BrainParrot

भारतातील जलशुद्धीकरण केंद्रे दुर्लक्षित राहणाऱ्या 'कायमस्वरूपी रसायनां'ना (पीएफएएस) पकडण्यात अपयशी

GS3संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: द हिंदू, 14 ऑक्टोबर, 2026

सारांश

  • भारताच्या अनेक भागांतील अभ्यासांत जलस्रोतांमध्ये पीएफएएस ('कायमस्वरूपी रसायने') आढळले आहेत.
  • पीएफएएस काढून टाकणारी पारंपरिक प्रक्रिया अद्याप व्यावसायिकदृष्ट्या उपलब्ध नाही आणि देशभरातील प्रदूषणाची व्याप्ती स्पष्ट नाही.
  • आयएस १०५००:२०१२ अंतर्गत भारतात पिण्याच्या पाण्यासाठी पीएफएएसची स्वतंत्र मर्यादा नाही. भारतीय मानक ब्युरो (बीआयएस) एका समर्पित कार्यगटामार्फत हे मानक सुधारित करत आहे.
  • वैज्ञानिकांच्या मते देखरेखीच्या पद्धती एकसमान नाहीत, त्यामुळे संपर्काबाबतची माहिती अपूर्ण आहे. काहींचे म्हणणे आहे की हंगामी खबरदारीच्या मर्यादा ठरवण्यासाठी या माहितीची वाट पाहू नये.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ — पर्यावरण: प्रदूषण, उदयोन्मुख प्रदूषके, नियमन; जीएस२ — शासन: मानके आणि नियामक त्रुटी; जीएस३ — विज्ञान व तंत्रज्ञान: शोध आणि प्रक्रिया तंत्रज्ञान

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • पीएफएएस = पॉलिफ्लुओरोअल्किल (प्रति- आणि पॉलिफ्लुओरोअल्किल) पदार्थ; विघटनास विरोध करण्यामुळे त्यांना "कायमस्वरूपी रसायने" म्हणतात.
  • पीएफओए आणि पीएफओएस हे दोन्ही पीएफएएसचे प्रकार असून ते पीओपीवरील स्टॉकहोम अधिवेशनात सूचीबद्ध आहेत.
  • स्टॉकहोम अधिवेशन: २००१ मध्ये स्वीकारले, २००४ मध्ये अमलात, भारताचे अनुमोदन २००६ मध्ये, परिशिष्ट अ/ब/क.
  • देशांतर्गत व्यवस्था: पर्यावरण (संरक्षण) अधिनियम, १९८६ अंतर्गत दीर्घकाळ टिकणारी सेंद्रिय प्रदूषके (नियमन) नियम, २०१८.
  • आयएस १०५००:२०१२ हे बीआयएसचे पेयजल मानक असून त्यात पीएफएएसची स्वतंत्र मर्यादा नाही. ते सुधारणेच्या प्रक्रियेत आहे.
  • बीआयएसकडे उदयोन्मुख प्रदूषके आणि कायमस्वरूपी रसायनांसाठी समर्पित कार्यगट आहे.
  • आयएआरसी २०२५ मोनोग्राफ: पीएफओए 'मानवांसाठी कर्करोगजन्य' आणि पीएफओएस 'मानवांसाठी संभाव्य कर्करोगजन्य'.
  • सीएसआयआर-भारतीय विषविज्ञान संशोधन संस्था (आयआयटीआर), लखनऊ, पर्यावरणीय घटक आणि ग्राहकोपयोगी उत्पादनांमधील पीएफएएसचा पायाभूत माहितीसंच तयार करण्यासाठी यूएनईपी-अर्थसाहाय्यित राष्ट्रीय अंमलबजावणी आराखड्यात सहभागी आहे.
  • केंद्रीय पर्यावरण मंत्रालयाच्या म्हणण्यानुसार पीएफएएसच्या उत्पादनावर बंदी घालणारे कोणतेही विशिष्ट नियमन नाही.

आकडेवारी आणि तपशील

  • आढावा (२०२५): जर्नल ऑफ हॅझार्डस मटेरियल्स अॅडव्हान्सेस; गुजरात, महाराष्ट्र, तमिळनाडू आणि पश्चिम बंगालचा समावेश. प्रथम लेखक रजनीश कुमार गौतम (स्वीडिश कृषी विज्ञान विद्यापीठ). भारतातील पीएफएएस प्रदूषण ही रास्त चिंता असल्याचे, मात्र त्याची राष्ट्रीय व्याप्ती अपुरी परिभाषित असल्याचे यात आढळले, कारण संशोधन गट वेगवेगळ्या पद्धतींनी चाचणी आणि विश्लेषण करतात.
  • आयआयटी-मद्रास अभ्यास (२०२४, एन्व्हायर्नमेंटल सायन्सेस युरोप):
  • २०२२–२३ मधील १४ पाण्याचे नमुने: भूजल, पृष्ठजल आणि चेन्नईतील एका जलशुद्धीकरण केंद्राचे चार टप्पे.
  • कचराभूमीजवळील निवासी विहिरींच्या भूजलात पीएफएएसचे प्रमाण सर्वाधिक.
  • लक्ष्य केलेले सर्व आठ पीएफएएस प्रक्रिया केलेल्या पाण्यात कच्च्या पाण्यापेक्षा ५% ते १०३% जास्त होते.
  • प्रा. इंदुमती एम. नांबी यांच्या मते अज्ञात पूर्वगामी पदार्थ केंद्रात अधिक स्थिर पीएफएएसमध्ये रूपांतरित होत असावेत. अभ्यासात पूर्वगामी पदार्थांचे मापन केले नाही.
  • आठ लक्ष्य पदार्थ हे शक्य असलेल्या फ्लोरिनयुक्त संयुगांचा केवळ एक अंश आहेत, म्हणून चाचणी निश्चित यादीच्या पलीकडे जायला हवी.
  • विशाखापट्टणम अभ्यास (१६ जुलै २०२६, एनपीजे इमर्जिंग कंटामिनंट्स; गीतम, हैदराबाद, कॅनडा आणि अमेरिकेतील संशोधकांसह):
  • समुद्राचे पाणी आणि सांडपाण्यात ७७ प्रकारच्या पीएफएएसची चाचणी; ३८ संयुगे आढळली; सांडपाण्यातील प्रमाण कमी ते अतिशय जास्त असे होते.
  • एका प्रारूपानुसार किनारी भागातील पीएफएएसच्या मध्यक प्रमाणात सांडपाण्याचा वाटा सुमारे ४१% होता.
  • मनोज रायरोथ (गीतम): महापालिका सांडपाणी आणि औद्योगिक स्रोत वेगळे करण्यासाठी मिश्रण बिंदूंभोवती पद्धतशीर नमुने घेणे आवश्यक.
  • नेजुमल कन्ननकेरिल खालिद (मॉन्ट्रियल विद्यापीठ): स्रोत-विशिष्ट नमुने, लक्ष्यित/संशयित/अलक्ष्यित विश्लेषण, रासायनिक ठसे आणि यंत्र अध्ययन मिश्र स्रोत उलगडण्यास मदत करू शकतात.
  • उच्च-विभेदन वस्तुमान वर्णपटमापन निश्चित यादीच्या पलीकडे पीएफएएस ओळखू शकते, परंतु नमुने गोळा करताना आणि विश्लेषणात पीएफएएसमुळे नमुने दूषित होऊ शकतात.
  • प्रक्रिया: अभ्रादीप मजुमदार (बिट्स पिलानी-हैदराबाद) म्हणतात की पारंपरिक जैविक सांडपाणी प्रक्रिया पीएफएएस काढू शकत नाही. अधिशोषणात क्षमता दिसते, परंतु पीएफएएस पकडणारी कमी खर्चाची सामग्री अद्याप विकसित व्हायची आहे.
  • विषविज्ञान (फेब्रुवारी २०२६ चा अभ्यास, ज्यात डॉ. नांबी सहभागी): २४ पीएफएएसच्या मिश्रणाने, ज्यात दीर्घ आणि लघु साखळीची संयुगे व पूर्वगामी पदार्थ होते, झेब्राफिशची अंडी उबण्यास उशीर झाला, संततीची वाढ खुंटली, रक्तात संचय झाला आणि हृदयाचे ठोके कमी झाले.
  • क्षमता: सीएसआयआर-आयआयटीआरने विविध घटकांमधील ५० बहु-वर्गीय पीएफएएस रेणू शोधण्याची क्षमता विकसित केली आहे (अनबुमणी सदाशिवम).
  • अनुपलब्ध किंवा अद्याप अंतिम न झालेले:
  • आयएस १०५००:२०१२ मध्ये पीएफएएसची स्वतंत्र पेयजल मर्यादा नाही.
  • पीएफएएसच्या उत्पादनावर विशिष्ट बंदी नाही.
  • सुधारित मानकात पीएफएएसची व्याप्ती आणि संख्या अंतिम झालेली नाही; पेयजलासाठी विश्लेषण पद्धतींचा अजूनही विचार सुरू आहे.
  • गिरिजा के. भारत (सीएसआयआर-सीआयएमएफआरच्या माजी वैज्ञानिक): पीएफएएस प्रदूषणाच्या स्रोताला दंड करण्यासाठी स्पष्ट नियामक मार्ग नाही.
  • संपर्काचा विश्वसनीय अंदाज बांधण्यासाठी पुरेशी पायाभूत माहिती नाही.

स्थिर–गतिशील दुवा

  • टिकाऊपणा. पीएफएएस ही अनेक कार्बन-फ्लोरिन बंध असलेली कृत्रिम संयुगे आहेत. ती विघटनास विरोध करतात आणि पर्यावरणात अतिशय दीर्घकाळ टिकून राहतात.
  • स्थिर आधार. काही पीएफएएस (पीएफओएस आणि पीएफओए) दीर्घकाळ टिकणारी सेंद्रिय प्रदूषके (पीओपी) म्हणून सूचीबद्ध आहेत. पीओपी चौकट ही आंतरराष्ट्रीय करार व्यवस्था (स्टॉकहोम अधिवेशन) आणि देशांतर्गत व्यवस्था (पर्यावरण (संरक्षण) अधिनियम, १९८६ अंतर्गत नियम) अशी दुहेरी आहे. संपूर्ण पीएफएएस वर्ग सरसकट सूचीत समाविष्ट नाही.
  • शोध म्हणजे संपर्क नव्हे. आरोग्यावरील धोका पीएफएएसचा प्रकार, मात्रा, कालावधी आणि संपर्काचा मार्ग यांवर अवलंबून असतो. धोका ओळखणे आणि जोखमीचे स्वरूप ठरवणे हे वेगळे करणारे हे जोखीम मूल्यमापनाचे मानक तर्कशास्त्र आहे.
  • नियामक रचना. लेखात दोन रचनात्मक प्रश्न उपस्थित केले आहेत:
    • नियमनात विशिष्ट रसायनांची नावे द्यावीत ('नामनिर्दिष्ट रसायन दृष्टिकोन') की संपूर्ण वर्गाचा समावेश करावा?
    • देशाने कृती करण्यापूर्वी संपर्काच्या माहितीची वाट पाहावी की खबरदारीचे तत्त्व लागू करावे?

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ — पर्यावरण: प्रदूषण व ऱ्हास, दीर्घकाळ टिकणारी सेंद्रिय प्रदूषके, आंतरराष्ट्रीय अधिवेशने | जीएस२ — शासन: नियामक/मानके ठरवणाऱ्या संस्था | जीएस३ — विज्ञान व तंत्रज्ञान: पर्यावरणीय देखरेख आणि जलप्रक्रिया तंत्रज्ञान

पार्श्वभूमी

पीएफएएस (प्रति- आणि पॉलिफ्लुओरोअल्किल पदार्थ)

दीर्घकाळ टिकणाऱ्या सेंद्रिय प्रदूषकांवरील स्टॉकहोम अधिवेशन

आयएस १०५००:२०१२ (भारतीय पेयजल मानक) आणि बीआयएस

आयएआरसी (आंतरराष्ट्रीय कर्करोग संशोधन संस्था)

अधिक संदर्भ

  • राष्ट्रीय हरित लवादासमोर (प्रधान पीठ) स्वतःहून दाखल केलेल्या प्रकरणात (ओ.ए. ५४८/२०२४), आयआयटी मद्रासच्या चेन्नईतील तलावांवरील अभ्यासाच्या बातमीवर आधारित, केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने उत्तरात सांगितले की सीएसआयआर-निरी देशव्यापी सर्वेक्षण/सूची तयार करत आहे, ज्यात उद्योगांद्वारे पीओपीचे उत्पादन आणि वापर, तसेच पीएफएएस-उत्पादक उद्योगांचा समावेश आहे.
  • राष्ट्रीय हरित लवादाला सादर केलेल्या २०२६ च्या अनुपालन अहवालात केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने सांगितले की बीआयएसच्या विभागीय समिती एफएडी १४ ने आयएस १०५००:२०१२ चा (दुसरी सुधारणा) आढावा सुरू केला आहे. मायक्रोप्लास्टिक आणि पीएफएएस यांसारख्या उदयोन्मुख प्रदूषके आणि कायमस्वरूपी रसायनांसाठी समितीने समर्पित कार्यगट (एफएडी १४: डब्ल्यूजी ८) स्थापन केला आहे. सुधारणेसाठी बीआयएसने देशभरातील पाच वर्षांचा प्रदूषक आकडेवारीसंच मागवला आहे.
  • जागतिक आरोग्य संघटनेने पेयजल गुणवत्ता मार्गदर्शक तत्त्वांच्या सततच्या सुधारणेत पीएफएएसचा समावेश केला आहे, ज्यात पीएफओएस आणि पीएफओएवर भर आहे.

मेन्सचे पैलू

  • मापनातील त्रुटी.
  • राष्ट्रीय व्याप्ती "अपुरी परिभाषित" आहे, कारण गट वेगवेगळ्या पद्धतींनी चाचणी आणि विश्लेषण करतात. निश्चित लक्ष्य यादी यादीबाहेरील पीएफएएस चुकवते, आणि पूर्वगामी पदार्थ इतर पीएफएएसमध्ये रूपांतरित होऊ शकतात.
  • चेन्नईतील केंद्राचे उदाहरण समस्या दाखवते: प्रक्रिया केलेल्या पाण्यात कच्च्या पाण्यापेक्षा ५–१०३% जास्त पीएफएएस होते, म्हणजे केंद्र मोजल्या जाणाऱ्या पीएफएएसच्या भारात भर घालत असू शकते.
  • उपाय: एकसमान देखरेख, अलक्ष्यित तपासणी, उच्च-विभेदन वस्तुमान वर्णपटमापन, आणि नमुने दूषित होण्याबाबत सावधगिरी (गौतम, रायरोथ).
  • नियामक त्रुटी.
  • आयएस १०५००:२०१२ मध्ये पीएफएएस मर्यादा नाही; उत्पादनबंदी नाही; दंडाचा स्पष्ट मार्ग नाही.
  • डॉ. अनबुमणी यांचा क्रम: काय उत्पादित, आयात आणि वापरले जाते याची सूची, नंतर पायाभूत देखरेख, विषविज्ञान अभ्यास आणि अंमलबजावणीयोग्य मर्यादा.
  • नामनिर्दिष्ट रसायन दृष्टिकोनामुळे पूर्वगामी पदार्थ आणि रूपांतरित उत्पादने अनियंत्रित राहू शकतात (डॉ. धारा).
  • खबरदारी विरुद्ध पुरावा.
  • केवळ शोध लागणे म्हणजे धोका सिद्ध होणे नव्हे; धोका पीएफएएसचा प्रकार, मात्रा, कालावधी आणि संपर्क मार्ग यांवर अवलंबून असतो.
  • परंतु डॉ. धारा यांचे म्हणणे आहे की संपर्काची अपूर्ण माहिती सुस्थापित धोक्यांवरील नियंत्रणास विलंब करू नये, आणि डॉ. गौतम चांगल्या अभ्यासलेल्या पीएफएएससाठी खबरदारीच्या हंगामी मर्यादांचे समर्थन करतात.
  • आयएआरसीचे २०२५ चे वर्गीकरण (पीएफओए मानवांसाठी कर्करोगजन्य; पीएफओएस संभाव्य कर्करोगजन्य) आणि झेब्राफिश अभ्यास (२४-पीएफएएस मिश्रण) याला बळकटी देतात.
  • तंत्रज्ञान आणि खर्च.
  • जैविक प्रक्रिया अपयशी ठरते, आणि अधिशोषण आशादायक आहे पण कमी खर्चाच्या सामग्रीचा अभाव आहे.
  • प्रक्रिया केलेले सांडपाणी हेच पीएफएएसचा एक मार्ग आहे, जे पाण्याच्या पुनर्वापराच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहे.
  • स्रोत निश्चिती.
  • विशाखापट्टणममध्ये किनारी भागातील पीएफएएसच्या मध्यक प्रमाणात सांडपाण्याचा वाटा सुमारे ४१% होता, परंतु औद्योगिक आणि महापालिका स्रोत वेगळे करण्यासाठी स्रोत-विशिष्ट नमुने आणि यंत्र अध्ययनावर आधारित रासायनिक ठसे आवश्यक आहेत.
  • चेन्नईत कचराभूमीजवळील भूजलात सर्वाधिक प्रमाण आढळले, ज्यामुळे पीएफएएसचा संबंध घनकचरा व्यवस्थापनाशी जोडला जातो.
  • संस्थात्मक क्षमता. सीएसआयआर-आयआयटीआरची ५० पीएफएएस शोधण्याची क्षमता आणि यूएनईपी-अर्थसाहाय्यित राष्ट्रीय अंमलबजावणी आराखड्यातील पायाभूत माहितीचे काम हे प्रारंभिक आधारस्तंभ आहेत. बीआयएसचा कार्यगट हा पीएफएएस मर्यादेकडे जाणारा मार्ग आहे.
  • पुढील मार्ग. पीएफएएसची सूची तयार करणे; खबरदारीच्या हंगामी मर्यादा ठरवणे; नामनिर्दिष्ट रसायनांऐवजी वर्गाधारित नियमन स्वीकारणे; चाचणी पद्धती एकसमान करणे; कमी खर्चाच्या अधिशोषकांमध्ये गुंतवणूक करणे; प्रदूषकाच्या उत्तरदायित्वाचा मार्ग निश्चित करणे.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस३ (पर्यावरण), १५ गुण:** "'कायमस्वरूपी रसायने' भारतीय जलस्रोतांमध्ये आढळत आहेत, तरीही भारतात पीएफएएससाठी पिण्याच्या पाण्याची स्वतंत्र मर्यादा किंवा उत्पादनबंदी नाही. देखरेख, नियमन आणि तंत्रज्ञानविषयक आव्हानांचे परीक्षण करा आणि खबरदारीपूर्ण तरीही पुराव्यावर आधारित पुढील मार्ग सुचवा."

संबंधित विषय

  • दीर्घकाळ टिकणारी सेंद्रिय प्रदूषके: स्टॉकहोम अधिवेशन, पीओपी नियम २०१८, बासेल आणि रॉटरडॅम अधिवेशने
  • जैवसंचय आणि जैववर्धन
  • पर्यावरण (संरक्षण) अधिनियम, १९८६; खबरदारीचे तत्त्व आणि प्रदूषक भरपाई देईल हे तत्त्व
  • राष्ट्रीय हरित लवाद आणि केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळ
  • जलगुणवत्ता शासन: बीआयएस मानके, जल जीवन मिशन, सांडपाणी प्रक्रिया आणि पुनर्वापर

विषय: GS3पर्यावरण

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

14 ऑक्टोबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत