మూలం: PIB (పత్రికా సమాచార కార్యాలయం) · మూలాన్ని చదవండి ↗
సారాంశం
సౌర, పవన, జల, జీవ ఇంధన, భూఉష్ణ మరియు గ్రీన్ హైడ్రోజన్ రంగాల్లో భారతదేశ పునరుత్పాదక ఇంధన విస్తరణను పత్రికా సమాచార కార్యాలయం బ్యాక్గ్రౌండర్ సంక్షిప్తంగా వివరిస్తుంది.
ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు
- పీఎం సూర్య ఘర్: ముఫ్త్ బిజ్లీ యోజన: ౨౦౨౪ ఫిబ్రవరిలో ప్రారంభం, వ్యయం ₹౭౫,౦౨౧ కోట్లు, లక్ష్యం ౧ కోటి గృహాలు. నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖ: ఎంఎన్ఆర్ఈ.
- ప్రధానమంత్రి సూర్య సరోవర్ యోజన (పీఎం-ఎస్ఎస్వై): ౨౦౨౬ జూలై ౩౧న ఆమోదం, వ్యయం ₹౫,౦౭౦ కోట్లు. ఇది ఇంధన నిల్వ వ్యవస్థలతో కూడిన తేలియాడే సౌర ఫోటోవోల్టాయిక్ ప్రాజెక్టులను కలిగి ఉంది.
- జాతీయ గ్రీన్ హైడ్రోజన్ మిషన్: ౨౦౨౩ జనవరిలో ఆమోదం, వ్యయం ₹౧౯,౭౪౪ కోట్లు, ౨౦౩౦ నాటికి ౫ మిలియన్ మెట్రిక్ టన్నుల గ్రీన్ హైడ్రోజన్ ఉత్పత్తి లక్ష్యం.
- జాతీయ జీవ ఇంధన కార్యక్రమం: వ్యర్థాల నుంచి ఇంధనం, బయోమాస్, బయోగ్యాస్ ప్రాజెక్టులకు తోడ్పడుతుంది. మొదటి దశ ౨౦౨౧–౨౨ నుంచి ౨౦౨౫–౨౬ ఆర్థిక సంవత్సరాల వరకు ఉంది.
- గోబర్ధన్ – జాతీయ వృత్తాకార జీవ ఇంధన పథకం: ౨౦౨౬ ఆగస్టు ౬న ఆమోదం. గోబర్ధన్ పూర్తి రూపం గాల్వనైజింగ్ ఆర్గానిక్ బయో-ఆగ్రో రిసోర్సెస్ ధన్. సీబీజీ అంటే సంపీడిత బయోగ్యాస్.
- చిన్న జల విద్యుత్ అభివృద్ధి పథకం: ౨౦౨౬ మార్చిలో ఆమోదం, ౨౦౨౬–౨౭ నుంచి ౨౦౩౦–౩౧ ఆర్థిక సంవత్సరాల కాలానికి. ఇది ౧–౨౫ మెగావాట్ల ప్రాజెక్టులను కలిగి ఉంది, కొండ ప్రాంతాలకు, ఈశాన్య ప్రాంతాలకు తోడ్పడుతుంది.
- ౧ గిగావాట్ల సముద్రతీర పవన విద్యుత్కు వీజీఎఫ్ పథకం: ౨౦౨౪ జూన్ ౧౯న కేంద్ర మంత్రివర్గం ఆమోదించింది.
- జాతీయ భూఉష్ణ ఇంధన విధానం: ౨౦౨౫ సెప్టెంబర్ ౧౫న నోటిఫై చేశారు. భారత భూగర్భ సర్వేక్షణ సంస్థ ౩౮౧ వేడి నీటి బుగ్గల ఆధారంగా సుమారు ౧౦,౬౦౦ మెగావాట్ల సామర్థ్యాన్ని అంచనా వేసింది. ఆస్ట్రేలియా, ఐస్లాండ్, సౌదీ అరేబియా, అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలతో భూఉష్ణ సహకార యంత్రాంగాలు ఉన్నాయి.
- స్థాపిత పవన విద్యుత్ సామర్థ్యంలో భారతదేశం ప్రపంచంలో నాలుగో స్థానంలో ఉంది.
- భారతదేశపు మొదటి స్వదేశీ హైడ్రోజన్ ఇంధన ఘటం రైలు ౨౦౨౬ జూలైలో జింద్–సోనిపట్ మార్గంలో నడక ప్రారంభించింది.
- బీఆర్ఈఎస్ఈ ౨౦౨౬: న్యూఢిల్లీలో ౨–౫ నవంబర్ తేదీల్లో జరిగింది.
గణాంకాలు, వివరాలు
- మొత్తం స్థాపిత విద్యుత్ సామర్థ్యం: సుమారు ౫౬౦ గిగావాట్లు (౨౦౨౬ అక్టోబర్), ౨౦౧౪లో ౨౪౯ గిగావాట్లు.
- శిలాజేతర సామర్థ్యం: ౩౦౮ గిగావాట్లు (౨౦౨౬ జూలై ౩౧), మొత్తంలో ౫౫%.
- పునరుత్పాదక ఇంధనంలో పెట్టుబడి: ౨౦౨౪ జూలై–౨౦౨౬ జూన్ కాలంలో ౬౩.౭ బిలియన్ అమెరికన్ డాలర్లు.
- భాగస్వామ్య దేశాలు: ఆస్ట్రేలియా, డెన్మార్క్, యూరోపియన్ యూనియన్, ఫ్రాన్స్, జర్మనీ, నెదర్లాండ్స్, నార్వే, స్వీడన్, యునైటెడ్ కింగ్డమ్.
- గుజరాత్, రాజస్థాన్, మహారాష్ట్ర, ఉత్తర్ ప్రదేశ్, ఆంధ్రప్రదేశ్ సహా ౧౩ రాష్ట్రాలు/కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు పాల్గొన్నాయి.
- ౪౦౦కు పైగా తయారీదారులు, సాంకేతికత సరఫరాదారులు, స్టార్టప్లు, పరిశోధన సంస్థలు ప్రదర్శనలో పాల్గొన్నాయి.
- చర్చా అంశాలు: ఆర్థిక సహాయం, స్వచ్ఛ ఇంధన తయారీ, నిల్వ, ఉద్భవిస్తున్న సాంకేతికతలు, శ్రామిక శక్తి అభివృద్ధి.
- స్థాపిత సౌర సామర్థ్యం సుమారు ౧౭౫ గిగావాట్లు (౨౦౨౬ అక్టోబర్ ౩౧), ౨౦౧౪లో ౨.౮ గిగావాట్లు. భారతదేశ పునరుత్పాదక సామర్థ్యంలో సౌరమే అతిపెద్ద భాగం.
- ౨౦౨౫లో అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు జోడించిన ౩౪ గిగావాట్లతో పోలిస్తే, భారతదేశం ౩౭ గిగావాట్లకు పైగా జోడించి ప్రపంచంలో రెండో అతిపెద్ద సౌర వృద్ధి మార్కెట్గా నిలిచింది.
- పైకప్పు (పీఎం సూర్య ఘర్): ౬౫.౨౬ లక్షల గృహాలు లబ్ధి పొందాయి (౨౦౨౬ నవంబర్ ౨ నాటికి), సుమారు ₹౩౫,౮౦౦ కోట్ల సబ్సిడీ బదిలీ అయింది, ౨౦౨౬ అక్టోబర్ వరకు దాదాపు ౨౧ లక్షల గృహాలకు విద్యుత్ బిల్లు సున్నా, ౧౯.౧ గిగావాట్ల పైకప్పు సామర్థ్యం అందుబాటులోకి వచ్చింది.
- పీఎం-ఎస్ఎస్వై: కనీసం రెండు గంటల వ్యవధి గల సహ-స్థాపిత నిల్వ, ఇది ౧౦,౦౦౦ మెగావాట్ గంటలకు సమానం.
- ౨౦౨౫–౨౬ ఆర్థిక సంవత్సరంలో ౬.౦౫ గిగావాట్లు జోడించారు. ఇది ఇప్పటివరకు అత్యధిక వార్షిక జోడింపు, ౨౦౨౪–౨౫ ఆర్థిక సంవత్సరం కంటే ౪౬% ఎక్కువ.
- సుమారు ౨౮ గిగావాట్ల అదనపు సామర్థ్యం అమలులో ఉంది.
- పవన టర్బైన్ తయారీ సామర్థ్యం: సుమారు ౨౪ గిగావాట్లు (౨౦౨౬ మార్చి), ౨౦౧౪లో ౧౦ గిగావాట్లు. ప్రధాన భాగాల్లో స్వదేశీకరణ ౭౦–౮౦%.
- సముద్రతీర పవన వీజీఎఫ్ పథకం: ౧ గిగావాట్కు ₹౭,౪౫౩ కోట్లు.
- జీవ విద్యుత్ సామర్థ్యం: ౧౧.౭౫ గిగావాట్లు (౨౦౨౬ అక్టోబర్ ౨౯).
- ౮౩౯ సీబీజీ ప్లాంట్లు నమోదయ్యాయి (౨౦౨౬ నవంబర్ ౨), వాటిలో ౨౧౦ ప్రారంభమయ్యాయి, ౨౫౫ నిర్మాణంలో ఉన్నాయి.
- బయోమాస్ సహ-ఉత్పత్తి (౨౦౨౬ సెప్టెంబర్ ౩౦): చెరకు పిప్పి ఆధారిత ౯,౮౨౧.౩౨ మెగావాట్లు, చెరకు పిప్పి కాని ఆధారిత ౧,౦౪౭.౮౫ మెగావాట్లు.
- వ్యర్థాల నుంచి ఇంధనం (౨౦౨౬ సెప్టెంబర్ ౩౦): గ్రిడ్కు అనుసంధానమైన ౩౨౪.౨౪ మెగావాట్లు, గ్రిడ్తో సంబంధం లేని ౫౫౪.౧౬ మెగావాట్లు.
- జాతీయ జీవ ఇంధన కార్యక్రమం మొదటి దశ వ్యయం: ₹౮౫౮ కోట్లు.
- గోబర్ధన్ పథకం: ౨౦౨౬–౨౭ నుంచి ౨౦౩౫–౩౬ ఆర్థిక సంవత్సరాలకు ₹౨౩,౭౩౧ కోట్లు. ఇది దేశీయ సీబీజీ ఉత్పత్తిని దాదాపు పదిరెట్లు పెంచడం, జాతీయ వృత్తాకార జీవ ఆర్థిక వ్యవస్థను సృష్టించడం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.
- పెద్ద, చిన్న జల విద్యుత్తో కలిపి మొత్తం జల విద్యుత్ సామర్థ్యం: ౫౭.౪౯ గిగావాట్లు (౨౦౨౬ అక్టోబర్ ౨౯).
- చిన్న జల విద్యుత్ పథకం: ₹౨,౫౮౪.౬౦ కోట్లు, సుమారు ౧,౫౦౦ మెగావాట్లు.
- ౨౦౨౩ నుంచి భారతీయ కంపెనీలు సంతకం చేసిన గ్రీన్ హైడ్రోజన్ కొనుగోలు కట్టుబాట్లు: సంవత్సరానికి ౫.౫ లక్షల మెట్రిక్ టన్నులు; ఇది ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద సరఫరా కట్టుబాటుగా వర్ణించబడింది. ౭౦%కి పైగా ఎగుమతుల కోసం కేటాయించారు.
- ౨౦౨౬లో: సంవత్సరానికి ౪ లక్షల మెట్రిక్ టన్నులకు పైగా విస్తరించిన ౧౮ కొత్త కొనుగోలు ఒప్పందాలు.
- ఆశించిన పెట్టుబడి: సుమారు ₹౯౦,౦౦౦ కోట్లు (౯.౫ బిలియన్ అమెరికన్ డాలర్లు).
- ౨౦౨౬ ఫిబ్రవరి నాటికి సంవత్సరానికి సుమారు ౮,౦౦౦ టన్నుల సామర్థ్యం అందుబాటులోకి వచ్చింది.
- ౨౦౨౬ జూలై: ౨౧ మార్గాల్లో ౭౦ హైడ్రోజన్ వాహనాల కోసం ౧౨ పైలట్ ప్రాజెక్టులు.
- ౪౨ భూఉష్ణ ప్రదర్శనలను ఆశాజనక ప్రాంతాలుగా గుర్తించారు.
- ౨౦౨౫ జూలై–ఆగస్టులో ఐదు ప్రాజెక్టులకు అనుమతి లభించింది. వాటిలో పైలట్ ఉత్పత్తి ప్లాంట్, వనరుల అంచనా ప్రాజెక్టులు, సౌర–భూఉష్ణ హైబ్రిడ్ ప్లాంట్ ఉన్నాయి.
స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం
స్థిర భావన భారతదేశ ఇంధన పరివర్తన వ్యూహం. ఇది ఇంధన భద్రత (ఇంధన దిగుమతులపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గించడం), వాతావరణ ఉపశమనం (భారత వాతావరణ నిబద్ధతల్లో శిలాజేతర సామర్థ్యం వైపు మార్పు), పారిశ్రామిక విధానం (మాడ్యూళ్లు, టర్బైన్లు, బ్యాటరీలు, ఎలక్ట్రోలైజర్ల దేశీయ తయారీ) అనే మూడు అంశాలపై ఆధారపడుతుంది. తరచుగా ఎదురయ్యే రూపకల్పన సమస్య హెచ్చుతగ్గులు. సౌర, పవన విద్యుత్కు జల విద్యుత్, నిల్వ, సౌలభ్యవంతమైన వనరుల నుంచి స్థిరీకరణ అవసరం. కర్బన ఉద్గారాలను తగ్గించడం కష్టమైన రంగాలకు గ్రీన్ హైడ్రోజన్ అవసరం. ఈ వ్యాసంలోని నిల్వ, జల విద్యుత్ "గ్రిడ్ స్థిరత్వం", భూఉష్ణం, గ్రీన్ హైడ్రోజన్ అనే ఇతివృత్తాలు ఈ హెచ్చుతగ్గుల సమస్యకు సమాధానంగా నిలుస్తాయి.
సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్3 – ఆర్థిక వ్యవస్థ/మౌలిక సదుపాయాలు: ఇంధనం; జీఎస్3 – పర్యావరణం: పరిరక్షణ, వాతావరణ మార్పు ఉపశమనం; జీఎస్3 – విజ్ఞానశాస్త్ర సాంకేతికత: స్వదేశీకరణ, నూతన ఇంధన సాంకేతికతలు (గ్రీన్ హైడ్రోజన్, నిల్వ); జీఎస్2 – ప్రభుత్వ విధానాలు, జోక్యాలు.
నేపథ్యం
పీఎం సూర్య ఘర్: ముఫ్త్ బిజ్లీ యోజన (పైకప్పు సౌర విద్యుత్)
జాతీయ గ్రీన్ హైడ్రోజన్ మిషన్ (ఎన్జీహెచ్ఎం)
అదనపు నేపథ్యం
- పైకప్పు సౌర లక్ష్యం దిశగా పురోగతిని మునుపటి మైలురాళ్లతో పోల్చి చూడవచ్చు. పథకం ప్రణాళికాబద్ధ ఏర్పాటు మైలురాళ్లు: ౨౦౨౫ మార్చి నాటికి ౧౦ లక్షలు, ౨౦౨౫ అక్టోబర్ నాటికి ౨౦ లక్షలు, ౨౦౨౬ మార్చి నాటికి ౪౦ లక్షలు. ఇంతకుముందు వార్తాంశంపై దృష్టి ఐఏఎస్ వివరణ ప్రకారం, ౨౦౨౬–౨౭ ఆర్థిక సంవత్సరం నాటికి ఒక కోటి గృహాల లక్ష్యం చేరుకోవడంలో పురోగతి నెమ్మదిగా ఉందని పార్లమెంటరీ స్థాయీ సంఘం ఎత్తిచూపింది. వ్యాసం ప్రకారం ౨౦౨౬ నవంబర్ ౨ నాటికి ౬౫.౨౬ లక్షల గృహాలు లబ్ధి పొందాయి.
- గ్రీన్ హైడ్రోజన్ కేంద్రాలు: దీనదయాళ్ ఓడరేవు (కాండ్లా), వి.ఓ. చిదంబరనార్ ఓడరేవు (తూత్తుక్కుడి), పారాదీప్ ఓడరేవు (ఒడిశా) అనే మూడు ప్రధాన ఓడరేవులను ప్రభుత్వం గ్రీన్ హైడ్రోజన్ కేంద్రాలుగా నోటిఫై చేసింది.
- ఎగుమతి ఆశయం: ఎగుమతి మార్కెట్ల వృద్ధి, అంతర్జాతీయ భాగస్వామ్యాలతో గ్రీన్ హైడ్రోజన్ ఉత్పత్తి సామర్థ్యం ౫ మిలియన్ మెట్రిక్ టన్నుల లక్ష్యం నుంచి సంవత్సరానికి ౧౦ మిలియన్ మెట్రిక్ టన్నులకు పెరగవచ్చని మిషన్ రూపకల్పన పత్రం పేర్కొంటోంది.
మెయిన్స్ కోణాలు
- ఇంధన భద్రత, దిగుమతులపై ఆధారపడటం: శిలాజేతర వాటా పెరుగుదల (౫౬౦ గిగావాట్లలో ౫౫%), స్థానిక తయారీ (పవన టర్బైన్లలో ౭౦–౮౦% స్వదేశీకరణ; సౌర మాడ్యూల్, ఏసీసీ బ్యాటరీ పీఎల్ఐలు) బాహ్య ఆధారపడటాన్ని తగ్గిస్తాయి.
- వికేంద్రీకృత ఇంధనం, సామాజిక సమ్మిళితత్వం: పీఎం సూర్య ఘర్ కింద ౬౫.౨౬ లక్షల గృహాలు అనుసంధానమయ్యాయి, సుమారు ౨౧ లక్షల గృహాలకు విద్యుత్ బిల్లు సున్నా, సుమారు ₹౩౫,౮౦౦ కోట్ల సబ్సిడీ బదిలీ అయింది. విద్యుత్ పంపిణీ సంస్థల ఆర్థిక స్థితి, నెట్-మీటరింగ్ విశ్వసనీయత, తక్కువ ఆదాయ గృహాలకు అందుబాటు అనేవి పరిష్కరించాల్సిన ప్రశ్నలు.
- హెచ్చుతగ్గులుండే పునరుత్పాదక వనరుల స్థిరీకరణ: నిల్వ (పీఎం-ఎస్ఎస్వై ౧౦,౦౦౦ మెగావాట్ గంటల సహ-స్థాపిత నిల్వ), జల విద్యుత్ (౫౭.౪౯ గిగావాట్లు), భూఉష్ణం విరామ లభ్యత సమస్యను పరిష్కరిస్తాయి.
- వృత్తాకార జీవ ఆర్థిక వ్యవస్థ, గ్రామీణ అనుసంధానాలు: గోబర్ధన్ పథకం (₹౨౩,౭౩౧ కోట్లు), సీబీజీ విస్తరణ (౮౩౯ నమోదు, ౨౧౦ ప్రారంభం, ౨౫౫ నిర్మాణంలో) వ్యర్థాల నిర్వహణ, వ్యవసాయ అవశేషాలు, ఇంధనాన్ని కలుపుతాయి. నమోదైన, ప్రారంభమైన ప్లాంట్ల మధ్య అంతరం అమలు సమస్య.
- గ్రీన్ హైడ్రోజన్: ఆశయం వర్సెస్ అమలు: ౨౦౨౬ ఫిబ్రవరి నాటికి అందుబాటులోకి వచ్చిన సుమారు ౮,౦౦౦ టన్నుల వార్షిక సామర్థ్యంతో పోలిస్తే, సంవత్సరానికి ౫.౫ లక్షల మెట్రిక్ టన్నుల కొనుగోలు కట్టుబాట్లు ఉన్నాయి, వాటిలో ౭౦%కి పైగా ఎగుమతి కోసం. ౨౦౩౦ లక్ష్యం ౫ మిలియన్ మెట్రిక్ టన్నులు. వ్యయం, ప్రమాణాలు, మౌలిక సదుపాయాలు అడ్డంకులు; ఎగుమతి ఆధారిత కొనుగోళ్లు దేశీయ కర్బన ఉద్గారాల తగ్గింపును, ఎగుమతులను సమతుల్యం చేసే ప్రశ్నను లేవనెత్తుతాయి.
- ప్రపంచ స్థానం, ఆర్థిక సహాయం: ౨౦౨౫లో సౌర జోడింపుల్లో భారతదేశం రెండో స్థానంలో నిలిచింది, ౨౦౨౪ జూలై–౨౦౨౬ జూన్ కాలంలో ౬౩.౭ బిలియన్ అమెరికన్ డాలర్ల పెట్టుబడి వచ్చింది. బీఆర్ఈఎస్ఈలోని ౯ భాగస్వామ్య దేశాలు సాంకేతికత, ఆర్థిక భాగస్వామ్యాలను సూచిస్తాయి.
- భూమి, జీవావరణం, సమానత్వం: పెద్ద ప్రాజెక్టుల భూమి, జీవావరణ ప్రభావాన్ని వ్యాసం ప్రస్తావించదు. తేలియాడే సౌర విద్యుత్ (పీఎం-ఎస్ఎస్వై), సముద్రతీర పవన విద్యుత్ భూమి పరిమితులకు కొంతవరకు సమాధానం.
- ముందుకు మార్గం: గ్రిడ్ అనుసంధానం, ప్రసార వ్యవస్థ, నిల్వ విస్తరణ, విద్యుత్ పంపిణీ సంస్థల సంస్కరణలు, తయారీ లోతు, గ్రీన్ హైడ్రోజన్ ప్రమాణాలు.
సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న
**జీఎస్3, ౧౫ మార్కులు:** "భారతదేశ పునరుత్పాదక ఇంధన సామర్థ్యం వేగంగా విస్తరించింది, అయితే హెచ్చుతగ్గులుండే పునరుత్పాదక వనరులను గ్రిడ్లో సమ్మిళితం చేయడం సవాలుగానే ఉంది. దీన్ని పరిష్కరించడంలో నిల్వ, జల విద్యుత్, గ్రీన్ హైడ్రోజన్ వంటి ఉద్భవిస్తున్న సాంకేతికతల పాత్రను చర్చించండి."
సంబంధిత అంశాలు
- భారతదేశ వాతావరణ నిబద్ధతలు (జాతీయ నిర్ణీత తోడ్పాటులు, ౨౦౭౦ నాటికి నికర శూన్య ఉద్గారాలు) మరియు అంతర్జాతీయ సౌర కూటమి
- పీఎం-కుసుమ్ మరియు గ్రీన్ ఎనర్జీ కారిడార్; అంతర్రాష్ట్ర ప్రసార వ్యవస్థలు
- ఎలక్ట్రోలైజర్లు మరియు గ్రీన్ అమ్మోనియా; హైడ్రోజన్ కేంద్రాలు
- సంపీడిత బయోగ్యాస్ (సీబీజీ), సతత్, స్వచ్ఛ భారత్ (గోబర్ధన్ మూలం)
- సౌర ఫోటోవోల్టాయిక్ మాడ్యూళ్లు, ఏసీసీ బ్యాటరీల కోసం పీఎల్ఐ పథకాలు
అంశాలు: GS3
13 నవంబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో