BrainParrot
రాజనీతిGS2

రాజ్యాంగ ముఖ్య లక్షణాలు, ఆధారాలు మరియు తత్వం

రాజ్యాంగ పరిషత్తు (Constituent Assembly) రాజ్యాంగాన్ని రచించడానికి దాదాపు మూడు సంవత్సరాలు తీసుకుంది. ఈ అంశం అది ఎలాంటి పత్రాన్ని రూపొందించిందో పరిశీలిస్తుంది: అందులో ఏమి ఉన్నాయి (దాని ముఖ్య లక్షణాలు), దాని ఆలోచనలు ఎక్కడి నుంచి వచ్చాయి (దాని ఆధారాలు), అరువు తెచ్చుకున్నదనే ఆరోపణ ఎంతవరకు నిలుస్తుంది, దాని వెనుక ఉన్న నైతిక దృక్పథం ఏమిటి (దాని తత్వం). బ్రిటిష్ పాలన పాఠాన్ని ఎలా తీర్చిదిద్దిందో చారిత్రక నేపథ్యంలో, పరిషత్తు ఎలా పనిచేసిందో రాజ్యాంగ నిర్మాణంలో వివరించబడింది.

అనేక మౌలిక లక్షణాలు సవరణల ద్వారా మారాయి, ముఖ్యంగా 7వ, 42వ, 44వ, 73వ, 74వ, 97వ, 101వ సవరణల ద్వారా. 42వ సవరణ (1976) ఎన్నో మార్పులు చేసినందున దానిని "మినీ రాజ్యాంగం" (Mini-Constitution) అంటారు. కేశవానంద భారతి కేసు (Kesavananda Bharati case) (1973)లో అధికరణ 368 కింద పార్లమెంటుకు ఉన్న అధికారం "మౌలిక స్వరూపం" (basic structure)ను మార్చే వరకు విస్తరించదని సుప్రీంకోర్టు తీర్పు ఇచ్చింది. కింది లక్షణాలు ప్రస్తుతం ఉన్న రాజ్యాంగాన్ని వివరిస్తాయి.

ఆధారం: NCERT, ప్రామాణిక పాఠ్యపుస్తకాలు; BrainParrot బృందం సమీక్షించింది. మా నోట్స్ ఎలా తయారవుతాయి

ఈ నోట్‌లో
  1. 1. 1. రాజ్యాంగం అంటే ఏమిటి (మరియు రాజ్యాంగవాదం)
  2. 2. 2. రాజ్యాంగం ఒక్క చూపులో
  3. 3. 3. ముఖ్య లక్షణాలు
  4. 4. 4. రాజ్యాంగ ఆధారాలు
  5. 5. 5. విమర్శలు మరియు సమాధానాలు
  6. 6. 6. రాజ్యాంగ తత్వం
  7. 7. 7. పరిమితులు మరియు చర్చలు
  8. 8. మెయిన్స్ కోసం: విశ్లేషణ
  9. 9. త్వరిత పునశ్చరణ
  10. 10. సాధారణ పరీక్షా ఉచ్చులు

1. రాజ్యాంగం అంటే ఏమిటి (మరియు రాజ్యాంగవాదం)

అర్థం, విధులు మరియు గుణాలు

ఈ పదం లాటిన్ constituere నుంచి వచ్చింది, దీని అర్థం "స్థాపించడం". ప్రభుత్వం ఎలా వ్యవస్థీకృతమై పనిచేస్తుందో, హక్కులు మరియు విధుల ద్వారా ప్రజలతో దాని సంబంధం ఎలా ఉంటుందో నిర్దేశించే సూత్రాల సమితే రాజ్యాంగం. దీనిని "దేశపు ప్రాథమిక చట్టం", "రాజ్యపు సర్వోన్నత చట్టం", "ప్రభుత్వ సాధనం" మరియు దేశపు "మూల ప్రమాణం" (grundnorm) అని పిలుస్తారు. సంప్రదాయ నిర్వచనాలు (గిల్‌క్రిస్ట్, గెటెల్, కె.సి. వేర్, వేడ్ మరియు ఫిలిప్స్) ఒకే మూడు అంశాలను నొక్కి చెబుతాయి: ప్రభుత్వ అంగాలు, వాటి మధ్య అధికారాల పంపిణీ, ఆ అధికారాలను వినియోగించే సూత్రాలు. వీటిలో వేర్ నిర్వచనం అత్యంత ప్రసిద్ధమైనది: "ఒక దేశపు సమగ్ర ప్రభుత్వ వ్యవస్థ, ప్రభుత్వాన్ని స్థాపించి నియంత్రించే లేదా పాలించే నియమాల సముదాయం".

విధులు. ఎలియట్ బుల్మర్ ఎనిమిది విధులను పేర్కొన్నారు: రాజకీయ సమాజపు సరిహద్దులను ప్రకటించడం; దాని స్వభావం మరియు అధికారాన్ని ప్రకటించడం; దాని గుర్తింపు మరియు విలువలను వ్యక్తపరచడం; పౌరుల హక్కులు మరియు విధులను నిర్వచించడం; రాజకీయ సంస్థలను ఏర్పాటు చేసి నియంత్రించడం; ప్రభుత్వ స్థాయిల మధ్య అధికారాన్ని విభజించడం లేదా పంచుకోవడం; రాజ్యపు మతపరమైన గుర్తింపును, పవిత్ర మరియు లౌకిక అధికారాల మధ్య సంబంధాన్ని ప్రకటించడం; సామాజిక, ఆర్థిక లేదా అభివృద్ధి లక్ష్యాలకు రాజ్యాన్ని కట్టుబడి ఉంచడం. భారత రాజ్యాంగం వీటిలో చాలావాటిని నిర్వర్తిస్తుంది (అధికరణలు 1–4లో భూభాగం, హక్కులు మరియు విధులు, సంస్థలు, కేంద్ర–రాష్ట్ర విభజన, ఆదేశిక సూత్రాలలో లక్ష్యాలు). మతం విషయంలో అది ఒక మతాన్ని ప్రకటించడానికి విరుద్ధంగా వ్యవహరిస్తుంది: రాజ్యాన్ని లౌకిక రాజ్యంగా చేస్తుంది.

మంచి రాజ్యాంగపు గుణాలు: సంక్షిప్తత, స్పష్టత, నిర్దిష్టత, సమగ్రత, అనుకూలత, స్థిరత్వం మరియు అనుకూలనీయత (ఒక సజీవ పత్రం). భారత రాజ్యాంగం సంక్షిప్తత తప్ప మిగిలిన అన్నింటిలో ఉన్నత స్థానంలో ఉంది; అందుకే విమర్శకులు దానిని "ఏనుగంత" (elephantine) అంటారు (విభాగం 5).

రాజ్యాంగాల వర్గీకరణ, అందులో భారతదేశ స్థానం

ఆధారంరకాలుఉదాహరణలుభారతదేశం
పరిణామంపరిణామ (సంచిత): సంప్రదాయాలు, ఆచరణలు, తీర్పుల ద్వారా పెరుగుతుంది. శాసనబద్ధ (సాంప్రదాయిక): ఒక సభ ఉద్దేశపూర్వకంగా రూపొందిస్తుందిపరిణామ: బ్రిటన్. శాసనబద్ధ: USA, భారతదేశంశాసనబద్ధ
రూపంలిఖిత (క్రోడీకరించిన) vs అలిఖిత (ఎక్కువగా సంప్రదాయాలు, శాసనాలు, తీర్పులు)లిఖిత: USA, కెనడా, జపాన్, ఫ్రాన్స్, భారతదేశం. అలిఖిత: UK, న్యూజిలాండ్, ఇజ్రాయెల్లిఖిత, ప్రపంచంలోనే అతి పెద్దది
సవరణ పద్ధతి (లార్డ్ జేమ్స్ బ్రైస్)దృఢ: ప్రత్యేక ప్రక్రియ, కాబట్టి రాజ్యాంగ చట్టం సాధారణ చట్టం నుంచి భిన్నం. సరళ: సాధారణ చట్టం వలె సవరించబడుతుందిదృఢ: USA, ఆస్ట్రేలియా, స్విట్జర్లాండ్. సరళ: UK, న్యూజిలాండ్రెండింటి సమ్మేళనం
కేంద్ర–ప్రాంత సంబంధాలుసమాఖ్య: అధికారాలు విభజించబడతాయి, ప్రతి ప్రభుత్వం తన పరిధిలో స్వతంత్రం. ఏకకేంద్ర: ప్రాంతీయ విభాగాలు జాతీయ ప్రభుత్వానికి ఏజెంట్లుసమాఖ్య: USA, స్విట్జర్లాండ్, ఆస్ట్రేలియా, కెనడా. ఏకకేంద్ర: UK, ఫ్రాన్స్, జపాన్, చైనాసమాఖ్య మరియు ఏకకేంద్ర నిబంధనలు రెండూ: "అర్ధ-సమాఖ్య" (quasi-federal) (కె.సి. వేర్)
స్వభావం (ఎలియట్ బుల్మర్)విధానపరమైన: అధికార నిర్మాణాలు, చట్టపరమైన పరిమితులు. నిర్దేశాత్మక: ఉమ్మడి లక్ష్యాలను కూడా పేర్కొంటుందివిధానపరమైన చట్రంపై బలంగా నిర్దేశాత్మకం (ప్రవేశిక, ఆదేశిక సూత్రాలు)

రాజ్యాంగవాదం

రాజ్యాంగం ఉండటం అంటే రాజ్యాంగవాదం (constitutionalism) ఉండటం కాదు. నియంతృత్వానికి కూడా రాజ్యాంగం ఉండవచ్చు; దానికి లేనిది అధికారంపై పరిమితులు. రాజ్యాంగవాదం అంటే పరిమిత ప్రభుత్వం: నిరంకుశ లేదా సర్వాధికార పాలనకు భిన్నంగా, పరిమిత ప్రభుత్వాన్ని, చట్టబద్ధ పాలన (rule of law)ను హామీ ఇచ్చే రాజ్యాంగం కింద సాగే పాలన. రాజ్యాంగ పత్రమే ప్రదానం చేసినా, నిరంకుశ అధికారం రాజ్యాంగవాదాన్ని నిరాకరిస్తుంది. కాబట్టి రాజ్యాంగబద్ధ ప్రభుత్వం అంటే రాజ్యాంగ నిబంధనలకు లోబడి పరిమితమైన ప్రభుత్వం; అది వ్యక్తి స్వేచ్ఛ కోసం రాజ్య అధికారంపై సమర్థవంతమైన ఆంక్షలు విధిస్తుంది. రాజ్యాంగపు ప్రధాన లక్ష్యం ప్రభుత్వ అధికారాలను నిర్వచించి పరిమితం చేయడం.

ఫ్రెడరిక్ రాజ్యాంగవాదాన్ని "ప్రభుత్వ చర్యలపై సమర్థవంతమైన నియంత్రణల వ్యవస్థ" అన్నారు; కె.సి. వేర్ దానిని "నిరంకుశ ప్రభుత్వానికి భిన్నంగా నియమాల ప్రకారం సాగే" ప్రభుత్వం అన్నారు. రౌసెక్ ("ప్రాథమికంగా పరిమిత ప్రభుత్వం"), యబేమా (పరిమితం చేసే నియమాలకు పాలకులు లోబడి ఉండటం) కూడా అదే చెప్పారు. లూయిస్ హెంకిన్ ఎనిమిది అంశాలను పేర్కొన్నారు: ప్రజా సార్వభౌమత్వం, చట్టబద్ధ పాలన, ప్రజాస్వామ్య (జవాబుదారీ) ప్రభుత్వం, అధికారాల విభజన, స్వతంత్ర న్యాయవ్యవస్థ, సైన్యంపై పౌర నియంత్రణ, చట్టానికి లోబడిన పోలీసు, వ్యక్తిగత హక్కుల పట్ల గౌరవం.

చట్టబద్ధ పాలన (Rule of law). ఎ.వి. డైసీ వివరించినట్లు దీనికి మూడు భాగాలు ఉన్నాయి: నిరంకుశ అధికారం లేకపోవడం (చట్ట ఉల్లంఘనకు తప్ప శిక్ష ఉండదు), చట్టం ముందు సమానత్వం (అధికారులు, పౌరులు ఒకేలా సాధారణ న్యాయస్థానాలకు జవాబుదారీ), వ్యక్తిగత హక్కుల ప్రాధాన్యం. సంక్షిప్తంగా: అధికారాల పరిమితి, చట్టం ముందు సమానత్వం, స్వేచ్ఛ మరియు పౌర హక్కులు. ప్రజలు ప్రభుత్వానికి కాదు, ప్రభుత్వం ప్రజలకు జవాబుదారీ.

భారతదేశంలో రాజ్యాంగవాదం ప్రాథమిక హక్కులు (వాటిని ఉల్లంఘించే చట్టాలను అధికరణ 13 చెల్లనివిగా చేస్తుంది), న్యాయ సమీక్ష (judicial review) (అధికరణలు 13, 32, 226), చట్టం ముందు సమానత్వం (అధికరణ 14), స్వతంత్ర న్యాయవ్యవస్థ, ఎన్నికల సంఘం మరియు CAG వంటి స్వతంత్ర సంస్థలు, సవరణపై మౌలిక స్వరూపం (basic structure) పరిమితి ద్వారా పనిచేస్తుంది.

అధికారాల విభజన, నియంత్రణలు మరియు సమతుల్యతలు

అధికారాల విభజన (Separation of powers) స్వేచ్ఛకు సంప్రదాయ రక్షణ కవచం: విభజించిన అధికారం పరిమిత అధికారం. భారతదేశంలో కఠినమైన విభజన లేదు. ఇక్కడ ఉన్నది నియంత్రణలు మరియు సమతుల్యతలతో (checks and balances) కూడిన పరిమిత విభజన. రామ్ జవాయా కపూర్ వర్సెస్ పంజాబ్ రాష్ట్రం (Ram Jawaya Kapur v. State of Punjab) (1955)లో, అంగాల విధులు "తగినంతగా వేరు చేయబడినప్పటికీ", రాజ్యాంగం ఈ సిద్ధాంతాన్ని "దాని సంపూర్ణ కాఠిన్యంలో" గుర్తించదని సుప్రీంకోర్టు పేర్కొంది. ఇందిరా నెహ్రూ గాంధీ వర్సెస్ రాజ్ నారాయణ్ (Indira Nehru Gandhi v. Raj Narain) (1975)లో అధికారాల విభజన మౌలిక స్వరూపంలో భాగమని తీర్పు ఇచ్చింది: ఏ అంగం మరొక అంగం యొక్క ముఖ్య విధులను స్వాధీనం చేసుకోజాలదు.

నియంత్రణఎలా పనిచేస్తుంది
కార్యనిర్వాహక వర్గంపై శాసన వ్యవస్థలోక్‌సభకు సమష్టి బాధ్యత (అధికరణ 75(3)); అవిశ్వాస తీర్మానం; ప్రశ్నలు మరియు చర్చలు
శాసన వ్యవస్థపై కార్యనిర్వాహక వర్గంఆర్డినెన్సులు (అధికరణ 123); మంత్రుల సలహాపై లోక్‌సభను సమావేశపరచడం మరియు రద్దు చేయడం
రెండింటిపై న్యాయవ్యవస్థన్యాయ సమీక్ష (అధికరణలు 13, 32, 226); సవరణలపై మౌలిక స్వరూపం పరిమితి
న్యాయవ్యవస్థపై కార్యనిర్వాహక మరియు శాసన వ్యవస్థలురాష్ట్రపతి న్యాయమూర్తులను నియమిస్తారు; పార్లమెంటు న్యాయమూర్తులను తొలగిస్తుంది (అధికరణ 124(4))
పరస్పర సంయమనంశాసనసభలో న్యాయమూర్తి ప్రవర్తనపై చర్చ ఉండదు (అధికరణలు 121, 211); శాసనసభ కార్యకలాపాల చెల్లుబాటును న్యాయస్థానాలు ప్రశ్నించలేవు (అధికరణలు 122, 212); రాష్ట్రపతి మరియు గవర్నర్లకు రక్షణ (అధికరణ 361); కార్యనిర్వాహక వర్గం నుంచి న్యాయవ్యవస్థ వేర్పాటు (అధికరణ 50)

ప్రజా ప్రయోజన వ్యాజ్యం (public interest litigation) ద్వారా న్యాయ క్రియాశీలత (చట్టం మౌనంగా ఉన్నచోట న్యాయస్థానం రూపొందించే మార్గదర్శకాలు) ఈ సమతుల్యతను పరీక్షిస్తుంది; దీనిని న్యాయవ్యవస్థ అంశంలో వివరించారు.

రాజ్యాంగ నైతికత

4 నవంబర్ 1948న ముసాయిదా రాజ్యాంగాన్ని ప్రతిపాదిస్తూ అంబేడ్కర్ చరిత్రకారుడు జార్జ్ గ్రోట్‌ను ఉటంకించారు: రాజ్యాంగ నైతికత అంటే "రాజ్యాంగ రూపాల పట్ల సర్వోన్నత గౌరవం". అది "సహజ భావన కాదు. దానిని పెంపొందించుకోవాలి" అని ఆయన హెచ్చరించారు. సుప్రీంకోర్టు ఇప్పుడు దీనిని వ్యాఖ్యానానికి మార్గదర్శిగా, ప్రజా అధికారంపై నియంత్రణగా ఉపయోగిస్తుంది. మనోజ్ నరూలా వర్సెస్ భారత ప్రభుత్వం (Manoj Narula v. Union of India) (2014)లో రాజ్యాంగ నైతికత అంటే రాజ్యాంగ ప్రమాణాలకు తలవంచడం, నిరంకుశంగా వ్యవహరించకపోవడం అని పేర్కొంది. IPC సెక్షన్ 377ను పరిమితం చేసి చదివిన నవ్‌తేజ్ సింగ్ జోహార్ (Navtej Singh Johar) (2018), ఒక నిర్దిష్ట వయస్సు గల మహిళలను ఆలయం నుంచి మినహాయించడాన్ని అంతం చేసిన ఇండియన్ యంగ్ లాయర్స్ అసోసియేషన్ (Indian Young Lawyers Association) (శబరిమల, 2018) కేసులలో రాజ్యాంగ నైతికత (న్యాయం, సమానత్వం, స్వేచ్ఛ, సౌభ్రాతృత్వం, గౌరవం) ప్రజాదరణ పొందిన లేదా సామాజిక నైతికత కంటే పైచేయి సాధించాలని తీర్పు ఇచ్చింది.

పరీక్షలో అడిగే భావనలు

  • స్వేచ్ఛ అంటే ఆంక్షలు లేకపోవడం, తనను తాను పూర్తిగా అభివృద్ధి చేసుకునే అవకాశం రెండూ; సానుకూల అర్థమే మరింత సంపూర్ణమైనది. స్వేచ్ఛ అంటే విచ్చలవిడితనం కాదు: అది చట్ట పరిధిలోనే ఉంటుంది; చట్టాలు లేకపోతే స్వేచ్ఛ ఉండదు, బలవంతుల పాలన మాత్రమే ఉంటుంది. అందుకే హక్కులపై సహేతుకమైన ఆంక్షలు.
  • సమానత్వం అంటే ప్రత్యేక అధికారాలు లేకపోవడం (అందుకే అధికరణలు 17 మరియు 18).
  • హక్కులు అంటే రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా పౌరులకు ఉన్న క్లెయిమ్‌లు, హక్కులు విధులతో పరస్పర సంబంధం కలిగి ఉంటాయి: ఒకరి హక్కు మరొకరి విధి.
2. రాజ్యాంగం ఒక్క చూపులో
3. ముఖ్య లక్షణాలు
4. రాజ్యాంగ ఆధారాలు
5. విమర్శలు మరియు సమాధానాలు
6. రాజ్యాంగ తత్వం
7. పరిమితులు మరియు చర్చలు
మెయిన్స్ కోసం: విశ్లేషణ
త్వరిత పునశ్చరణ
సాధారణ పరీక్షా ఉచ్చులు
పూర్తి నోట్, MCQలు, ఫ్లాష్‌కార్డులు పొందండి

ఉచితంగా సైన్ అప్ చేసి ఈ నోట్‌లోని ప్రతి విభాగం చదవండి, అంశానికి సంబంధించిన MCQలతో సాధన చేయండి, ఫ్లాష్‌కార్డులతో పునశ్చరణ చేయండి.

ఉచితంగా మొదలుపెట్టండి