चक्रीवादळ अर्णब: आंध्र प्रदेशात ₹४,६०० कोटींचे नुकसान; मुसळधार पावसाने दक्षिण ओडिशात पूरस्थिती
प्रकाशित: · अद्ययावत:
स्रोत: द हिंदू, 30 ऑक्टोबर, 2026
सारांश
- चक्रीवादळ अर्णबने आंध्र प्रदेशला तडाखा दिला. राज्याच्या प्राथमिक मूल्यांकनानुसार नुकसान ₹४,६०० कोटी इतके आहे. मुख्यमंत्री एन. चंद्राबाबू नायडू यांनी कृष्णा व गोदावरी भागांच्या हवाई पाहणीनंतर गुरुवारी (२९ ऑक्टोबर) ही माहिती जाहीर केली.
- याच प्रणालीने नंतर दक्षिण ओडिशात (गंजम, गजपती, कंधमाल) विक्रमी पाऊस पाडला. रस्ते वाहून गेले, गावे पाण्याने वेढली गेली आणि भूस्खलन झाले. तटरक्षक दलाने अडकलेल्या लोकांना हवाई मार्गाने बाहेर काढले.
- दोन्ही राज्ये आता मदत व पुनर्स्थापना कार्यात गुंतली आहेत. आंध्र प्रदेशात केंद्रीय मूल्यांकन पथक येणार आहे. १ नोव्हेंबरपासून नव्या कमी दाबाच्या प्रणालीमुळे आणखी पावसाचा अंदाज आहे.
प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
- एसडीआरएफ आपत्ती व्यवस्थापन अधिनियम, २००५ च्या कलम ४८(१)(अ) अन्वये आणि एनडीआरएफ कलम ४६ अन्वये स्थापन झाला आहे. गृह मंत्रालय हे नोडल मंत्रालय आहे. एसडीआरएफ/एनडीआरएफ साहाय्य हे मदत आहे, भरपाई नव्हे.
- "गंभीर स्वरूपाच्या" आपत्तींसाठी गृह मंत्रालय आयएमसीटी नेमते. आयएमसीटीचा अहवाल राष्ट्रीय कार्यकारी समितीच्या उपसमितीकडे आणि नंतर उच्चस्तरीय समितीकडे जातो.
- आयएमडीच्या चक्रीवादळ श्रेण्या वरील प्राथमिक माहितीत दिल्या आहेत. तीव्र कमी दाब ५०–६१ किमी/तास असतो आणि त्याला नाव दिले जात नाही. नामकरण चक्रीवादळ श्रेणीपासून (६२ किमी/तास किंवा अधिक) सुरू होते.
- आयएमडी १० मीटर उंचीवरील ३ मिनिटांचा एमएसडब्ल्यू वापरते.
- अर्णब: बांगलादेशने नाव दिले, २०२६ च्या उत्तर हिंद महासागर हंगामातील पहिले नामांकित चक्रीवादळ. त्याने काकीनाडाजवळ आंध्र प्रदेश–यानम किनारा ओलांडला. यानम हा पुदुच्चेरी केंद्रशासित प्रदेशाचा किनारी विभाग (एन्क्लेव्ह) आहे.
- ओडिशातील पूरस्थितीतील नद्या: ऋषिकुल्या, वंशधारा आणि महेंद्रतनया. या सर्व दक्षिण ओडिशातून वाहतात.
- आंध्र प्रदेशसाठी आयएमडीचे प्रादेशिक केंद्र अमरावती येथे आहे, असे लेखात नमूद आहे.
- राष्ट्रीय महामार्ग ३२६ (ओडिशातील बरहामपूर–मोहना पट्टा) वाहून गेला. तटरक्षक दलाने भुवनेश्वर येथील तटरक्षक हवाई तळावरील एएलएच एमके-३ हेलिकॉप्टरचा वापर केला.
आकडेवारी आणि तपशील
- प्राथमिक नुकसानाचा अंदाज: ₹४,६०० कोटी.
- मृत्यू: चक्रीवादळामुळे घडलेल्या घटनांत ७. जीवितहानी मर्यादित राहण्याचे श्रेय मुख्यमंत्री चक्रीवादळ सज्जतेला देतात.
- सर्वाधिक बाधित: डॉ. बी.आर. आंबेडकर कोनासीमा जिल्हा (चेय्येरू आणि गच्छकायला पोरा गावांना भेट दिली). गुंटूर जिल्ह्यातील तडेपल्ली मंडलात (छायाचित्र मजकुरानुसार केळीची झाडे) पीकहानीही दिसली.
- वीज: एकट्या कोनासीमात किमान ८,००० विजेचे खांब उन्मळले. राज्याने तेलंगणाकडे १,००० कर्मचारी मागितले आहेत. तमिळनाडू आणि कर्नाटककडून २,००० कर्मचारी मागवले जाण्याची शक्यता आहे. शनिवारपर्यंत वीजपुरवठा पूर्ववत करायचा आहे. खांब उभारणी यंत्रे इतर राज्यांतून आणली जातील.
- भरपाई: पडलेल्या प्रत्येक नारळ किंवा तेलताड झाडासाठी ₹१,५००. पीकहानीची मोजणी झाल्यानंतर पीक भरपाई आणि निविष्ठा अनुदान ठरवले जाईल.
- मदत छावण्यांतील कुटुंबांना २५ किलोची तांदळाची पिशवी आणि रोख रक्कम दिली जाते.
- केंद्रीय पथक शुक्रवारी कोनासीमा आणि पश्चिम गोदावरी जिल्ह्यांत येणार आहे.
- पुढील हवामान: दक्षिण अंदमान समुद्रावरील कमी दाबाचे क्षेत्र ३१ ऑक्टोबरच्या सुमारास आग्नेय बंगालचा उपसागर आणि अंदमान व निकोबार बेटांवर चक्रीय कमी दाबाच्या स्वरूपात येण्याची अपेक्षा आहे. ते तीव्र होऊन २ नोव्हेंबरपर्यंत पश्चिम-वायव्येकडे आंध्र किनाऱ्याच्या दिशेने सरकण्याची शक्यता आहे. १–२ नोव्हेंबरला किनारी भागात मुसळधार पावसाची शक्यता आहे.
- केंद्रनिहाय सर्वाधिक पाऊस, मिमीमध्ये: पात्रपूर (गंजम) ५४६; सोराडा (गंजम) ५०३; जी. उदयगिरी (कंधमाल) ४६२; महेंद्रगड (गजपती) ४५८; सनाखेमुंडी (गंजम) ३८८; चिकिटी (गंजम) ३०९.
- गंजममध्ये ४२,५०० लोक पाण्याने वेढले गेले आणि ११,००० लोकांना निवाऱ्यांमध्ये हलवण्यात आले.
- गंजम आणि गजपतीमधील २२ तालुक्यांतील २०० हून अधिक गावे गंभीरपणे बाधित झाली.
- तटरक्षक दलाची बचावमोहीम (२९ ऑक्टोबरच्या सकाळी संकटसंदेश): पूरग्रस्त जगमोहन येथील सार्वजनिक आरोग्य केंद्रातून सहा जणांना वरती खेचून काढण्यात आले. त्यात दोन महिला, दोन मुले आणि एक वृद्ध व्यक्ती होती.
- नुकसान: कापणीला आलेल्या भातपिकाचे नुकसान झाले. डोंगराळ भूप्रदेशामुळे पाणी उतारावरून वाहून भूस्खलन आणि पायाभूत सुविधांचे नुकसान झाले.
स्थिर–गतिशील दुवा
- भारतातील आपत्ती प्रशासन आपत्ती व्यवस्थापन अधिनियम, २००५ वर आधारित आहे. प्राथमिक जबाबदारी राज्य सरकारांची आहे, तर केंद्र सरकार साधनसामग्री व आर्थिक साहाय्याद्वारे राज्यांच्या प्रयत्नांना पूरक मदत करते.
- राज्ये मदत खर्च आधी स्वतःच्या राज्य आपत्ती प्रतिसाद निधीतून (एसडीआरएफ) भागवतात. हा खर्च भारत सरकारने मंजूर केलेल्या बाबी व निकषांच्या चौकटीत असतो.
- "गंभीर स्वरूपाच्या" आपत्तीसाठी राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद निधीतून (एनडीआरएफ) अतिरिक्त मदत मिळते. या प्रक्रियेत आंतरमंत्रालयीन केंद्रीय पथकाच्या (आयएमसीटी) भेटीवर आधारित मूल्यांकनाचा समावेश असतो.
- म्हणूनच नायडू यांनी केंद्रीय गृहमंत्र्यांना माहिती दिली आणि केंद्रीय पथकाच्या आगमनाची घोषणा केली. ₹४,६०० कोटी हा आकडा राज्याचा अंदाज आहे. केंद्र इतकी रक्कम देईलच असे नाही.
- एसडीआरएफ/एनडीआरएफ अंतर्गत मिळणारे साहाय्य हे मदत स्वरूपाचे असते. सोसलेल्या किंवा दावा केलेल्या नुकसानाची ती भरपाई नसते.
- आंतरराज्य परस्पर साहाय्यही दिसून येते. तेलंगणा, तमिळनाडू आणि कर्नाटकाकडून वीज कर्मचारी मागवण्यात आले.
अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – पर्यावरण/आपत्ती व्यवस्थापन: आपत्ती व्यवस्थापन संस्था, निधी आणि मदत; जीएस१ – प्राकृतिक भूगोल: उष्णकटिबंधीय चक्रीवादळे, वर्गीकरण आणि परिणाम; जीएस२ – संघराज्यवाद: आपत्तीतील केंद्र–राज्य भूमिका.
पार्श्वभूमी
आपत्ती व्यवस्थापन अधिनियम, २००५ – संस्था आणि निधी
भारतीय हवामानशास्त्र विभागाचे (आयएमडी) चक्रीवादळ वर्गीकरण (उत्तर हिंद महासागर)
अधिक संदर्भ
- मार्ग आणि तीव्रता: अर्णबने अतितीव्र चक्रीवादळाच्या स्वरूपात काकीनाडाजवळ आंध्र प्रदेश–यानम किनारा ओलांडण्यास सुरुवात केली. किनारा ओलांडताना आयएमडीने सलग वाऱ्याचा वेग १२५–१३५ किमी/तास आणि झोत १५० किमी/तास असल्याचे नमूद केले. भूभागावरील प्रवेश पहाटे १:२० वाजता सुरू झाला.
- वादळी लाटांचा अंदाज: आयएमडीने भूभागावर प्रवेश करताना खगोलीय भरतीपेक्षा १.०–२.० मीटर उंच लाट आंध्रातील सखल भागात शिरण्याचा अंदाज वर्तवला होता. सर्वोच्च पातळी काकीनाडा आणि यानमजवळ अपेक्षित होती. आयएमडीच्या महासंचालकांनी नंतर काकीनाडाभोवती २.५ मीटरपर्यंत लाटेचा उल्लेख केला.
- नामकरण: "अर्णब" हे नाव बांगलादेशने सुचवले असून बंगालीत त्याचा अर्थ "महासागर" किंवा "समुद्र" असा आहे. हे २०२६ मधील उत्तर हिंद महासागरातील पहिले नामांकित चक्रीवादळ होते.
- एल निनोचा संबंध: दृष्टी आयएएसच्या मते असामान्य दक्षिणेकडील मार्ग आणि जलद तीव्रीकरण हे एल निनो स्थिती आणि उच्च समुद्र पृष्ठभागाच्या तापमानामुळे घडले. एल निनोने मार्ग ओडिशा/पश्चिम बंगालकडे वळणाऱ्या नेहमीच्या उत्तरेकडील वक्राऐवजी कमी अक्षांशांकडे (आंध्र प्रदेश) सरकवला, असे त्यात म्हटले आहे.
- बंदर इशारे: काकीनाडा बंदरावर महाधोक्याचा इशारा जीडी-१० आणि विशाखापट्टणम व गंगावरम बंदरांवर जीडी-९ लावण्यात आला होता.
- केंद्रीय पथक (नंतरचा वृत्तांत): केंद्रीय गृह मंत्रालयातील सह सचिव चित्तरंजन दास यांच्या नेतृत्वाखालील सात सदस्यीय केंद्रीय पथक नुकसानाच्या मूल्यांकनासाठी ३१ ऑक्टोबरला दाखल झाले. राज्याचा प्राथमिक नुकसानाचा अंदाज तेव्हा १२ जिल्ह्यांत ₹४,७६४ कोटी असल्याचे नोंदवले गेले, म्हणजे लेखातील ₹४,६०० कोटींपेक्षा अधिक.
- जीवितहानी आणि मदत (नंतरचे वृत्तांत):
- आंध्र प्रदेश सरकारने मृतांच्या कुटुंबांना ₹५ लाख सानुग्रह अनुदान जाहीर केले.
- ओडिशात गिडिपबली (भंजनगर, गंजम) येथे मोठ्या भूस्खलनानंतर सुरुवातीच्या अहवालात चार मृत्यू आणि १२ बेपत्ता असे नमूद होते. नंतरच्या अहवालात सहा मृत आणि दहा बेपत्ता असा आकडा आला. ओडीआरएएफ, एनडीआरएफ, अग्निशमन सेवा आणि पोलीस शोधमोहिमेत सहभागी होते.
- गृहमंत्री अमित शाह यांनी नंतर आंध्र प्रदेशच्या मुख्यमंत्र्यांशी चक्रीवादळाचा परिणाम तसेच मदत व बचाव उपायांबाबत चर्चा केली.
- पर्जन्याचे परिप्रेक्ष्य: ओडिशाच्या मुख्य सचिवांनी सांगितले की गंजममधील २४ तासांतील पाऊस त्याच्या वार्षिक सरासरीपेक्षा जास्त होता. पात्रपूर तालुक्यात ५४ सेमी पाऊस पडला.
- बंगालचा उपसागर धोकादायक का: उपसागराचा उत्तरेकडील नरसाळ्याच्या आकाराचा भाग आणि उथळ खंडीय मंचभूमी ओडिशा–पश्चिम बंगाल–बांगलादेश किनाऱ्यावर वादळी लाट आणि पाणी शिरण्याचे प्रमाण वाढवतात. यामुळे परिणाम तीव्र होतात, चक्रीवादळांची निर्मिती थेट वाढत नाही.
मेन्सचे पैलू
- सज्जता विरुद्ध नुकसान: आंध्रचे मुख्यमंत्री कमी मृत्यूसंख्येचे श्रेय सज्जतेला देतात (₹४,६०० कोटींच्या नुकसानासमोर ७ मृत्यू). हे मदतकेंद्री व्यवस्थापनाकडून सज्जताकेंद्री व्यवस्थापनाकडे झालेले स्थित्यंतर दर्शवते: पूर्वसूचना, स्थलांतर आणि मदत छावण्या. मृत्यू कमी असले तरी आर्थिक आणि उपजीविकेचे नुकसान जास्तच राहते. जीवांबरोबरच वीजवाहिन्या, पिके, नारळ आणि तेलताडाच्या बागा यांसारख्या मालमत्तांचे संरक्षण करणे हा मुख्य धडा आहे.
- चक्रीवादळ अधिक पूर या संयुक्त धोक्याचे स्वरूप: ओडिशातील सर्वात गंभीर परिणाम चक्रीवादळ क्षीण झाल्यानंतर अत्यंत मुसळधार पावसामुळे झाले. केंद्रांवर २४ तासांत ३०९–५४६ मिमी पाऊस नोंदला गेला आणि ऋषिकुल्या, वंशधारा व महेंद्रतनया नद्यांना पूर आला. भूभागावर प्रवेशाच्या ठिकाणाचे अंदाज पुरेसे नाहीत. खोरेस्तरीय पूर अंदाज आणि धरण/जलाशय संचालनही आवश्यक आहे.
- वित्तीय संघराज्यवाद: राज्याचे अंदाज (₹४,६०० कोटी) प्राथमिक असतात. केंद्रीय साहाय्य आयएमसीटी, एसडीआरएफमधील शिल्लक आणि एनडीआरएफचा "गंभीर स्वरूप" निकष यांवर अवलंबून असते. मदत निकष हे भरपाई नसल्याने प्रत्यक्ष नुकसान आणि मान्य मदत यांतील तफावतीमुळे केंद्र–राज्य वाद आणि मोठ्या वाट्याची मागणी वारंवार होते.
- पुनर्स्थापनेतील सहकारी संघराज्यवाद: वीज कर्मचारी आणि यंत्रसामग्रीची आंतरराज्य तैनाती (तेलंगणा, तमिळनाडू, कर्नाटक) हे अनौपचारिक परस्पर साहाय्याचे प्रारूप आहे. कायमस्वरूपी परस्पर साहाय्य प्रोटोकॉलद्वारे ते संस्थात्मक करता येईल.
- शेती आणि उपजीविका: ओडिशात कापणीला आलेल्या भातपिकाचे नुकसान झाले. आंध्रमध्ये बारमाही वृक्षपिके कोसळली, त्यामुळे प्रति झाड ₹१,५०० ही एकसमान रक्कम अनेक वर्षांच्या उत्पन्नाच्या नुकसानासमोर ठेवावी लागते. हे प्रधानमंत्री फसल विमा योजनेसारखे पीक विमा आणि जलद मोजणीकडे निर्देश करते.
- पायाभूत सुविधांची लवचिकता: राष्ट्रीय महामार्ग ३२६ वाहून गेला, गजपतीतील रस्त्यांचे नुकसान झाले आणि एका जिल्ह्यात सुमारे ८,००० खांब पडले. यावरून किनारी पट्ट्यात भूमिगत केबलिंग, हवामान-सुरक्षित रस्ते आणि पूल, तसेच डोंगराळ गंजम–गजपती–कंधमाल भागात भूस्खलन शमन यांची गरज अधोरेखित होते.
- सशस्त्र दले आणि यंत्रणा: गंभीर हवामानात तटरक्षक दलाने हेलिकॉप्टरद्वारे केलेली बचावमोहीम एनडीआरएफ/ओडीआरएएफबरोबरचा नागरी–लष्करी समन्वय दाखवते.
- हवामान बदलाशी संबंध: विक्रमी पाऊस, जलद तीव्रीकरण (२ब मधील एल निनो आणि समुद्र पृष्ठभागाच्या तापमानाच्या स्पष्टीकरणानुसार) आणि बंगालच्या उपसागरातील वारंवार येणाऱ्या प्रणाली हवामान बदलाशी निगडित जोखमीकडे निर्देश करतात. केंद्राने भर दिलेले शून्य जीवितहानीचे उद्दिष्ट पूर्वसूचना आणि समुदायाच्या सज्जतेवर अवलंबून आहे.
संभाव्य मेन्स प्रश्न
**जीएस३ (आपत्ती व्यवस्थापन), १५ गुण:** "चक्रीवादळ सज्जतेमुळे भारताच्या किनारी राज्यांतील मृत्यूंमध्ये मोठी घट झाली आहे, तरीही आर्थिक नुकसान आणि भूभागावर प्रवेशानंतरचे पूर वाढतच आहेत. आपत्ती व्यवस्थापन अधिनियम, २००५ अन्वये आपत्ती मदतीची संस्थात्मक आणि आर्थिक चौकट तपासा आणि पुनर्प्राप्ती अधिक जलद व अधिक न्याय्य करण्यासाठी सुधारणा सुचवा."
संबंधित विषय
- राष्ट्रीय आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरण आणि त्याची चक्रीवादळ मार्गदर्शक तत्त्वे; राष्ट्रीय चक्रीवादळ जोखीम निवारण प्रकल्प; आपत्ती जोखीम न्यूनीकरणासाठी सेंदाई आराखडा
- वित्त आयोग आणि आपत्ती निधी (एसडीआरएफ/एनडीआरएफ/एनडीएमएफ/एसडीएमएफ); आपत्तीनंतरचे गरजा मूल्यांकन (पीडीएनए)
- उष्णकटिबंधीय चक्रीवादळांची निर्मिती (कोरिओलिस बल, समुद्र पृष्ठभागाचे तापमान), बंगालचा उपसागर विरुद्ध अरबी समुद्र येथील चक्रीवादळे; एल निनो
- पीक विमा (प्रधानमंत्री फसल विमा योजना) आणि कृषी निविष्ठा अनुदान
- पूर्व घाटातील भूस्खलनाचा धोका; ओडिशाचे आपत्ती व्यवस्थापन प्रारूप (ओडीआरएएफ, विशेष मदत आयुक्त)
विषय: GS3भूगोल
30 ऑक्टोबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत