BrainParrot

భారతదేశంలోని నీటి శుద్ధి కేంద్రాలు పట్టుకోలేకపోతున్న 'శాశ్వత రసాయనాలు' (పీఎఫ్ఏఎస్)

GS3పూర్తి నోట్ప్రచురణ: · నవీకరణ:

మూలం: ది హిందూ, 14 అక్టోబర్, 2026

సారాంశం

  • భారతదేశంలోని పలు ప్రాంతాల్లో జరిగిన అధ్యయనాల్లో నీటి వనరుల్లో పీఎఫ్ఏఎస్ ("శాశ్వత రసాయనాలు") ఉన్నట్లు వెల్లడైంది.
  • పీఎఫ్ఏఎస్‌ను తొలగించే సంప్రదాయ శుద్ధి విధానం ఇంకా వాణిజ్యపరంగా అందుబాటులో లేదు. దేశవ్యాప్తంగా కాలుష్యం ఎంత ఉందో కూడా స్పష్టంగా తెలియదు.
  • ఐఎస్ ౧౦౫౦౦:౨౦౧౨ ప్రకారం భారతదేశంలో పీఎఫ్ఏఎస్‌కు ప్రత్యేకమైన తాగునీటి పరిమితి లేదు. భారతీయ ప్రమాణాల సంస్థ (బీఐఎస్) ఒక ప్రత్యేక కార్యనిర్వాహక బృందం ద్వారా ఈ ప్రమాణాన్ని సవరిస్తోంది.
  • పర్యవేక్షణ పద్ధతులు ఒకే రీతిలో లేనందున బహిర్గతం (ఎక్స్‌పోజర్) సమాచారం అసంపూర్ణంగా ఉందని శాస్త్రవేత్తలు అంటున్నారు. ఆ సమాచారం కోసం ఎదురుచూడకుండా తాత్కాలిక ముందుజాగ్రత్త పరిమితులను విధించాలని కొందరు వాదిస్తున్నారు.

UPSC ప్రాసంగికత: ప్రాసంగికత: ✅ జీఎస్౩ — పర్యావరణం: కాలుష్యం, ఉద్భవిస్తున్న కలుషితాలు, నియంత్రణ; జీఎస్౨ — పాలన: ప్రమాణాలు, నియంత్రణ లోపాలు; జీఎస్౩ — శాస్త్ర సాంకేతికత: గుర్తింపు, శుద్ధి సాంకేతికత

ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు

  • పీఎఫ్ఏఎస్ = పాలీఫ్లోరోఆల్కైల్ (పర్-, పాలీఫ్లోరోఆల్కైల్) పదార్థాలు. విచ్ఛిన్నాన్ని నిరోధించే స్వభావం వల్ల వీటిని "శాశ్వత రసాయనాలు" అంటారు.
  • పీఎఫ్ఓఏ, పీఎఫ్ఓఎస్ రెండూ పీఎఫ్ఏఎస్ రకాలే, పీఓపీలపై స్టాక్‌హోమ్ సమావేశంలో జాబితాలో ఉన్నాయి.
  • స్టాక్‌హోమ్ సమావేశం: ఆమోదం ౨౦౦౧, అమలు ౨౦౦౪, భారతదేశ ఆమోదం ౨౦౦౬, అనుబంధాలు ఎ/బి/సి.
  • దేశీయ వ్యవస్థ: పర్యావరణ (పరిరక్షణ) చట్టం, ౧౯౮౬ కింద శాశ్వత సేంద్రియ కాలుష్యకారకాల నియంత్రణ నియమాలు, ౨౦౧౮.
  • ఐఎస్ ౧౦౫౦౦:౨౦౧౨ బీఐఎస్ తాగునీటి ప్రమాణం. ఇందులో పీఎఫ్ఏఎస్‌కు ప్రత్యేక పరిమితి లేదు. ఇది సవరణలో ఉంది.
  • ఉద్భవిస్తున్న కలుషితాలు, శాశ్వత రసాయనాలపై బీఐఎస్‌కు ప్రత్యేక కార్యనిర్వాహక బృందం ఉంది.
  • ఐఏఆర్‌సీ ౨౦౨౫ మోనోగ్రాఫ్: పీఎఫ్ఓఏ 'మానవులకు క్యాన్సర్ కారకం', పీఎఫ్ఓఎస్ 'మానవులకు క్యాన్సర్ కారకం కావచ్చు'.
  • లఖ్‌నవూలోని సీఎస్ఐఆర్–భారతీయ విష విజ్ఞాన పరిశోధన సంస్థ (ఐఐటీఆర్), పర్యావరణ మాధ్యమాలు, వినియోగ ఉత్పత్తుల్లో పీఎఫ్ఏఎస్ ప్రాథమిక సమాచారాన్ని రూపొందించేందుకు ఐక్యరాజ్యసమితి పర్యావరణ కార్యక్రమం (యూఎన్ఈపీ) నిధులతో జరుగుతున్న జాతీయ అమలు ప్రణాళికలో పాల్గొంటోంది.
  • పీఎఫ్ఏఎస్ తయారీని నిషేధించే నిర్దిష్ట నియంత్రణ ఏదీ లేదని కేంద్ర పర్యావరణ మంత్రిత్వ శాఖ చెబుతోంది.

గణాంకాలు, వివరాలు

  • సమీక్ష (౨౦౨౫): జర్నల్ ఆఫ్ హజార్డస్ మెటీరియల్స్ అడ్వాన్సెస్; గుజరాత్, మహారాష్ట్ర, తమిళనాడు, పశ్చిమ బెంగాల్‌ను కవర్ చేస్తుంది. ప్రధాన రచయిత రజనీశ్ కుమార్ గౌతమ్ (స్వీడిష్ వ్యవసాయ విజ్ఞాన విశ్వవిద్యాలయం). భారతదేశంలో పీఎఫ్ఏఎస్ కాలుష్యం నిజమైన ఆందోళనేనని, కానీ పరిశోధన బృందాలు వేర్వేరుగా పరీక్షించి, విశ్లేషించడం వల్ల దాని జాతీయ విస్తృతి సరిగా నిర్వచితం కాలేదని ఇది కనుగొంది.
  • ఐఐటీ మద్రాస్ అధ్యయనం (౨౦౨౪, ఎన్విరాన్‌మెంటల్ సైన్సెస్ యూరప్):
  • ౨౦౨౨–౨౩ నాటి ౧౪ నీటి నమూనాలు: భూగర్భజలం, ఉపరితల జలం, చెన్నై శుద్ధి కేంద్రంలోని నాలుగు దశలు.
  • చెత్త కుప్పల సమీపంలోని నివాస బావుల భూగర్భజలంలో పీఎఫ్ఏఎస్ అత్యధికంగా ఉంది.
  • లక్ష్యంగా చేసుకున్న ఎనిమిది పీఎఫ్ఏఎస్‌లన్నీ శుద్ధి చేసిన నీటిలో ముడి నీటి కంటే ౫ శాతం నుంచి ౧౦౩ శాతం ఎక్కువగా ఉన్నాయి.
  • గుర్తించని పూర్వగాములు శుద్ధి కేంద్రం లోపల మరింత స్థిరమైన పీఎఫ్ఏఎస్‌లుగా మారుతున్నాయని ప్రొ. ఇందుమతి ఎం. నంబి సూచించారు. ఈ అధ్యయనం పూర్వగాములను పరిమాణాత్మకంగా కొలవలేదు.
  • లక్ష్యంగా చేసుకున్న ఎనిమిది, సాధ్యమైన ఫ్లోరిన్ సమ్మేళనాల్లో కొద్ది భాగం మాత్రమే. కాబట్టి పరీక్షలు స్థిర జాబితాను మించి ఉండాలి.
  • విశాఖపట్నం అధ్యయనం (౧౬ జూలై ౨౦౨౬, ఎన్‌పీజే ఎమర్జింగ్ కంటామినెంట్స్; హైదరాబాద్‌లోని గీతం, కెనడా, అమెరికా పరిశోధకులతో కలిసి):
  • సముద్ర జలం, మురుగునీటిలో ౭౭ రకాల పీఎఫ్ఏఎస్‌లను పరీక్షించారు; ౩౮ సమ్మేళనాలు కనిపించాయి; మురుగునీటిలో గాఢత తక్కువ నుంచి చాలా ఎక్కువ వరకు ఉంది.
  • తీర ప్రాంత మధ్యస్థ పీఎఫ్ఏఎస్ గాఢతల్లో మురుగునీరు సుమారు ౪౧ శాతం వాటా అందించినట్లు ఒక నమూనా అంచనా వేసింది.
  • మనోజ్ రాయరోత్ (గీతం): పురపాలక మురుగునీటిని పారిశ్రామిక ఇన్‌పుట్‌ల నుంచి వేరుచేయాలంటే కలిసే ప్రదేశాల చుట్టూ క్రమబద్ధమైన నమూనా సేకరణ అవసరం.
  • నేజుమల్ కన్నన్‌కెరిల్ ఖలీద్ (మాంట్రియల్ విశ్వవిద్యాలయం): మూల-నిర్దిష్ట నమూనా సేకరణ, లక్ష్య/అనుమానిత/లక్ష్యరహిత విశ్లేషణ, రసాయన వేలిముద్రలు, యంత్ర అభ్యాసం కలగలసిన మూలాలను విడదీయడంలో సహాయపడతాయి.
  • అధిక-రిజల్యూషన్ ద్రవ్యరాశి వర్ణపటమాపనం (మాస్ స్పెక్ట్రోమెట్రీ) స్థిర జాబితాకు మించి పీఎఫ్ఏఎస్‌లను గుర్తించగలదు, కానీ సేకరణ, విశ్లేషణ సమయంలో పీఎఫ్ఏఎస్ నమూనాలను కలుషితం చేయవచ్చు.
  • శుద్ధి: సంప్రదాయ జీవ మురుగునీటి శుద్ధి పీఎఫ్ఏఎస్‌ను తొలగించలేదని అభ్రదీప్ మజుందార్ (బిట్స్ పిలానీ–హైదరాబాద్) చెబుతున్నారు. అధిశోషణం (అడ్సార్ప్షన్) సామర్థ్యం చూపుతోంది, కానీ పీఎఫ్ఏఎస్‌ను పట్టుకునే తక్కువ ఖర్చు పదార్థాలు ఇంకా అభివృద్ధి కావాలి.
  • విష విజ్ఞానం (౨౦౨౬ ఫిబ్రవరి అధ్యయనం, డా. నంబి సహా): దీర్ఘ, హ్రస్వ శృంఖల సమ్మేళనాలు, పూర్వగాములతో కూడిన ౨౪ పీఎఫ్ఏఎస్‌ల మిశ్రమం జీబ్రాఫిష్ గుడ్ల పొదగడాన్ని ఆలస్యం చేసింది, సంతానం ఎదుగుదలను అడ్డుకుంది, రక్తంలో సంచితమైంది, హృదయ స్పందనలను తగ్గించింది.
  • సామర్థ్యం: సీఎస్ఐఆర్–ఐఐటీఆర్ వివిధ మాధ్యమాల్లో ౫౦ బహుళ-తరగతి పీఎఫ్ఏఎస్ అణువులను గుర్తించే సామర్థ్యాన్ని అభివృద్ధి చేసింది (అన్బుమణి సదాశివం).
  • లేనివి లేదా ఇంకా ఖరారు కానివి:
  • ఐఎస్ ౧౦౫౦౦:౨౦౧౨లో పీఎఫ్ఏఎస్‌కు ప్రత్యేక తాగునీటి పరిమితి లేదు.
  • పీఎఫ్ఏఎస్ తయారీపై నిర్దిష్ట నిషేధం లేదు.
  • సవరించిన ప్రమాణంలో పీఎఫ్ఏఎస్‌ల పరిధి, సంఖ్య ఖరారు కాలేదు; తాగునీటికి విశ్లేషణ పద్ధతులు ఇంకా పరిశీలనలో ఉన్నాయి.
  • గిరిజ కె. భరత్ (సీఎస్ఐఆర్–సీఐఎంఎఫ్ఆర్ మాజీ శాస్త్రవేత్త): పీఎఫ్ఏఎస్ కాలుష్య మూలాన్ని శిక్షించేందుకు స్పష్టమైన నియంత్రణ మార్గం లేదు.
  • బహిర్గతాన్ని విశ్వసనీయంగా అంచనా వేయడానికి తగిన ప్రాథమిక సమాచారం లేదు.

స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం

  • శాశ్వతత్వం. పీఎఫ్ఏఎస్ అనేవి అనేక కార్బన్–ఫ్లోరిన్ బంధాలున్న కృత్రిమ సమ్మేళనాలు. ఇవి విచ్ఛిన్నం కావడాన్ని నిరోధిస్తాయి, పర్యావరణంలో చాలా కాలం నిలిచి ఉంటాయి.
  • స్థిర ఆధారం. కొన్ని పీఎఫ్ఏఎస్‌లు (పీఎఫ్ఓఎస్, పీఎఫ్ఓఏ) శాశ్వత సేంద్రియ కాలుష్యకారకాలుగా (పీఓపీలు) జాబితాలో ఉన్నాయి. పీఓపీల చట్రం ఒక ఒప్పంద వ్యవస్థ (స్టాక్‌హోమ్ సమావేశం), అలాగే ఒక దేశీయ వ్యవస్థ (పర్యావరణ (పరిరక్షణ) చట్టం, ౧౯౮౬ కింద నియమాలు). విస్తృత పీఎఫ్ఏఎస్ తరగతి మొత్తానికి ఒకేసారి వర్తించే జాబితా లేదు.
  • గుర్తింపు అంటే బహిర్గతం కాదు. ఆరోగ్య ప్రమాదం పీఎఫ్ఏఎస్ రకం, మోతాదు, వ్యవధి, బహిర్గతమయ్యే మార్గంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ప్రమాద గుర్తింపును, ప్రమాద స్వభావ నిర్ధారణ నుంచి వేరుచేసే ప్రామాణిక ప్రమాద మదింపు తర్కం ఇదే.
  • నియంత్రణ రూపకల్పన. వ్యాసం రెండు రూపకల్పన ప్రశ్నలను లేవనెత్తుతుంది:
    • నియంత్రణ నిర్దిష్ట రసాయనాల పేర్లను పేర్కొనాలా ("పేరున్న రసాయనాల విధానం"), లేక మొత్తం తరగతిని కవర్ చేయాలా?
    • ఒక దేశం బహిర్గతం సమాచారం కోసం ఎదురుచూసి చర్య తీసుకోవాలా, లేక ముందుజాగ్రత్త సూత్రాన్ని అమలుచేయాలా?

సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౩ — పర్యావరణం: కాలుష్యం, క్షీణత, శాశ్వత సేంద్రియ కాలుష్యకారకాలు, అంతర్జాతీయ సమావేశాలు | జీఎస్౨ — పాలన: నియంత్రణ/ప్రమాణాల నిర్ణయ సంస్థలు | జీఎస్౩ — శాస్త్ర సాంకేతికత: పర్యావరణ పర్యవేక్షణ, నీటి శుద్ధి సాంకేతికత

నేపథ్యం

పీఎఫ్ఏఎస్ (పర్-, పాలీఫ్లోరోఆల్కైల్ పదార్థాలు)

శాశ్వత సేంద్రియ కాలుష్యకారకాలపై స్టాక్‌హోమ్ సమావేశం

ఐఎస్ ౧౦౫౦౦:౨౦౧౨ (భారతీయ తాగునీటి ప్రమాణం), బీఐఎస్

ఐఏఆర్‌సీ (అంతర్జాతీయ క్యాన్సర్ పరిశోధన సంస్థ)

అదనపు నేపథ్యం

  • చెన్నై సరస్సులపై ఐఐటీ మద్రాస్ అధ్యయనం గురించిన వార్త ఆధారంగా జాతీయ హరిత ట్రిబ్యునల్ (ప్రధాన ధర్మాసనం) ముందున్న సుమోటో కేసులో (ఓ.ఏ. ౫౪౮/౨౦౨౪), సీపీసీబీ తన జవాబులో ఇలా తెలిపింది: పీఎఫ్ఏఎస్ తయారీ పరిశ్రమలతో సహా పరిశ్రమల ద్వారా పీఓపీల తయారీ, వినియోగంపై సీఎస్ఐఆర్–నీరి దేశవ్యాప్త సర్వే/జాబితా తయారీని చేపట్టింది.
  • ౨౦౨౬లో జాతీయ హరిత ట్రిబ్యునల్‌కు సమర్పించిన సమ్మతి నివేదికలో, బీఐఎస్ విభాగ కమిటీ ఎఫ్ఏడీ ౧౪ ఐఎస్ ౧౦౫౦౦:౨౦౧౨ను (రెండో సవరణ) సమీక్షించడం ప్రారంభించిందని సీపీసీబీ పేర్కొంది. మైక్రోప్లాస్టిక్‌లు, పీఎఫ్ఏఎస్ వంటి ఉద్భవిస్తున్న కలుషితాలు, శాశ్వత రసాయనాలపై ప్రత్యేక కార్యనిర్వాహక బృందాన్ని (ఎఫ్ఏడీ ౧౪: డబ్ల్యూజీ ౮) ఏర్పాటుచేసింది. సవరణ కోసం గత ఐదేళ్ల దేశవ్యాప్త కలుషిత డేటాసెట్లను బీఐఎస్ కోరింది.
  • ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ తన తాగునీటి నాణ్యత మార్గదర్శకాల నిరంతర సవరణలో పీఎఫ్ఓఎస్, పీఎఫ్ఓఏలపై దృష్టితో పీఎఫ్ఏఎస్‌ను చేర్చింది.

మెయిన్స్ కోణాలు

  • కొలత లోపం.
  • పరిశోధన బృందాలు వేర్వేరుగా పరీక్షించి, విశ్లేషించడం వల్ల జాతీయ విస్తృతి "సరిగా నిర్వచితం కాలేదు". స్థిర లక్ష్య జాబితాలు జాబితాలో లేని పీఎఫ్ఏఎస్‌లను విస్మరిస్తాయి, పూర్వగాములు ఇతర పీఎఫ్ఏఎస్‌లుగా మారవచ్చు.
  • చెన్నై శుద్ధి కేంద్రం ఉదాహరణ సమస్యను చూపుతోంది: శుద్ధి చేసిన నీటిలో ముడి నీటి కంటే ౫–౧౦౩ శాతం ఎక్కువ పీఎఫ్ఏఎస్ ఉంది, అంటే కొలిచిన పీఎఫ్ఏఎస్ భారానికి శుద్ధి కేంద్రమే జోడిస్తుండవచ్చు.
  • పరిష్కారం: సమన్వయ పర్యవేక్షణ, లక్ష్యరహిత స్క్రీనింగ్, అధిక-రిజల్యూషన్ ద్రవ్యరాశి వర్ణపటమాపనం, నమూనా కలుషితం కాకుండా జాగ్రత్త (గౌతమ్, రాయరోత్).
  • నియంత్రణ లోపం.
  • ఐఎస్ ౧౦౫౦౦:౨౦౧౨లో పీఎఫ్ఏఎస్ పరిమితి లేదు; తయారీ నిషేధం లేదు; స్పష్టమైన జరిమానా మార్గం లేదు.
  • డా. అన్బుమణి క్రమం: తయారీ, దిగుమతి, వినియోగంపై జాబితా తయారీ, ఆపై ప్రాథమిక పర్యవేక్షణ, విష విజ్ఞాన అధ్యయనాలు, అమలుచేయదగిన పరిమితులు.
  • పేరున్న రసాయనాల విధానం వల్ల పూర్వగాములు, రూపాంతర ఉత్పత్తులు నియంత్రణ లేకుండా మిగిలిపోవచ్చు (డా. ధార).
  • ముందుజాగ్రత్త – సాక్ష్యం.
  • గుర్తింపు మాత్రమే ప్రమాదాన్ని చూపదు; ప్రమాదం పీఎఫ్ఏఎస్ రకం, మోతాదు, వ్యవధి, మార్గంపై ఆధారపడుతుంది.
  • అయితే బాగా నిర్ధారితమైన ప్రమాదాలపై నియంత్రణలను అసంపూర్ణ బహిర్గతం సమాచారం ఆలస్యం చేయకూడదని డా. ధార వాదిస్తున్నారు. బాగా అధ్యయనం చేసిన పీఎఫ్ఏఎస్‌లకు ముందుజాగ్రత్త తాత్కాలిక పరిమితులను డా. గౌతమ్ సమర్థిస్తున్నారు.
  • ఐఏఆర్‌సీ ౨౦౨౫ వర్గీకరణ (పీఎఫ్ఓఏ క్యాన్సర్ కారకం; పీఎఫ్ఓఎస్ క్యాన్సర్ కారకం కావచ్చు), జీబ్రాఫిష్ అధ్యయనం (౨౪ పీఎఫ్ఏఎస్ మిశ్రమం) దీనికి మద్దతిస్తున్నాయి.
  • సాంకేతికత – ఖర్చు.
  • జీవ శుద్ధి విఫలమవుతోంది, అధిశోషణం ఆశాజనకంగా ఉన్నా తక్కువ ఖర్చు పదార్థాలు లేవు.
  • శుద్ధి చేసిన మురుగునీరే పీఎఫ్ఏఎస్ మార్గం కావడం నీటి పునర్వినియోగానికి ముఖ్యమైన అంశం.
  • మూల నిర్ధారణ.
  • విశాఖపట్నంలో తీర ప్రాంత మధ్యస్థ పీఎఫ్ఏఎస్‌లో మురుగునీరు సుమారు ౪౧ శాతం, కానీ పారిశ్రామిక, పురపాలక ఇన్‌పుట్‌లను వేరుచేయడానికి మూల-నిర్దిష్ట నమూనా సేకరణ, యంత్ర అభ్యాస వేలిముద్రలు అవసరం.
  • చెన్నైలో చెత్త కుప్పల సమీప భూగర్భజలంలో అత్యధిక స్థాయిలు కనిపించాయి, ఇది పీఎఫ్ఏఎస్‌ను ఘన వ్యర్థాల నిర్వహణతో ముడిపెడుతుంది.
  • సంస్థాగత సామర్థ్యం. సీఎస్ఐఆర్–ఐఐటీఆర్ ౫౦ పీఎఫ్ఏఎస్‌ల గుర్తింపు సామర్థ్యం, యూఎన్ఈపీ నిధులతో జాతీయ అమలు ప్రణాళిక ప్రాథమిక సమాచార పని తొలి పునాదులు. పీఎఫ్ఏఎస్ పరిమితికి బీఐఎస్ కార్యనిర్వాహక బృందమే మార్గం.
  • ముందుకు మార్గం. పీఎఫ్ఏఎస్ జాబితాను రూపొందించడం; తాత్కాలిక ముందుజాగ్రత్త పరిమితులు విధించడం; పేరున్న రసాయనాల విధానానికి బదులు తరగతి ఆధారిత నియంత్రణను అవలంబించడం; పరీక్షా ప్రోటోకాల్‌లను సమన్వయం చేయడం; తక్కువ ఖర్చు అధిశోషకాలలో పెట్టుబడి పెట్టడం; కాలుష్యకారుల బాధ్యత మార్గాన్ని ఏర్పరచడం.

సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న

**జీఎస్౩ (పర్యావరణం), ౧౫ మార్కులు:** "భారతీయ నీటి వనరుల్లో 'శాశ్వత రసాయనాలు' బయటపడుతున్నా, భారతదేశంలో పీఎఫ్ఏఎస్‌కు ప్రత్యేకమైన తాగునీటి పరిమితి గానీ, తయారీ నిషేధం గానీ లేదు. పర్యవేక్షణ, నియంత్రణ, సాంకేతిక సవాళ్లను పరిశీలించి, ముందుజాగ్రత్తతో కూడిన, సాక్ష్యాధారిత ముందుకు మార్గాన్ని సూచించండి."

సంబంధిత అంశాలు

  • శాశ్వత సేంద్రియ కాలుష్యకారకాలు: స్టాక్‌హోమ్ సమావేశం, పీఓపీల నియమాలు ౨౦౧౮, బాసెల్, రోటర్‌డామ్ సమావేశాలు
  • జీవసంచయనం, జీవ వర్ధన (బయోమాగ్నిఫికేషన్)
  • పర్యావరణ (పరిరక్షణ) చట్టం, ౧౯౮౬; ముందుజాగ్రత్త సూత్రం, కాలుష్యకారుడే చెల్లించాలనే సూత్రం
  • జాతీయ హరిత ట్రిబ్యునల్, సీపీసీబీ
  • నీటి నాణ్యత పాలన: బీఐఎస్ ప్రమాణాలు, జల్ జీవన్ మిషన్, మురుగునీటి శుద్ధి, పునర్వినియోగం

అంశాలు: GS3పర్యావరణం

ఈ నోట్స్‌ను ఎలా రాసి, తనిఖీ చేస్తాం →

14 అక్టోబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో