న్యాయం కోసం పోరాటం అవిభాజ్యం (పన్నా–ఛతర్పూర్ నిర్వాసితత్వం, కెన్–బెత్వా, అటవీ హక్కుల చట్టం, పునరావాస ఉల్లంఘనలు)
ప్రచురణ:
మూలం: ది హిందూ, 7 నవంబర్, 2026
సారాంశం
- మధ్యప్రదేశ్లోని పన్నా, ఛతర్పూర్ జిల్లాల్లో మఝ్గయా ఆనకట్ట, రున్జ్ ఆనకట్ట, కెన్–బెత్వా నదుల అనుసంధాన ప్రాజెక్టుల వల్ల వేలాది ఆదివాసీ, దళిత కుటుంబాలు నిర్వాసితత్వం ఎదుర్కొంటున్నాయని సీపీఐ(ఎం) నాయకురాలైన రచయిత్రి వివరించారు. పునరావాస చట్టం, అటవీ హక్కుల చట్టం ఉల్లంఘనలు జరిగాయని, పోలీసు అణచివేత సాగిందని ఆమె ఆరోపించారు.
- ఎస్సీ రిజర్వుడు వార్డు కౌన్సిలర్గా ఎన్నికైన దివ్య అహిర్వార్ను సెప్టెంబరు ౨౭ నుంచి జైల్లో ఉంచారు. రచయిత్రి ఆ అభియోగాన్ని కల్పితమని అంటున్నారు. ఆమెకు ఇప్పుడు మధ్యప్రదేశ్ హైకోర్టు బెయిల్ మంజూరు చేసింది. జై కిసాన్ సంఘటన్ వ్యవస్థాపకుడు అమిత్ భట్నాగర్ సుదీర్ఘ నిరాహార దీక్ష తర్వాత అరెస్టు ముప్పును కూడా ఎదుర్కొన్నారు.
- ఓటు హక్కుపై దాడి జరుగుతోందంటూ (అధికరణ ౩౨౬) ౨౦౨౬ అక్టోబరు ౨న జంతర్ మంతర్ వద్ద జరిగిన నిరసనతో ఈ పోరాటాలను వ్యాసం ముడిపెడుతుంది. రెండింటిలోనూ పౌరుల హక్కులను హరిస్తున్నారని, "న్యాయం కోసం పోరాటం అవిభాజ్యం" అని వాదిస్తుంది.
ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు
- అటవీ హక్కుల చట్టం ౨౦౦౬, సెక్షన్ ౪(౫): హక్కుల గుర్తింపు, ధ్రువీకరణ పూర్తయ్యే వరకు అటవీ నివాసులను తొలగించకూడదు. దావాల ప్రక్రియను గ్రామసభ ప్రారంభిస్తుంది.
- భూసేకరణ, పునరావాస చట్టం ౨౦౧౩, సెక్షన్ ౩౮: పరిహారం, పునరావాసం చెల్లించిన తర్వాతే భూమి స్వాధీనం; నీటిపారుదల ప్రాజెక్టుల్లో ముంపునకు ౬ నెలల ముందే పునరావాసం పూర్తి కావాలి.
- నియమగిరి కేసు (ఒడిశా, డోంగ్రియా కొండ్): పూర్వీకుల ఆదివాసీ భూమిని వారి సమ్మతి లేకుండా స్వాధీనం చేసుకోకుండా కాపాడడంలో గ్రామసభ పాత్రను సుప్రీంకోర్టు సమర్థించింది (వ్యాసం ఈ కేసును ఉదహరించింది).
- వన్యప్రాణి (రక్షణ) చట్టం: పులుల అభయారణ్యాల కోర్ ప్రాంతాల నుంచి స్వచ్ఛంద తరలింపునకు వీలు కల్పిస్తుంది (వ్యాసం ప్రకారం).
- కెన్–బెత్వా: నదుల అనుసంధానానికి జాతీయ దృక్పథ ప్రణాళిక కింద తొలి ప్రాజెక్టు; కెన్, బెత్వా యమునా ఉపనదులు; దౌధన్ ఆనకట్ట పన్నా పులుల అభయారణ్యం లోపల ఉంది; బుందేల్ఖండ్.
- అధికరణ ౨౧: జీవనం, జీవనోపాధి హక్కు. అధికరణ ౩౨౬: వయోజన ఓటు హక్కు ఆధారంగా లోక్సభ, శాసనసభలకు ఎన్నికలు.
- చితా ఆందోళన్ (చితి నిరసన) ప్రభావిత గ్రామస్థులు అనుసరించే నిరసన రూపం.
గణాంకాలు, వివరాలు
- మఝ్గయా, రున్జ్ ఆనకట్టలు: మధ్యప్రదేశ్ ప్రభుత్వ మధ్యతరహా సాగునీటి ప్రాజెక్టులు. పదేళ్ల క్రితం మొదలై ఇప్పుడు పూర్తికావస్తున్నాయి. వందలాది కుటుంబాలు, ఎక్కువగా ఆదివాసీలు, ఇంకా న్యాయమైన పరిహారం కోసం ఎదురుచూస్తున్నాయి.
- బన్హారీకలా గ్రామం: మఝ్గయా వెనుక జలాలు ఇళ్లను, పొలాలను ముంచి, నిలువ పంటలను నీట ముంచాయి. నివాసితులు పశువులను, మేకలను నష్టానికి అమ్ముకున్నారు. ప్యాకేజీ తొలుత కుటుంబానికి ₹౫ లక్షలు కాగా, నిరంతర నిరసనల తర్వాత ౨౦౨౫ డిసెంబరు నాటికి ₹౧౨.౫ లక్షలకు పెంచారు.
- ఆరోపిత ఉల్లంఘనలు:
- సెక్షన్ ౩౮(౧) ఉన్నప్పటికీ ముంపునకు ౬ నెలల ముందు పునరావాసం పూర్తికాలేదు.
- అసంపూర్ణ సర్వే వల్ల భూమి, ఇళ్లు, చెట్లకు పరిహారం తక్కువగా అంచనా వేశారు.
- అమలు ఎనిమిదేళ్ల తర్వాత జరిగినా ౨౦౧౮ కటాఫ్ తేదీని సవరించడానికి ప్రభుత్వం నిరాకరిస్తోంది. ౨౦౧౮లో మైనర్లుగా ఉన్నవారు ఇప్పుడు పెద్దవారయ్యారు, కానీ వారికి ప్రత్యేక హక్కులు నిరాకరిస్తున్నారు.
- పదుల కొద్దీ కుటుంబాలకు ఏమీ అందలేదు. పిల్లలు బడి మానేశారు, కుటుంబాలు అప్పుల పాలయ్యాయి.
- నిరసన, అణచివేత: "న్యాయ్ దో యా మార్ దో" నినాదంతో చితా ఆందోళన్. రాష్ట్రం పోలీసు బెటాలియన్లను పంపి, విద్యుత్తు సరఫరా నిలిపివేసింది. దివ్య అహిర్వార్ను పదుల సంఖ్యలో పోలీసులు, వారిలో ఎక్కువమంది పురుషులు, ఈడ్చి కొట్టి దాదాపు వివస్త్రను చేశారని ఆరోపణ.
- దివ్య అహిర్వార్: ౨౪ ఏళ్ల వార్డు కౌన్సిలర్; హత్యాయత్నం అభియోగంపై సెప్టెంబరు ౨౭ నుంచి జైల్లో ఉన్నారు, రచయిత్రి ఆ అభియోగాన్ని కల్పితమంటున్నారు; జబల్పూర్లోని మధ్యప్రదేశ్ హైకోర్టు బెయిల్ మంజూరు చేసింది. అమిత్ భట్నాగర్ (జై కిసాన్ సంఘటన్) పలు వారాల పాటు నిరాహార దీక్ష చేశారు, ఆయన కూడా అరెస్టు ముప్పు ఎదుర్కొన్నారు.
- కెన్–బెత్వా (వ్యాసంలోని గణాంకాలు):
- కెన్ నదిపై దౌధన్ సమీపంలో ౯౬.౭ మీటర్ల (సుమారు ౩౧౭ అడుగుల) ఆనకట్ట; బుందేల్ఖండ్కు, పొరుగున ఉన్న ఉత్తరప్రదేశ్కు నీరందించడం లక్ష్యంగా పేర్కొన్నారు.
- సుప్రీంకోర్టు ఏర్పాటు చేసిన ౨౦౧౯ కేంద్ర సాధికార కమిటీ, కెన్ నదిలో తగినంత నీరు ఉందా అని ప్రశ్నించింది. అవసరమైన ౯,౦౦౦ హెక్టార్లలో ౬,౦౦౦ హెక్టార్లు అటవీ భూమి (పన్నా పులుల అభయారణ్యంలో గణనీయమైన భాగంతో సహా) అని పేర్కొంది. సుమారు ౨.౩ మిలియన్ చెట్ల నరికివేత గురించి హెచ్చరించింది.
- ప్రాజెక్టు ముందుకు సాగుతుండగా ఈ కేసు ౨౦౧౯ నుంచి సుప్రీంకోర్టులో "దాదాపు స్తంభించిపోయింది".
- టెండర్ను హైదరాబాద్కు చెందిన ఎన్సీసీ దక్కించుకుంది; ఇది బీజేపీకి ఎన్నికల బాండ్ల దాతగా జాబితాలో ఉంది.
- ౨౨ గ్రామాల్లోని సుమారు ౮,౦౦౦ ఆదివాసీ కుటుంబాలు ప్రత్యక్షంగా ప్రభావితమయ్యాయి. ఒక్క గ్రామంలోనూ అటవీ హక్కుల చట్టం హక్కులు గుర్తించలేదు; సామూహిక అటవీ హక్కులను పట్టించుకోలేదు, గ్రామసభ సమ్మతి తీసుకోలేదు. నాలుగు గ్రామాలు పులుల అభయారణ్యం కోర్ ప్రాంతంలో ఉన్నాయి.
- మూడు గ్రామాల నుంచి నిర్వాసితత్వం మొదలైంది. పునరావాస స్థలాలు ౨౦ అడుగులు × ౫౦ అడుగుల రాతి నేలలు; మౌలిక సదుపాయాలు, నీరు, సమీపంలో బడి లేవు. కుటుంబాల దగ్గర హక్కు పత్రాలకు బదులు స్థలం సంఖ్య, చదవలేని సంతకం (తహసీల్దార్దని చెబుతున్నారు) ఉన్న రెండు అంగుళాల కాగితం చీటీలు ఉన్నాయి. కొన్ని నెలల్లోనే కాలువకు భూమి కావాలని ౧౦ కుటుంబాలకు మళ్లీ తరలిపోవాలని నోటీసులు వచ్చాయి.
- రచయిత్రి చెప్పిన జాతీయ ధోరణి: సిమ్ఝలీ (ఒడిశా), సంథాల్ పరగణాల బొగ్గు ప్రాంతం, ఛతర్పూర్, పన్నా. రాజ్యాంగం దాన్ని అమలు చేసేవారిని బట్టే మంచిదవుతుందన్న డాక్టర్ అంబేడ్కర్ పరిశీలన. ౨౦౨౬ అక్టోబరు ౨న జంతర్ మంతర్ నిరసన (ఓటు హక్కు హరణకు వ్యతిరేకంగా, అధికరణ ౩౨౬). ఓటర్లను "ఘుస్పైథియా"లుగా ముద్ర వేయడం. దివ్యకు, రాండల్ సెక్వేరాకు, లక్ష్మీ నాయక్కు న్యాయం కావాలన్న డిమాండ్. బృందం: సీపీఐ(ఎం), ఆదివాసీ అధికార్ రాష్ట్రీయ మంచ్.
స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం
- అభివృద్ధి ప్రాజెక్టు చట్టబద్ధమైన చట్రంలోనే భూమిని తీసుకోవాలి. భూసేకరణ, పునరావాస చట్టం ౨౦౧౩ ప్రకారం నిర్వాసితత్వానికి ముందే పునరావాసం పూర్తి కావాలి. అటవీ భూమి నుంచి తొలగించే ముందు అటవీ హక్కులను గుర్తించి, గ్రామసభను భాగస్వామిని చేయాలని అటవీ హక్కుల చట్టం నిర్దేశిస్తుంది.
- ఈ చట్టబద్ధ రక్షణలను విస్మరించినప్పుడు వివాదం అధికరణ ౨౧ (జీవనం, జీవనోపాధి, గౌరవం) ప్రశ్నగా, ప్రాజెక్టు అమలులో చట్టబద్ధ పాలన ప్రశ్నగా మారుతుంది.
- కెన్–బెత్వా ప్రాజెక్టు రక్షిత ప్రాంతంలో భారత నదుల అనుసంధాన కార్యక్రమానికి ఒక పరీక్ష. ప్రాజెక్టులు ముందుకు సాగుతుండగా పర్యావరణ కేసులు పెండింగ్లో ఉన్నప్పుడు కోర్టులు వాటిని ఎలా నిర్వహిస్తాయో (ఇప్పటికే జరిగిపోయిన చర్య) చూపే ఉదాహరణ కూడా ఇది.
- రచయిత్రి చేసిన పోలిక (అధికరణ ౩౨౬ ఓటు హక్కు, అధికరణ ౨౧ జీవించే హక్కు) రెండింటినీ పౌరసత్వ ప్రశ్నలుగా చూపుతుంది. ఇది రచయిత్రి వాదనగానే నోట్సులో పరిగణించాలి.
సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౨ – పాలిటీ: ప్రాథమిక హక్కులు (అధికరణ ౨౧, అధికరణ ౩౨౬), గిరిజన హక్కులు, సంక్షేమ చట్టాలు (అటవీ హక్కుల చట్టం ౨౦౦౬, భూసేకరణ చట్టం ౨౦౧౩); జీఎస్౩ – పర్యావరణం: నదుల అనుసంధానం, రక్షిత ప్రాంతాలు; జీఎస్౨ – న్యాయవ్యవస్థ
నేపథ్యం
భూసేకరణ, పునరావాసంలో న్యాయమైన పరిహారం, పారదర్శకత హక్కు చట్టం, ౨౦౧౩ — సెక్షన్ ౩౮
అటవీ హక్కుల చట్టం, ౨౦౦౬ — సెక్షన్ ౪(౫)
కెన్–బెత్వా అనుసంధాన ప్రాజెక్టు
అదనపు నేపథ్యం
- ప్రాజెక్టుకు పర్యావరణ మంత్రిత్వ శాఖ ఆమోదంలో పరిహార వనీకరణ కింద ౨.౫ మిలియన్ చెట్ల పెంపకం, పులులు, చిరుతపులుల పర్యవేక్షణకు రేడియో కాలర్లు వంటి షరతులు ఉన్నాయని నివేదికలు చెబుతున్నాయి.
- ౨౦౨౫ ఏప్రిల్లో భారత వన్యప్రాణి సంస్థ నివేదిక ప్రకారం, వేట జంతువుల సాంద్రత చదరపు కిలోమీటరుకు ౬ జంతువులే. ఆదర్శ స్థాయి ౩౦–౬౦ కంటే ఇది చాలా తక్కువ.
- పత్రికా సమాచార కార్యాలయం ప్రకారం, దౌధన్ జలాశయం సుమారు ౯,౦౦౦ హెక్టార్లను ముంచుతుంది. ఇందులో పన్నా పులుల అభయారణ్యం కోర్ ప్రాంతంలోని ౪,౧౪౧ హెక్టార్లు, బఫర్ ప్రాంతంలోని ౧,౩౧౪ హెక్టార్లు ఉన్నాయి.
మెయిన్స్ కోణాలు
- చట్టబద్ధ నిబంధనల ఉల్లంఘన: ముంపునకు ౬ నెలల ముందు పునరావాసం పూర్తి చేయకపోవడం (సెక్షన్ ౩౮), ఎనిమిదేళ్ల తర్వాత కూడా ౨౦౧౮ కటాఫ్ తేదీని స్తంభింపజేయడం, పెద్దవారైన పిల్లల హక్కులను నిరాకరించడం చట్ట ఉల్లంఘనలే, విధానపరమైన లోపాలు కావు.
- అటవీ హక్కుల చట్టం, సమ్మతి: తొలగింపునకు ముందే హక్కుల గుర్తింపు జరగాలి (సెక్షన్ ౪(౫)). ఒక్క గ్రామంలోనూ హక్కులు గుర్తించకపోవడం, గ్రామసభ సమ్మతి లేకపోవడం నియమగిరి తీర్పునకు, చట్టానికి విరుద్ధం. పులుల కోర్ ప్రాంతాల్లో తరలింపు నిజంగా స్వచ్ఛందంగా ఉండాలి.
- పునరావాస నాణ్యత: సదుపాయాలు లేని ౨౦×౫౦ అడుగుల స్థలాలు, కాగితపు చీటీల హక్కులు, కాలువ కోసం మళ్లీ నిర్వాసితత్వం "భూమికి భూమి" పునరావాసం విఫలమైందని చూపుతాయి; జీవనోపాధి, విద్యపై ఖర్చులు కూడా ఉన్నాయి.
- న్యాయపరమైన జాప్యం: ౨౦౧౯ కేంద్ర సాధికార కమిటీ నిర్ధారణలు, నిర్మాణం సాగుతుండగా సుప్రీంకోర్టులో స్తంభించిన కేసు, జాప్యం వల్ల ఇప్పటికే జరిగిపోయిన చర్యగా ఎలా మారుతుందో చూపుతాయి. ఇది న్యాయం పొందే అవకాశంపై ప్రభావం చూపుతుంది.
- పర్యావరణం – అభివృద్ధి: కెన్ నది జలవిజ్ఞాన సాధ్యత, సుమారు ౨.౩ మిలియన్ చెట్ల నరికివేత, అటవీ, పులుల ఆవాసం ముంపు, పవిత్ర వనాలు. బుందేల్ఖండ్లో కరవు నివారణపై నదుల అనుసంధాన వాదనలతో పోల్చాలి.
- అణచివేత, హక్కులు: దళిత మహిళా కౌన్సిలర్ అరెస్టు, పోలీసు హింస, విద్యుత్తు నిలిపివేత పోలీసు జవాబుదారీతనం, నిరసన హక్కులు (అధికరణలు ౧౯, ౨౧), లింగ ఆధారిత హింస అంశాలను లేవనెత్తుతాయి. ఇవి రచయిత్రి ఆరోపణలు కాబట్టి, సమతుల్య సమాధానంలో ప్రభుత్వం చెప్పే అవకాశమున్న ప్రతివాదాన్ని కూడా పేర్కొనాలి.
- పాలన, నిజాయతీ: టెండర్ గెలిచిన సంస్థకు ఎన్నికల బాండ్ల దాతగా ఉన్న సంబంధం బంధుప్రీతి పెట్టుబడిదారీ విధానం, సేకరణలో పారదర్శకత ప్రశ్నలను లేవనెత్తుతుంది. ఇది అభిప్రాయ వ్యాసంలోని ఆరోపణ, సమాధానాల్లో దాన్ని అలాగే సూచించాలి.
- ముందుకు సాగే మార్గం: అటవీ హక్కుల చట్టం హక్కులు, పునరావాసం పూర్తయ్యే వరకు నిర్వాసితత్వాన్ని నిలిపివేయడం, కటాఫ్ తేదీల సవరణ, కెన్–బెత్వా జలవిజ్ఞానం, జీవావరణంపై స్వతంత్ర సమీక్ష, నిర్ణీత కాలపరిమితిలో న్యాయ విచారణ, సరైన భూమి హక్కు పత్రాలు, సామాజిక తనిఖీలు.
సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న
**జీఎస్౨, ౧౫ మార్కులు:** "గిరిజన సముదాయాల అభివృద్ధి ప్రేరిత నిర్వాసితత్వం తరచుగా అటవీ హక్కుల చట్టం, ౨౦౦౬; భూసేకరణ, పునరావాస చట్టం, ౨౦౧౩లోని చట్టబద్ధ రక్షణలను ఉల్లంఘిస్తుంది. మధ్య భారతదేశంలో ఇటీవలి నదీ ప్రాజెక్టు వివాదాల సందర్భంలో దీన్ని విమర్శనాత్మకంగా పరిశీలించండి."
సంబంధిత అంశాలు
- పంచాయతీ (షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలకు విస్తరణ) చట్టం, ౧౯౯౬; ఐదో షెడ్యూల్; గ్రామసభ పాత్ర
- పర్యావరణ ప్రభావ అంచనా, సామాజిక ప్రభావ అంచనా
- జాతీయ నదుల అనుసంధాన ప్రాజెక్టు, జాతీయ దృక్పథ ప్రణాళిక
- ప్రాజెక్టు టైగర్, కీలక పులుల ఆవాసం, వన్యప్రాణి (రక్షణ) చట్టం, ౧౯౭౨
- జీవనోపాధిపై అధికరణ ౨౧ న్యాయశాస్త్రం; అధికరణ ౩౨౬, ఓటర్ల జాబితా సవరణ
అంశాలు: GS2రాజనీతి
7 నవంబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో