प्रकाशित: · अद्ययावत:
स्रोत: द हिंदू, 29 ऑक्टोबर, 2026
सारांश
- क्रिस्पर-आधारित जनुक संपादन आणि अपोमिक्सिससारखी पुढील पिढीची साधने भारताला तांदूळ आणि गहू सुधारण्यास मदत करू शकतात, असा लेखकाचा युक्तिवाद आहे. या बियाण्यांच्या पुरवठ्यात सार्वजनिक संस्थांचे मजबूत स्थान आहे. प्रमाणित गव्हाच्या बियाण्यात त्यांचे वर्चस्व आहे, तर संकरित तांदळाच्या बियाण्यात खासगी कंपन्या आघाडीवर आहेत.
- मूलभूत वनस्पतिविज्ञान संशोधन विद्यार्थ्यांसाठी पुन्हा आकर्षक केले, तरच भारताचा हा फायदा टिकेल, असे ते म्हणतात. जनुकीय सुधारित पिकांच्या विरोधकांच्या "कर्कशपणामुळे" जीवशास्त्रातील संशोधक जीवविज्ञानाच्या इतर शाखांकडे वळले, असा आरोप ते करतात.
- भारताने २०२५ मध्ये जनुक-संपादित तांदळाच्या दोन जाती प्रसिद्ध केल्या. जनुक-संपादित बियाणे जाचक एकस्वांशिवाय सार्वजनिक संस्थांमार्फत शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचू शकते, याचा हा पुरावा असल्याचे ते सांगतात.
प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
- भारतातील पहिल्या जनुक-संपादित तांदळाच्या जाती म्हणजे डीआरआर धान १०० (कमला) आणि पुसा डीएसटी राईस १. दोन्ही भारतीय कृषी अनुसंधान परिषदेने क्रिस्पर-कॅस९ वापरून विकसित केल्या असून लेखानुसार त्या २०२५ मध्ये प्रसिद्ध झाल्या.
- दोन्ही एसडीएन-१ संपादने आहेत आणि त्यांत परकीय डीएनए नाही. २०२२ च्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या ज्ञापनानुसार एसडीएन-१ आणि एसडीएन-२ वनस्पतींना पर्यावरण (संरक्षण) अधिनियम, १९८६ अंतर्गतील १९८९ च्या नियमांच्या नियम ७–११ मधून सूट आहे. परकीय डीएनए नसल्याचे प्रमाणन संस्थात्मक जैवसुरक्षा समिती करते, तर पराजनुकीय पिके (एसडीएन-३) जनुकीय अभियांत्रिकी मूल्यांकन समितीकडे जातात.
- डीआरआर धान १०० ही सांबा महसूरी आधारावरील जात आयसीएआर-आयआयआरआर (हैदराबाद) कडून आली आहे. पुसा डीएसटी राईस १ ही एमटीयू १०१० आधारावरील जात आयसीएआर-आयएआरआय (नवी दिल्ली) कडून आली आहे.
- राष्ट्रीय बीज महामंडळाची स्थापना १९६३ मध्ये झाली. बियाणे साखळी अशी चालते: प्रजनक बियाणे (भारतीय कृषी अनुसंधान परिषद/राज्य कृषी विद्यापीठे) → पायाभूत बियाणे → प्रमाणित बियाणे.
- अपोमिक्सिस म्हणजे फलनाशिवाय बियाणे तयार होणे, ज्यातून संकरित जोम टिकवणारे प्रतिकृती-बियाणे मिळते.
- लेखानुसार, शेतकऱ्यांना संपादित तांदूळ पिकवण्यास परवानगी देणारा भारत हा पहिला देश ठरला आणि त्याच्या दोन्ही जाती सार्वजनिक संस्थांतून आल्या.
- एचबी४ गहू हे सूर्यफुलाचे जनुक वापरणारे पराजनुकीय दुष्काळ-सहिष्णुता वैशिष्ट्य आहे. ते अर्जेंटिनातील बायोसेरेस क्रॉप सोल्यूशन्स कंपनीने विकसित केले असून ते जनुक संपादन नाही.
आकडेवारी आणि तपशील
- तांदूळ आणि गहू भारताच्या निम्म्याहून अधिक शेतजमिनीवर घेतले जातात आणि भारतीयांच्या बहुतांश उष्मांकांचा पुरवठा करतात.
- गहू बियाणे बाजार: प्रमाणित गव्हाच्या बियाण्यात खासगी कंपन्यांचा वाटा सुमारे ५% असून तो दरवर्षी सुमारे ८% ने वाढत आहे. तांदळात संकरित बियाण्यावर खासगी कंपन्यांचे वर्चस्व आहे, तर सार्वजनिक संस्था प्रामुख्याने अल्पभूधारकांना सेवा देतात. मका आणि कापूस हे खासगी कंपन्यांच्या वर्चस्वाखाली आहेत.
- डीआरआर धान १००: मूळ वाणाच्या १५० दिवसांऐवजी १३० दिवसांत परिपक्व होते. उत्पादन सुमारे २०% जास्त असून ते हेक्टरी सुमारे ५.४ टन आहे. पाण्याचा वापर आणि मजुरीचा खर्चही कमी होतो.
- पुसा डीएसटी राईस-१: खारट किंवा क्षारीय जमिनींसाठी तयार केलेली असून अशा परिस्थितीत मूळ वाणांपेक्षा सुमारे १०–३०% जास्त उत्पादन देते.
- पुसा डीएसटी मागील विज्ञान: २०२० मध्ये आयसीएआर-आयएआरआय येथील विश्वनाथन चिन्नुसामी यांच्या नेतृत्वाखालील चमूने क्रिस्पर-कॅस९ वापरून ओएसडीएसटी जनुकाचा एक भाग काढून टाकला. संपादित वनस्पतींची पाने रुंद होती आणि त्यांवरील पर्णरंध्रे कमी होती. त्या ६५% पेक्षा जास्त प्रमाणात क्षार ताणातून तगल्या, तर असंपादित वनस्पतींचे हे प्रमाण २०% होते. पुसा डीएसटी राईस-१ ही जात पाच वर्षांनी प्रसिद्ध झाली.
- नैसर्गिक विविधतेशी दुवा: हे संपादन एका वेगळ्या तांदूळ उपप्रजातीत वर्षांपूर्वी आढळलेल्या नैसर्गिक रासायनिक उत्परिवर्तनाची पुनरावृत्ती करते. संपादनाचा दुष्परिणाम नव्हे, तर डीएसटी जनुक निष्क्रिय केल्यानेच सहिष्णुता मिळते, याला यामुळे पुष्टी मिळाली.
- डीआरआर धान १०० मागील विज्ञान: संपादित जनुक सायटोकिनिनचे विघटन करणाऱ्या विकराचे संकेतन करते. सायटोकिनिन हे स्पाइकलेट निर्मितीला चालना देणारे संप्रेरक आहे. संपादनामुळे विकराची क्रिया अंशतः कमी होते, त्यामुळे संपूर्ण जनुक निष्क्रिय केल्यावर दिसणारी खुंटलेली वाढ न होता दाण्यांची संख्या वाढते. जपानमधील मोतोयुकी आशिकारी यांच्या चमूने २००५ मध्ये हे वैशिष्ट्य जंगली तांदळाच्या नातेवाईकातील नैसर्गिक वगळणीशी जोडले. भारतीय कृषी अनुसंधान परिषदेने ते "पारंपरिक प्रजननाच्या अनेक वर्षांऐवजी काही आठवड्यांत" पुन्हा घडवले.
- साधनांचे अवशेष नाहीत: अंतिम वाणांमध्ये जनुक संपादन साधनांचे अवशेष आढळले नाहीत.
- खुला प्रवेश: तांदळाची बियाणे जाचक एकस्वे किंवा परवान्यांत अडकणार नाहीत आणि वापरलेले तंत्रज्ञान सार्वजनिक प्रजननात अडथळा ठरणार नाही.
- अपोमिक्सिस: तांदळात यशाचे प्रमाण सुमारे ९०% पर्यंत पोहोचले आहे. मका आणि ज्वारीवर प्रयोग केले जात आहेत. सुंदरेसन यांना २०२४ चा कृषी क्षेत्रातील वुल्फ पुरस्कार इलियट मेयरोविट्झ आणि जोआन चोरी यांच्यासोबत विभागून मिळाला, आणि डिसेंबर २०२५ मध्ये त्यांना व खांडे यांना व्हिनफ्युचर विशेष पुरस्कार मिळाला.
- भारतातील गहू: अद्याप कोणताही जनुक-संपादित गहू प्रसिद्ध झालेला नाही. सरकारने अलीकडेच २५ पिकांतील १८४ नवीन पीक वाण आणले असून त्यांत हवामान-सहिष्णू गव्हाच्या वाणांचा समावेश आहे. ते तीन वर्षांत शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचण्याची अपेक्षा आहे. संकरित गव्हाचे प्रजनन तांदूळ किंवा मक्यापेक्षा कठीण आहे, पण महिको आणि नुझिवीडू या खासगी कंपन्यांच्या मदतीने त्याला गती मिळत आहे.
- परदेशातील एचबी४: अर्जेंटिनात व्यावसायिक स्तरावर आणि ब्राझील व पराग्वेमध्ये लहान प्रमाणात घेतला जातो. ऑगस्ट २०२४ मध्ये अमेरिकी कृषी विभागाने त्याला मान्यता दिली, ज्यामुळे उत्पादनास मान्यता देणारा अमेरिका हा चौथा देश ठरला. अमेरिकेत मोठ्या प्रमाणावरील लागवडीला काही वर्षे लागू शकतात, कारण अधिक शेत चाचण्या आवश्यक आहेत, हे वैशिष्ट्य अमेरिकी वाणांत समाविष्ट करावे लागेल आणि निर्यात बाजारांची मान्यता लागेल.
- ऑस्ट्रेलिया: एचबी४ च्या शेत चाचण्या २०२४ मध्ये सुरू झाल्या. अधिक उत्पादन देणारा गहू आणि जव विकसित करण्याचा अॅडलेड विद्यापीठाचा प्रकल्प २०२९ पर्यंत चालेल. इंटरग्रेन आणि अमेरिकी कंपनी इनारी १०% उत्पादनवाढीचे लक्ष्य ठेवून क्रिस्पर गव्हाची चाचणी करत आहेत, आणि २०२५ च्या हंगामात शेत चाचण्या सुरू झाल्या. ऑस्ट्रेलियन ग्रेन टेक्नॉलॉजीज आणि चीनची किहे बायोसायन्सेस क्रिस्पर-संपादित गव्हाच्या सीमापार शेत चाचण्या घेतील.
- प्रत्यक्ष वापरातील अंतर: अपोमिक्सिससाठी अजून बहु-पर्यावरणीय चाचण्या, नियामक मान्यता आणि मोठ्या प्रमाणावरील बियाणे उत्पादन व्यवस्था यांची आवश्यकता आहे. परकीय जनुकांची गरज नसल्याने त्याला सोपा नियामक मार्ग मिळू शकतो.
स्थिर–गतिशील दुवा
- तांदूळ आणि गहू भारताच्या निम्म्याहून अधिक शेतजमिनीवर घेतले जातात आणि भारतीयांच्या बहुतांश उष्मांकांचा पुरवठा करतात. मुबलक पाणी, अनुदानित वीज, खतांचा भरपूर वापर आणि कमी परिणामकारक कीटकनाशके असलेल्या काळासाठी त्यांचे प्रजनन झाले होते. हवामानातील धक्के, दुष्काळ, पूर आणि निविष्ठांचा कमी वापर करण्याची मागणी यांमुळे आता कमी साधनांत अधिक उत्पादन देणाऱ्या जातींची गरज आहे.
- पारंपरिक प्रजनन संथ असते. जनुक संपादन वनस्पतीच्या स्वतःच्या जनुकांमध्ये लक्ष्यित आणि अचूक बदल करते. त्यामुळे ज्ञात फायदेशीर उत्परिवर्तन वर्षांऐवजी काही आठवड्यांत पुन्हा घडवता येते.
- परकीय डीएनए नसलेल्या जनुक-संपादित वनस्पतींचे नियमन पराजनुकीय जनुकीय सुधारित पिकांपेक्षा सौम्य असते. त्यामुळे त्यांचा वापर राजकीय आणि प्रशासकीय दृष्ट्या सोपा होतो. म्हणूनच लेखक "जनुकीय अभियांत्रिकी साधने" आणि पारंपरिक उत्परिवर्तन व प्रजननाशी "समतुल्य" परिणाम यांची तुलना करतो.
अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ — विज्ञान-तंत्रज्ञान: जैवतंत्रज्ञान आणि त्याचे उपयोग, तंत्रज्ञानाचे स्वदेशीकरण; जीएस३ — कृषी: बियाणे पुरवठा, अन्नसुरक्षा, हवामान-सहिष्णू शेती; जीएस३ — पर्यावरण: जनुकीय सुधारित विरुद्ध जनुक-संपादित पिके आणि जैवसुरक्षा.
पार्श्वभूमी
जनुक संपादन (क्रिस्पर-कॅस९, एसडीएन-१/२/३)
भारतीय कृषी अनुसंधान परिषद आणि सार्वजनिक बियाणे साखळी
अपोमिक्सिस
अधिक संदर्भ
- केंद्रीय कृषिमंत्री शिवराजसिंह चौहान यांनी ४ मे २०२५ रोजी नवी दिल्ली येथे जनुक-संपादित तांदळाच्या दोन जातींची घोषणा केली. डीआरआर धान १०० (कमला) ही जात सांबा महसूरी (बीपीटी ५२०४) वर आधारित असून आयसीएआर-आयआयआरआर, हैदराबाद यांनी विकसित केली. पुसा डीएसटी राईस १ ही जात एमटीयू १०१० वर आधारित असून आयसीएआर-आयएआरआय, नवी दिल्ली यांनी विकसित केली.
- डीआरआर धान १०० मध्ये दाण्यांची संख्या वाढवण्यासाठी सायटोकिनिन ऑक्सिडेस २ (सीकेएक्स२/जीएन१ए) जनुकाला लक्ष्य करून एसडीएन-१ तंत्रज्ञानाने संपादन केले आहे. पुसा डीएसटी राईस १ ही जात दुष्काळ आणि क्षार सहिष्णुता (डीएसटी) जनुकाला लक्ष्य करणाऱ्या एसडीएन-१ जनुक संपादनातून विकसित झाली.
- २०२३-२४ च्या केंद्रीय अर्थसंकल्पात कृषी पिकांतील जनुक संपादनासाठी ₹५०० कोटींची तरतूद करण्यात आली. भारतीय कृषी अनुसंधान परिषदेने तेलबिया आणि कडधान्यांसह इतर अनेक पिकांवरही जनुक संपादन संशोधन सुरू केले आहे. या जाती राष्ट्रीय कृषी विज्ञान निधीच्या साहाय्याने विकसित केल्या.
- नोव्हेंबर २०२५ मध्ये भारतीय कृषी अनुसंधान परिषदेने अखिल भारतीय समन्वित तांदूळ संशोधन प्रकल्पाच्या बहु-स्थानिक चाचण्यांत या दोन वाणांच्या मूल्यमापनात पक्षपात झाल्याचे आरोप जाहीरपणे फेटाळले. जनुक-संपादित तांदळाभोवतीचा नियामक आणि सार्वजनिक वाद अद्याप जिवंत असल्याचे यातून दिसते.
मेन्सचे पैलू
- अन्नसुरक्षा आणि हवामान सहनशीलता: तांदूळ आणि गहू उष्मांक सुरक्षेचा आधार आहेत. लवकर परिपक्व होणाऱ्या (१३० विरुद्ध १५० दिवस), कमी पाणी आणि खत वापरणाऱ्या आणि क्षार सहन करणाऱ्या जाती उत्पादकता आणि शाश्वतता या दोन्हींना उत्तर देतात. हरितगृह वायू उत्सर्जन कमी होणे हा दावा केलेला सह-फायदा आहे.
- नियामक भेद: परकीय डीएनए नसलेल्या जनुक-संपादित वनस्पतींना पारंपरिक उत्परिवर्तित पिकांसारखे वागवले जाते. साधनांचे अवशेष आढळले नाहीत आणि निकाल पारंपरिक उत्परिवर्तनासारखेच आहेत, फक्त अधिक जलद आणि अचूक आहेत, यावर लेखक भर देतो. त्यांना जनुकीय सुधारित पिकांच्या पंक्तीत बसवण्याच्या विरोधातील हा युक्तिवाद आहे.
- सार्वजनिक क्षेत्राचे प्रारूप विरुद्ध खासगी बाजार: प्रमाणित गव्हाच्या बियाण्यात सार्वजनिक संस्थांचे वर्चस्व आहे आणि तांदळात त्या प्रामुख्याने अल्पभूधारकांना सेवा देतात, तर संकरित बियाण्यात खासगी कंपन्या आघाडीवर आहेत. खासगी कंपन्यांचे वर्चस्व असलेले मका आणि कापूस हे याच्या विरुद्ध उदाहरण आहे. २०२५ मधील संपादित तांदूळ हे जाचक एकस्वांशिवाय सार्वजनिक संस्थेचे उत्पादन होते. भारतीय बियाणे क्षेत्रातील खासगी गुंतवणूक वाढत असताना व्यवस्थेला स्वतःत बदल करावे लागतील.
- संशोधन परिसंस्था आणि प्रतिभा: जनुकीय सुधारित पिकांच्या विरोधकांच्या कर्कशपणामुळे महत्त्वाकांक्षी जीवशास्त्रज्ञ तशाच पद्धती वापरणाऱ्या जीवविज्ञानाच्या इतर क्षेत्रांकडे वळले. वनस्पती अनुवंशशास्त्र, शरीरक्रियाविज्ञान, विकास आणि यजमान-रोगकारक परस्परक्रिया यांतील मूलभूत संशोधनाचे पुनरुज्जीवन आवश्यक आहे.
- अल्पभूधारकांचे अर्थशास्त्र: अपोमिक्सिसमुळे शेतकरी जास्त उत्पादन देणाऱ्या पिकाचे बियाणे पुन्हा पेरू शकतात. त्यामुळे अल्पभूधारक तांदूळ आणि गहू उत्पादकांचा वारंवार होणारा मोठा खर्च कमी होतो.
- आंतरराष्ट्रीय तुलना: गव्हात सहकार्य प्रगतीला चालना देत आहे (ऑस्ट्रेलिया–चीन चाचण्या, ऑस्ट्रेलिया–अमेरिकी कंपनी भागीदारी). एचबी४ हा पराजनुकीय मार्ग असून वेगवेगळ्या देशांत वेगवेगळ्या वेळी मान्यता मिळत आहे, आणि भारताने अद्याप जनुक-संपादित गहू प्रसिद्ध केलेला नाही.
- मर्यादा: विज्ञान-तंत्रज्ञान हा उपायांचा केवळ एक घटक आहे, ज्यात राजकारण, अर्थशास्त्र आणि जागतिक पुरवठा साखळ्याही समाविष्ट आहेत, असे लेखक नमूद करतो. प्रयोगशाळा आणि शेत यांच्यातील मोठे अंतर अद्याप कायम आहे.
संभाव्य मेन्स प्रश्न
**जीएस३, १५ गुण:** "भारताने आपल्या पहिल्या जनुक-संपादित तांदळाच्या जाती प्रसिद्ध केल्या आहेत. जनुक संपादन आणि जनुकीय सुधारणा यांतील फरक स्पष्ट करा आणि अन्नसुरक्षा व हवामान-सहिष्णू शेतीसाठी ते कसे योगदान देऊ शकते, यावर चर्चा करा. कोणती नियामक आणि संस्थात्मक सुरक्षा कवचे आवश्यक आहेत?"
संबंधित विषय
- जनुकीय सुधारित पिके: बीटी कापूस, जनुकीय अभियांत्रिकी मूल्यांकन समिती, भारतीय जैवतंत्रज्ञान नियामक प्राधिकरण प्रस्ताव, पर्यावरण (संरक्षण) अधिनियम, १९८६ आणि १९८९ चे नियम
- बियाणे नियमन: बियाणे अधिनियम १९६६, वनस्पती वाण संरक्षण आणि शेतकरी हक्क अधिनियम २००१, प्रमाणित बियाणे उत्पादन साखळी
- हवामान-सहिष्णू शेती, क्षारता आणि मृदा आरोग्य, भारतीय कृषी अनुसंधान परिषद आणि राष्ट्रीय कृषी विज्ञान निधी
- कृषीतील बौद्धिक संपदा हक्क आणि सार्वजनिक क्षेत्रातील संशोधन
विषय: GS3विज्ञान व तंत्रज्ञान
29 ऑक्टोबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत