BrainParrot

कोलकात्यातील दुर्गापूजा मंडप चेंगराचेंगरी (१९ मृत्यू): गर्दी व्यवस्थापन, उत्तरदायित्व आणि एसआयटी

GS3संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: द हिंदू, 19 ऑक्टोबर, 2026

सारांश

  • उत्तर कोलकात्यातील (गिरीश पार्क परिसर) चोरबागान सार्वजनीन दुर्गापूजा मंडपात शनिवारी रात्री झालेल्या चेंगराचेंगरीत १९ जणांचा मृत्यू झाला.
  • पावसामुळे लोक मंडपात शिरले. त्यानंतर आयोजकांनी वास्तू कोसळू शकते अशी दिशाभूल करणारी घोषणा केली आणि खासगी सुरक्षा कर्मचाऱ्यांनी शिट्ट्या वाजवल्या. यामुळे घबराट पसरली.
  • पश्चिम बंगाल सरकारने कलकत्ता उच्च न्यायालयाच्या कार्यरत न्यायमूर्तींच्या अध्यक्षतेखाली विशेष तपास पथक (एसआयटी) स्थापन करण्याची विनंती करणार असल्याचे सांगितले आहे. तसेच उर्वरित उत्सवासाठी गर्दी व्यवस्थापनाचे निर्देश जारी केले आहेत.
  • पूजा समितीचे सचिव आणि उपाध्यक्ष यांच्यासह सात जणांना रविवारी अटक करण्यात आली. पोलिसांनी स्वतःहून (सुओ मोटो) गुन्हा नोंदवला असून त्यात भारतीय न्याय संहितेच्या (बीएनएस) कलम १०५ चा समावेश आहे.

UPSC साठी महत्त्व: सुसंगतता: ✅ जीएस३ — आपत्ती व्यवस्थापन (मानवनिर्मित गर्दीमुळे होणाऱ्या आपत्ती); जीएस२ — शासन, संघराज्यवाद आणि न्यायपालिका

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • एनडीएमए ही आपत्ती व्यवस्थापन अधिनियम, २००५ अंतर्गतची वैधानिक संस्था आहे. मोठ्या गर्दीच्या ठिकाणांवरील गर्दीविषयीची तिची २०१४ ची मार्गदर्शिका राज्ये आणि आयोजकांसाठी बंधनकारक नसलेला आराखडा आहे.
  • बीएनएस कलम १०५ = खुनाइतका नसलेल्या सदोष मनुष्यवधाची शिक्षा; ते भारतीय दंड संहितेच्या कलम ३०४ ची जागा घेते. पोलिसांनी याअंतर्गत स्वतःहून गुन्हा नोंदवला.
  • सार्वजनिक सुव्यवस्था आणि पोलीस हे राज्य सूचीतील विषय आहेत, त्यामुळे पश्चिम बंगाल सरकार प्रतिसादाचे नेतृत्व करत आहे.
  • या प्रकरणात राज्याचे मुख्य सचिव कलकत्ता उच्च न्यायालयाच्या मुख्य न्यायमूर्तींना पत्र लिहून उच्च न्यायालयाच्या कार्यरत न्यायमूर्तींच्या अध्यक्षतेखाली एसआयटी स्थापन करण्याची विनंती करणार आहेत.
  • बिजोया (विजयादशमी) हा दुर्गापूजेचा समारोप दर्शवतो.

आकडेवारी आणि तपशील

  • मृतांची संख्या: रविवारी १९. पहिल्या पानावरील वृत्तानुसार मृतांमध्ये चार मुले आणि ११ महिला होत्या.
  • पान ४ वरील वृत्तानुसार, पोलिसांच्या यादीचा हवाला देऊन, १९ पैकी १३ महिला होत्या, त्यांपैकी दोन अल्पवयीन (दोघी १७ वर्षांच्या).
  • पान ४ वरील बळींचा तपशील:
  • तीन मुले: वय ७ (बिहारचा), १३ (आगरपाडा, उत्तर २४ परगणा) आणि १४ (पूर्व बर्धमान).
  • तरुण महिला: दोन १८ वर्षांच्या आणि चार २० ते ३० वयोगटातील.
  • सर्वात वयस्कर बळी: बिकाश भट्टाचार्य (६६, सालकिया, हावडा) आणि दिलीप घोष (५९, बारानगर, उत्तर २४ परगणा).
  • जिल्हानिहाय विभागणी: उत्तर २४ परगणा येथील ७, दक्षिण २४ परगणा येथील १, नादिया येथील १, आणि कोलकाता, हुगळी, हावडा व पूर्व बर्धमान येथील प्रत्येकी २. अनेक बळी कोलकात्याबाहेरून आलेले पर्यटक/दर्शनार्थी होते.
  • सुमारे २५ जण जखमी झाले, त्यांपैकी १४ जणांना अपोलो रुग्णालयात हलवण्यात आले. केंद्रीय गृहमंत्री अमित शाह यांनी कोलकात्यातील मंडपांना भेट देण्याचा बेत रद्द करून तेथे जखमींची भेट घेतली.
  • अटक: घटनेनंतर १४ जणांना ताब्यात घेण्यात आले आणि रविवारी ७ जणांना कोठडीत घेण्यात आले. त्यात चोरबागान सार्वजनीन दुर्गापूजा समितीचे सचिव आणि उपाध्यक्ष यांचा समावेश आहे.
  • नुकसानभरपाई: प्रत्येक मृताच्या जवळच्या नातेवाइकाला २५ लाख रुपये.
  • मुख्यमंत्री सुवेंदू अधिकारी यांनी भवानी भवन येथे वरिष्ठ पोलीस आणि प्रशासकीय अधिकाऱ्यांची बैठक घेतली. ते म्हणाले:
  • जास्त गर्दी होणाऱ्या मंडपांसाठी पोलीस गर्दी व्यवस्थापनाची नवीन मार्गदर्शक तत्त्वे जारी करतील.
  • गरज भासल्यास पूजांमधील प्रवेशावर निर्बंध घातले जाऊ शकतात.
  • कोलकाता पोलिसांच्या अधिकाऱ्यांना एसआयटीपासून दूर ठेवले जाईल, कारण त्यांच्या भूमिकेबद्दल प्रश्न उपस्थित केले जात आहेत.
  • पाहण्या: अग्निशमन विभाग आणि पोलीस अधिकाऱ्यांनी मंडपांची पाहणी केली आणि आयोजकांना आतील प्रकाशयोजना वाढवण्याचे आवाहन केले.
  • काही मंडप तात्पुरते बंद करण्यात आले आणि रविवारी पुन्हा उघडले. बिजोयाचे उत्सव थाटामाटाशिवाय साजरे केले जातील.
  • संपादकीयातून:
  • राज्यातील मंडपांची संख्या गेल्या वर्षीपेक्षा २५% ने वाढून ५७,००० पेक्षा जास्त झाली.
  • भाजपने राज्यात सरकार स्थापन केल्यानंतरची ही पहिली दुर्गापूजा होती.
  • चोरबागानची संकल्पना "बियॉन्ड साउंड" होती. आत पडणाऱ्या प्रकाशाचे नियंत्रण करण्यासाठी अरुंद प्रवेश आणि निर्गमन बांधले होते.
  • आजूबाजूच्या गल्ल्या इतक्या अरुंद आहेत की दोन गाड्या एकाच वेळी जाऊ शकत नाहीत.
  • मुख्यमंत्र्यांच्याच संकेतानुसार, मंडपावर अनुभवी पोलीस कर्मचाऱ्यांऐवजी केवळ तात्पुरते होमगार्ड तैनात होते.
  • मुख्यमंत्री म्हणाले की पोलिसांनी बळींना रुग्णालयात पोहोचवण्यास मदत केली. आरोग्यमंत्री शारदवत मुखर्जी आणि मंत्री तपस राय यांनी शोकाकुल कुटुंबांना भेट दिली आणि मुख्यमंत्री त्यांना भेटण्याचा बेत करत आहेत.
  • एका शोकाकुल पित्याने, विनोद हलदार (रिक्षाचालक) यांनी, न्यू टाउन येथील आपली १७ वर्षांची मुलगी गमावली.

स्थिर–गतिशील दुवा

  • चेंगराचेंगरी ही धोक्याची जाणीव, जागेचा अभाव किंवा अफवा यामुळे सुरू होणारी आवेगपूर्ण सामूहिक हालचाल आहे. ही मानवनिर्मित आणि बहुतांशी टाळता येणारी आपत्ती असून ती नैसर्गिक धोक्यांमुळे नव्हे, तर नियोजनातील अपयशांमुळे उद्भवते.
  • सार्वजनिक सुव्यवस्था आणि पोलीस हे राज्याचे विषय आहेत (सातवी अनुसूची, सूची २). त्यामुळे कार्यक्रमांना परवानगी देणे, मंडपांना परवाने देणे आणि पोलिसिंग ही राज्य आणि स्थानिक प्रशासनाची जबाबदारी आहे.
  • केंद्र फक्त सल्लागार स्वरूपाचा आराखडा पुरवते, उदा. आपत्ती व्यवस्थापन अधिनियम, २००५ अंतर्गत राष्ट्रीय आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरणाची (एनडीएमए) मार्गदर्शक तत्त्वे. ती स्वीकारून अमलात आणण्याची जबाबदारी राज्यांची असते.
  • आयोजकांची फौजदारी जबाबदारी बीएनएसमध्ये आहे. व्यवस्थेची जबाबदारी न्यायिक चौकशीत किंवा एसआयटी चौकशीत निश्चित होते.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – पर्यावरण/आपत्ती व्यवस्थापन: मानवनिर्मित आपत्ती, गर्दी व्यवस्थापन, एनडीएमएची भूमिका; जीएस२ – राज्यशास्त्र: केंद्र-राज्य संबंध आणि पोलीस/सार्वजनिक सुव्यवस्था (राज्याचे विषय), चौकशींवरील न्यायिक देखरेख, कार्यकारी मंडळाचे उत्तरदायित्व; जीएस४ – नीतिमत्ता: प्रशासकीय उत्तरदायित्व आणि भव्य देखावा व सुरक्षितता यांतील ताण.

पार्श्वभूमी

राष्ट्रीय आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरण (एनडीएमए) आणि त्याची गर्दी व्यवस्थापन मार्गदर्शक तत्त्वे

बीएनएस कलम १०५ (खुनाइतका नसलेला सदोष मनुष्यवध)

अधिक संदर्भ

  • स्पष्टीकरणात्मक लेखांमध्ये नमूद केले आहे की राज्य सरकारे आणि स्थानिक प्राधिकरणांनी एनडीएमएची गर्दी व्यवस्थापन मार्गदर्शक तत्त्वे नीट अमलात आणलेली नाहीत.
  • सुचवलेल्या सुधारणांमध्ये अधिक कठोर शिक्षा, बांधकाम किंवा अग्निसुरक्षा उल्लंघनांसाठी परवाने रद्द करणे आणि अचानक तपासण्या व पाहण्या यांचा समावेश आहे.
  • सध्याचे स्पष्टीकरणात्मक लेख सुरक्षित क्षमता मर्यादा ठरवण्यावर आणि स्थळाच्या क्षमतेनुसार प्रवेश नियंत्रित करण्यावर भर देतात.
  • तात्पुरत्या वास्तू, विद्युत जोडण्या आणि बॅरिकेड यांची तपासणी करण्यावरही ते भर देतात.
  • पत्र सूचना कार्यालयाच्या (पीआयबी) सणासुदीच्या काळातील सूचनापत्रात (२०१६) चेंगराचेंगरी ही मानवनिर्मित आपत्ती असल्याचे म्हटले आहे. निराधार अफवा किंवा कळप-वृत्तीमुळे ती उद्भवू शकते. हे येथील "वास्तू कोसळू शकते" या अफवेसारख्या घोषणेशी जुळते.

मेन्सचे पैलू

  • कारणे (तात्कालिक):
  • परतीच्या मोसमी पावसाच्या काळात संध्याकाळी अचानक आलेल्या पावसाने, मेघगर्जना आणि विजांसह, लोकांना मंडपात ढकलले.
  • अरुंद प्रवेश/निर्गमन असलेला मंडप लोक थांबले की धोकादायक ठरतो. पर्यटक/दर्शनार्थी सामान्यतः मंडपांमधून पुढे सरकत राहतात.
  • आयोजकांच्या कोसळण्याबद्दलच्या घोषणेने आणि खासगी रक्षकांच्या शिट्ट्यांनी घबराट निर्माण झाली. संपादकीय म्हणते की वास्तूच्या सुरक्षिततेबद्दलची भीती रास्त होती, पण योग्य प्रतिसाद म्हणजे गर्दीला नियंत्रित पद्धतीने दूर नेणे हा होता.
  • कारणे (संरचनात्मक):
  • संपादकीयाचा युक्तिवाद आहे की उत्सव देखणा आणि भव्य करण्याच्या ओढीमुळे सुरक्षित व्यवस्थापन पद्धती बाजूला पडल्या असाव्यात.
  • पोलिसांची तैनाती अनुभवी आणि प्रभावी पद्धतीने झाली नाही आणि आयोजक गर्दीच्या लोंढ्याचा अंदाज बांधण्यात अपयशी ठरले.
  • वृत्तांमध्ये कार्यक्रमासाठी विशिष्ट गर्दी आराखड्याचा उल्लेख नाही. एनडीएमएच्या आराखड्यात तो अपेक्षित आहे, ज्यात क्षमता मर्यादा, नियंत्रित प्रवाह, सार्वजनिक उद्घोषणा प्रणाली आणि आपत्कालीन निर्गमन यांचा समावेश असतो.
  • उत्तरदायित्व आणि चौकशीची रचना:
  • एसआयटीचे अध्यक्षपद उच्च न्यायालयाचे कार्यरत न्यायमूर्ती भूषवणार आहेत. मुख्यमंत्र्यांच्या म्हणण्यानुसार कोलकाता पोलिसांना दूर ठेवले जाईल कारण त्यांच्या भूमिकेवर प्रश्नचिन्ह आहे; हा हितसंबंधांच्या संघर्षापासून बचावाचा उपाय आहे.
  • समितीच्या पदाधिकाऱ्यांना बीएनएस कलम १०५ अंतर्गत झालेल्या अटकांमुळे आयोजकांची जबाबदारी आणि परवाना देण्याची जबाबदारी यांबाबत प्रश्न उभे राहतात.
  • "प्रतिबंधक पाठपुरावा कारवाई" चे आश्वासन देण्यात आले आहे.
  • शासनासाठी धडे:
  • मंडपाला परवानगी रचनात्मक, अग्नि आणि गर्दी-क्षमता तपासण्यांवर अवलंबून असावी (केवळ घटनेनंतरच्या प्रतिक्रियेवर नव्हे).
  • राज्याला गर्दीच्या माहितीसाठी एक कमांड केंद्र हवे, ज्यात वास्तविक वेळेतील क्षमता देखरेख असावी आणि दाट भागांत तिकीटबद्ध किंवा वेळेनुसार प्रवेश असावा.
  • आयोजकांच्या तदर्थ घोषणांऐवजी अधिकृतरीत्या परवानगी दिलेल्या घोषणा असाव्यात. एनडीएमएचा सार्वजनिक उद्घोषणा प्रणालीवरील भर गर्दीला शांत करण्यासाठी आहे, घाबरवण्यासाठी नव्हे.
  • खासगी सुरक्षा कर्मचाऱ्यांना प्रशिक्षण आणि प्रमाणपत्र आवश्यक आहे.
  • तुलनात्मक दृष्टिकोन: संपादकीयात नमूद आहे की प्रचंड सहभाग असूनही मंडप आणि मुंबईचे गणपती सामान्यतः अपघातमुक्त राहिले आहेत. यावरून नियोजनाने सुरक्षितता साध्य करता येते हे दिसते.
  • राजकारण विरुद्ध सुरक्षितता: धार्मिक उत्सवांना प्रशासकीय कार्यक्षमतेचे देखावे बनवल्याने जास्तीत जास्त गर्दी जमवण्याला प्रोत्साहन मिळते. नंतर प्रवेश मर्यादित करणे किंवा "थाटामाटाशिवाय" उत्सव साजरा करणे ही प्रतिक्रियात्मक कृती आहे.
  • पुढील वाटचाल: कार्यक्रमांसाठी आपत्ती व्यवस्थापन आराखडे बंधनकारक करणे, स्थळाच्या क्षमतेचे प्रमाणन, सराव कवायती आणि शिकण्यासाठी गर्दीच्या भूतकाळातील घटनांचे केंद्रीय संग्रह.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस३ (आपत्ती व्यवस्थापन), १५ गुण:** "धार्मिक आणि उत्सवी मेळाव्यांमधील चेंगराचेंगरी या बहुतांशी मानवनिर्मित आपत्ती आहेत. अलीकडील घटनांच्या संदर्भासह, भारतातील गर्दी व्यवस्थापनातील संस्थात्मक त्रुटींचे परीक्षण करा आणि सज्जता व उत्तरदायित्व सुधारण्यासाठी उपाय सुचवा."

संबंधित विषय

  • आपत्ती व्यवस्थापन अधिनियम, २००५ (एनडीएमए, एसडीएमए, डीडीएमए यांची रचना)
  • आपत्ती जोखीम घटवण्यासाठीचा सेंदाई आराखडा
  • सातव्या अनुसूचीतील (राज्य सूची) पोलीस आणि सार्वजनिक सुव्यवस्था; सुरक्षेतील केंद्र-राज्य संबंधांची भूमिका
  • बीएनएस विरुद्ध भारतीय दंड संहिता: कलमे १०५ आणि १०६ (सदोष मनुष्यवध विरुद्ध निष्काळजीपणा); जगण्याचा अधिकार (अनुच्छेद २१) आणि राज्याची जबाबदारी
  • न्यायिक/प्रशासकीय चौकशी (चौकशी आयोग अधिनियम, उच्च न्यायालयाच्या देखरेखीखालील एसआयटी)
  • नीतिमत्ता: नागरी सेवक आणि राजकीय कार्यकारी मंडळाचे उत्तरदायित्व, तसेच सार्वजनिक सुरक्षितता विरुद्ध सार्वजनिक देखावा

विषय: GS3पर्यावरण

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

19 ऑक्टोबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत