल सार्वजनिक पायाभूत सुविधा (आधार, यूपीआय, भाषिणी) आणि डिजिटल वैयक्तिक डेटा संरक्षण अधिनियम, २०२३
- राष्ट्रीय महासंगणक अभियान; भारत सेमीकंडक्टर अभियान
- भारतातील कृत्रिम बुद्धिमत्ता शासन चौकटी; जागतिक कृत्रिम बुद्धिमत्ता शासन व सुरक्षा याबाबतचे वाद
- जनरेटिव्ह कृत्रिम बुद्धिमत्तेची मूलतत्त्वे: मोठी भाषा मॉडेल्स, टोकन्स, पॅरामीटर्स, खुल्या स्रोताची विरुद्ध बंदिस्त मॉडेल्स
विषय: GS3
3 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत