BrainParrot

डब्ल्यूएचओकडून सीरम इन्स्टिट्यूटच्या सर्वावॅकला पूर्वपात्रता: भारताची पहिली डब्ल्यूएचओ-पूर्वपात्र एचपीव्ही लस

GS2संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: द हिंदू, 12 ऑक्टोबर, 2026

सारांश

  • जागतिक आरोग्य संघटनेने (डब्ल्यूएचओ) सीरम इन्स्टिट्यूट ऑफ इंडियाच्या (एसआयआय) चतुर्संयोजी (क्वाड्रिव्हॅलेंट) एचपीव्ही लस सर्वावॅकला २५ सप्टेंबर २०२६ पासून प्रभावी असलेली पूर्वपात्रता (प्रिक्वालिफिकेशन) दिली आहे. आता संयुक्त राष्ट्रांच्या संस्था एचपीव्ही लसीकरण कार्यक्रम राबवणाऱ्या देशांसाठी ही लस खरेदी करू शकतात.
  • डब्ल्यूएचओच्या यादीतील ही भारतात बनलेली पहिली चतुर्संयोजी एचपीव्ही लस आहे. आतापर्यंत डब्ल्यूएचओ-पूर्वपात्र सर्व एचपीव्ही लसी भारताबाहेर बनलेल्या होत्या.
  • या बदलामुळे भारताच्या स्वतःच्या कार्यक्रमातील गार्डासिल-४ आपोआप बदलले जात नाही. खरा फायदा म्हणजे आंतरराष्ट्रीय खरेदी वाहिन्यांपर्यंत पोहोच आणि देशांतर्गत डब्ल्यूएचओ-पूर्वपात्र पर्याय उपलब्ध होणे.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ — आरोग्य; जीएस३ — विज्ञान-तंत्रज्ञान: जैवतंत्रज्ञान आणि लसींचे स्वदेशीकरण

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • डब्ल्यूएचओ पूर्वपात्रता म्हणजे विपणन परवाना नव्हे. यामुळे लस संयुक्त राष्ट्रांच्या संस्थांकडून (युनिसेफ इत्यादी) खरेदीसाठी पात्र ठरते, आणि उत्पादन डब्ल्यूएचओच्या पूर्वपात्र लसींच्या यादीत समाविष्ट होते.
  • सर्वावॅक: सीरम इन्स्टिट्यूट ऑफ इंडिया (पुणे) ची भारताची पहिली स्वदेशी विकसित लिंग-तटस्थ चतुर्संयोजी एचपीव्ही लस. ती एचपीव्ही प्रकार ६, ११, १६ आणि १८ ला लक्ष्य करते.
  • भारतात ही लस ९–२६ वर्षे वयाच्या मुली आणि मुलांसाठी परवानाकृत आहे. डब्ल्यूएचओ-पूर्वपात्र ठरलेली ही भारतात बनलेली पहिली चतुर्संयोजी एचपीव्ही लस आहे, आणि पूर्वपात्रतेआधीच तिला देशात परवाना मिळाला होता.
  • एचपीव्ही १६ आणि १८ हे बहुतेक गर्भाशयमुख कर्करोगांमागील उच्च-जोखीम प्रकार आहेत; ६ आणि ११ मुळे बहुतेक जननेंद्रिय-गुदद्वारीय चामखीळ होते. एचपीव्हीमुळे गुदद्वार, योनिमुख आणि योनी यांचे कर्करोगही होऊ शकतात.
  • डब्ल्यूएचओचा प्राधान्य लक्ष्य गट ९–१४ वर्षे वयाच्या मुली आहे; एक किंवा दोन मात्रांचे वेळापत्रक.
  • भारताच्या राष्ट्रीय एचपीव्ही कार्यक्रमात मर्कची गार्डासिल-४ (चतुर्संयोजी) वापरली जाते. गार्डासिल-९ आणि सर्व्हारिक्स खासगी बाजारात उपलब्ध आहेत.
  • डब्ल्यूएचओ-पूर्वपात्र लसींचे इतर भारतीय उत्पादक: भारत बायोटेक, बायोलॉजिकल ई, झायडस लाइफसायन्सेस, ग्रीनसिग्नल बायो फार्मा, हाफकिन, पॅनेशिया बायोटेक आणि इतर.
  • भारत बायोटेकची टायफबार-टीसीव्ही ही डब्ल्यूएचओ-पूर्वपात्र ठरलेली पहिली टायफॉईड संयुग्मी लस होती.
  • राष्ट्रीय कार्यक्रमासाठी लसीची निवड नियामक स्थिती, पुरावे, किंमत, पुरवठा क्षमता, सादरीकरण प्रकार, साधनसामग्री व्यवस्था आणि कार्यक्रमाच्या गरजा यांवर अवलंबून असते.
  • डब्ल्यूएचओच्या एचपीव्ही उत्पादन-निवड दस्तऐवजात द्विसंयोजी सेकोलिन, सर्व्हारिक्स आणि वॉलरिनव्हॅक्स; चतुर्संयोजी गार्डासिल; आणि नवसंयोजी गार्डासिल-९ यांची नोंद आहे.

आकडेवारी आणि तपशील

  • पूर्वपात्रता २५ सप्टेंबर २०२६ पासून प्रभावी.
  • जागतिक गर्भाशयमुख कर्करोग भार (२०२०): सुमारे ६,०४,००० नवीन रुग्ण आणि ३,४२,००० मृत्यू (अंदाज).
  • भारताचा राष्ट्रीय एचपीव्ही लसीकरण कार्यक्रम: २८ फेब्रुवारी २०२६ रोजी सुरू. सुमारे १.२ कोटी १४ वर्षांच्या मुलींना मोफत एकल मात्रा देण्याचे लक्ष्य आहे. केंद्रीय आरोग्य मंत्रालयाच्या माहितीनुसार सप्टेंबर २०२६ पर्यंत ८० लाखांपेक्षा जास्त मात्रा देण्यात आल्या.
  • २०२५ अखेरपर्यंत १६५ देशांत एचपीव्ही लसीकरण सुरू झाले, तरी मुलींमधील जागतिक पहिल्या मात्रेची व्याप्ती केवळ सुमारे ३३% होती, तर लक्ष्य ९०% आहे (१५ वर्षे वयापर्यंत मुली पूर्ण लसीकृत).
  • डब्ल्यूएचओच्या मते ९५% पेक्षा जास्त गर्भाशयमुख कर्करोग उच्च-जोखीम एचपीव्हीच्या दीर्घकालीन संसर्गामुळे होतात.
  • सीरम इन्स्टिट्यूटचा डब्ल्यूएचओ-पूर्वपात्र संच: बीसीजी, डीटीपी संयोजने, हिपॅटायटिस बी, हिब, गोवर, गोवर-रुबेला, एमएमआर, मेनिंगोकोकल, न्यूमोकोकल, पोलिओ, रेबीज, रोटाव्हायरस, रुबेला आणि हिवताप (मलेरिया) इत्यादी.
  • झायडसच्या झायव्हॅक टीसीव्हीला सप्टेंबर २०२६ मध्ये डब्ल्यूएचओ पूर्वपात्रता मिळाली.
  • लक्षात घेण्याजोगे: सर्वावॅक भारतीय कार्यक्रमात आपोआप बदली केले जात नाही. यापूर्वी ती देशात परवानाकृत होती पण डब्ल्यूएचओ-पूर्वपात्र नव्हती, आणि डब्ल्यूएचओच्या पूर्वपात्र एचपीव्ही संचात भारतात बनलेले कोणतेही उत्पादन नव्हते.

स्थिर–गतिशील दुवा

  • डब्ल्यूएचओ पूर्वपात्रता हे गुणवत्ता-हमीचे प्रवेशद्वार आहे, नियामक मंजुरी नाही. लस आंतरराष्ट्रीय गुणवत्ता, सुरक्षितता, परिणामकारकता आणि उत्पादन मानकांची पूर्तता करते, असे ती संयुक्त राष्ट्रांच्या खरेदी संस्थांना सांगते. आपापल्या देशात वापरासाठी उत्पादनांना परवाना देण्याचे काम राष्ट्रीय नियामक संस्थांकडेच राहते.
  • भारतासाठी ही बाब तीन विषयांना जोडते: लसींमधील आत्मनिर्भरता ("जगाचे औषधालय"), प्रतिबंधात्मक कर्करोगशास्त्र आणि गर्भाशयमुख कर्करोगाचे निर्मूलन, तसेच निम्न व मध्यम उत्पन्न देशांमध्ये लसींची समन्यायी जागतिक उपलब्धता.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – विज्ञान-तंत्रज्ञान: जैवतंत्रज्ञान, स्वदेशीकरण आणि दैनंदिन उपयोजने; जीएस२ – आरोग्य: सरकारी आरोग्य हस्तक्षेप, जागतिक आरोग्यातील भारताची भूमिका; जीएस२ – आंतरराष्ट्रीय संस्था (डब्ल्यूएचओ).

पार्श्वभूमी

डब्ल्यूएचओ लस पूर्वपात्रता

ह्यूमन पॅपिलोमा व्हायरस (एचपीव्ही) आणि एचपीव्ही लसी

सीरम इन्स्टिट्यूट ऑफ इंडिया (एसआयआय)

अधिक संदर्भ

  • सर्वावॅकचा विकास: एसआयआयने जैवतंत्रज्ञान विभाग (डीबीटी) आणि बिराक यांच्या साहाय्याने ही लस विकसित व उत्पादित केली; गेट्स फाउंडेशन आणि डब्ल्यूएचओची आंतरराष्ट्रीय कर्करोग संशोधन संस्था (आयएआरसी) यांचे योगदानही आहे.

  • डब्ल्यूएचओच्या यादीत केंद्रीय औषध मानक नियंत्रण संघटना (सीडीएससीओ) ही जबाबदार राष्ट्रीय नियामक प्राधिकरण म्हणून नोंदवली आहे; प्रभावी दिनांक २५/०९/२०२६, साठवण कालावधी ३६ महिने आणि साठवण तापमान २–८° सेल्सिअस आहे.

  • जीकेटुडेनुसार, सीरम इन्स्टिट्यूट ऑफ इंडियाला त्यांच्या उत्पादनांसाठी मिळालेली ही ३२वी डब्ल्यूएचओ पूर्वपात्रता आहे.

  • भारताचा राष्ट्रीय कार्यक्रम (पीआयबी): पंतप्रधानांनी २८ फेब्रुवारी २०२६ रोजी राजस्थानातील अजमेर येथे देशव्यापी एचपीव्ही लसीकरण कार्यक्रम सुरू केला. गावी, द व्हॅक्सिन अलायन्स यांच्या भागीदारीतून पारदर्शक यंत्रणेद्वारे गार्डासिल-४ खरेदी केले जाते. डब्ल्यूएचओ आणि भारताचा राष्ट्रीय लसीकरण तांत्रिक सल्लागार गट (एनटीएजीआय) यांनी या लसीकरणाची शिफारस केली आहे.

  • कार्यक्रमाची रचना: १४ वर्षे पूर्ण केलेल्या पण १५ वर्षे पूर्ण न झालेल्या मुलींचा यात समावेश आहे. ९० दिवसांची मोहीम-पद्धत राबवल्यानंतर नियमित लसीकरण दिनी लस उपलब्ध असेल. लसीकरण ऐच्छिक, मोफत असून पालकांची संमती आवश्यक आहे; यू-विन मंचावर पूर्वनोंदणी करावी लागते. सर्वावॅकसह कोणत्याही एचपीव्ही लसीने यापूर्वी लसीकरण झालेल्या मुली वगळल्या जातात.

  • गावीशी संबंध: फेब्रुवारी २०२३ मध्ये गावी आणि भारत सरकार यांनी तीन वर्षांची भागीदारी केली; एचपीव्ही आणि टायफॉईड संयुग्मी लसी नियमित लसीकरणात आणण्यासाठी २५० दशलक्ष अमेरिकी डॉलर देण्यात आले.

  • भारतातील रोगभार: गर्भाशयमुख कर्करोग हा भारतातील महिलांमधील दुसरा सर्वाधिक सामान्य कर्करोग आहे; दरवर्षी १.२ लाखांपेक्षा जास्त नवीन रुग्ण आणि सुमारे ८०,००० मृत्यू होतात (डब्ल्यूएचओ ग्लोबोकॅन २०२२). भारतातील ८०% पेक्षा जास्त गर्भाशयमुख कर्करोग प्रकरणांमागे एचपीव्ही १६ आणि १८ आहेत.

  • डब्ल्यूएचओची निर्मूलन रणनीती: २०३० पर्यंत १५ वर्षे वयापर्यंत ९०% मुलींचे एचपीव्ही लसीकरण, ७०% गर्भाशयमुख तपासणी व्याप्ती आणि पूर्व-कर्करोग किंवा कर्करोग असलेल्या ९०% महिलांवर उपचार.

मेन्सचे पैलू

  • जागतिक आरोग्य उपलब्धता: भारतात परवानाकृत असलेली लस आता राष्ट्रीय कार्यक्रमांना पुरवठा करणाऱ्या संयुक्त राष्ट्रांच्या खरेदी वाहिन्यांत, विशेषतः निम्न व मध्यम उत्पन्न देशांसाठी, प्रवेश करू शकते. हे महत्त्वाचे आहे कारण जागतिक पहिल्या मात्रेची व्याप्ती सुमारे ३३% असून लक्ष्य ९०% आहे; ही तफावत अधिक पुरवठादारांमुळे कमी होण्यास मदत होऊ शकते.
  • आत्मनिर्भरता आणि "जगाचे औषधालय": डब्ल्यूएचओच्या यादीत भारताची आधीच मोठी उपस्थिती आहे; एसआयआय (बीसीजी, पोलिओ, गोवर, हिवताप इत्यादी) आघाडीवर असून भारत बायोटेक, बायोलॉजिकल ई, झायडस आणि पॅनेशिया बायोटेक यांसारख्या इतरांचाही वाटा आहे. सर्वावॅक एचपीव्हीमधील पोकळी भरून काढते, जिथे पूर्वीच्या सर्व पूर्वपात्र उत्पादने परदेशी बनावटीची होती. डीबीटी/बिराक आणि आंतरराष्ट्रीय भागीदारांचे सार्वजनिक संशोधन-विकास साहाय्य सार्वजनिक-खासगी भागीदारीचे मोल दर्शवते.
  • देशांतर्गत कार्यक्रमावरील परिणाम: भारतीय कार्यक्रमातील निवड (गार्डासिल-४, एकल मात्रा, गावीमार्फत खरेदी) आपोआप बदलत नाही. देशांतर्गत पूर्वपात्र पर्यायामुळे भविष्यातील खरेदीत स्पर्धा, किंमत-शिस्त आणि पुरवठा-सुरक्षा वाढू शकते; मात्र ते किंमत, क्षमता, सादरीकरण प्रकार आणि साधनसामग्री व्यवस्था यांवर अवलंबून आहे.
  • सार्वजनिक आरोग्य रणनीती म्हणून कर्करोग प्रतिबंध: ही कर्करोग-प्रतिबंधक लस आहे. डब्ल्यूएचओची रणनीती तीन स्तंभांवर आधारित आहे: लसीकरण, तपासणी आणि उपचार. आतापर्यंत ८० लाखांपेक्षा जास्त मात्रा दिल्या असल्या तरी केवळ लसीकरणासोबत तपासणी आणि उपचारांची जोड आवश्यक आहे.
  • लिंग-तटस्थ लसीकरण: सर्वावॅक दोन्ही लिंगांसाठी (९–२६ वर्षे) परवानाकृत आहे, ज्यामुळे पुरुषांमधील गुदद्वार कर्करोग आणि जननेंद्रियावरील चामखीळ यांवर संरक्षण मिळते. राष्ट्रीय कार्यक्रम केवळ १४ वर्षांच्या मुलींना लक्ष्य करतो, त्यामुळे व्याप्ती आणि खर्च-परिणामकारकता यावर धोरणात्मक चर्चा शिल्लक आहे.
  • नियामक विश्वासार्हता: पूर्वपात्रता राष्ट्रीय नियामक (सीडीएससीओ) च्या परिणामकारकतेवर अवलंबून असते. यामुळे दर्जेदार लस निर्यातदार म्हणून भारताची ओळख बळकट होते, पण ती राष्ट्रीय परवान्याला पर्याय नाही.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस२/जीएस३ (आरोग्य, विज्ञान-तंत्रज्ञान), १५ गुण:** "भारताच्या पहिल्या स्वदेशी विकसित चतुर्संयोजी एचपीव्ही लसीला मिळालेल्या डब्ल्यूएचओ पूर्वपात्रतेचे एक मैलाचा दगड म्हणून कौतुक झाले आहे. भारताच्या गर्भाशयमुख कर्करोग प्रतिबंध उद्दिष्टांसाठी आणि जागतिक लस समन्यायासाठी तिचे महत्त्व चर्चा करा आणि एचपीव्ही लसीकरण लक्ष्ये साध्य करण्यातील आव्हाने स्पष्ट करा."

संबंधित विषय

  • डब्ल्यूएचओची रचना आणि कार्ये; गावी, युनिसेफ पुरवठा विभाग; सार्वत्रिक लसीकरण कार्यक्रम, यू-विन, एनटीएजीआय
  • सीडीएससीओ, नवीन औषधे आणि वैद्यकीय चाचणी नियम; डीबीटी/बिराक; जैवतंत्रज्ञानातील आत्मनिर्भर भारत
  • गर्भाशयमुख कर्करोग निर्मूलन (९०-७०-९० लक्ष्ये); असंसर्गजन्य रोगांचा प्रतिबंध व नियंत्रण राष्ट्रीय कार्यक्रम
  • लस मुत्सद्देगिरी (लस मैत्री); भारतीय लस उत्पादक

विषय: GS2विज्ञान व तंत्रज्ञान

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

12 ऑक्टोबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत