BrainParrot

జంతర్ మంతర్ "నిరసన స్థలం కాదు, రహదారి": సుప్రీంకోర్టులో ఢిల్లీ పోలీసులు; వ్యాపారుల "నిరసన ఆర్థిక వ్యవస్థ"పై న్యాయస్థానం

GS2పూర్తి నోట్ప్రచురణ:

మూలం: ది హిందూ, 4 నవంబర్, 2026

సారాంశం

  • ఢిల్లీ పోలీస్ కమిషనర్ అనురాగ్ కుమార్ సుప్రీంకోర్టుకు సమర్పించిన అఫిడవిట్‌లో జంతర్ మంతర్ ఒక ప్రజా రహదారి అని, నిరసన "స్థలం" కాదని పేర్కొన్నారు. ఒక నిర్దిష్ట ప్రదేశంలోనే నిరసన తెలిపే ప్రాథమిక హక్కు ఉందని ఎవరూ పట్టుబట్టలేరని, వేదికలను రాజ్యం మార్చవచ్చని ఆయన అన్నారు.
  • జంతర్ మంతర్‌ను నిరసన స్థలంగా ఇటీవల నోటిఫికేషన్ నుంచి తొలగించడాన్ని సవాలు చేస్తూ స్వాతీ సింగ్ దాఖలు చేసిన పిటిషన్‌కు ఇది ప్రతిస్పందన.
  • వేరుగా, ప్రధాన న్యాయమూర్తి సూర్యకాంత్ నేతృత్వంలోని ధర్మాసనం ఢిల్లీ వ్యాపారులు (కిరాణా కమిటీ ఢిల్లీ) దాఖలు చేసిన పిటిషన్‌ను విచారించింది. పండుగ సీజన్‌లో నిరసనలు తమను "నష్టాల పాలు చేస్తున్నాయి" అని వారు వాదించారు. వీధి వ్యాపారుల జీవనోపాధిని, నిరసన హక్కును రెండింటినీ సమతుల్యం చేయాలని న్యాయస్థానం పేర్కొంది. "నిరసన ఆర్థిక వ్యవస్థ" వల్ల వీధి వ్యాపారులకు లాభం కలుగుతోందని గమనించి, నోటీసు జారీ చేసింది; నిర్వాహకుల వాదన వినకుండా మధ్యంతర ఉపశమనం ఇవ్వడానికి నిరాకరించింది.

UPSC ప్రాసంగికత: ప్రాసంగికత: ✅ జీఎస్౨ — పాలిటీ: ప్రాథమిక హక్కులు (అధికరణ ౧౯), నిరసన హక్కు వర్సెస్ ప్రజా శాంతిభద్రతలు

ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు

  • అధికరణ ౧౯(౧)(ఎ) (వాక్ స్వాతంత్ర్యం, భావ ప్రకటన), ౧౯(౧)(బి) (ఆయుధాలు లేకుండా శాంతియుతంగా సమావేశం), ౧౯(౧)(సి) (సంఘాలు/యూనియన్లు). పరిమితులు అధికరణ ౧౯(౨) (వాక్ స్వాతంత్ర్యం), ౧౯(౩) (సమావేశం) కింద ఉంటాయి.
  • నిరసన హక్కు అధికరణ ౧౯ నుంచి ఉద్భవించింది; ఇది ప్రత్యేకంగా పేర్కొన్న హక్కు కాదు.
  • ముఖ్య కేసులు: మజ్దూర్ కిసాన్ శక్తి సంఘటన్ వర్సెస్ భారత యూనియన్ (౨౦౧౮), జంతర్ మంతర్, బోట్ క్లబ్ గురించి; హిమత్ లాల్ కె. షా (౧౯౭౩), నియంత్రణ వర్సెస్ నిషేధం గురించి; అమిత్ సాహ్ని (౨౦౨౦), షాహీన్ బాగ్ కేసు, ప్రజా రహదారులను నిరవధికంగా ఆక్రమించడం గురించి.
  • (వ్యాసం ప్రకారం) జంతర్ మంతర్ తర్వాత నిర్దేశిత నిరసన స్థలం రామ్‌లీలా మైదానం.
  • సమావేశాలను పరిమితం చేయడానికి ఉత్తర్వులు జారీ చేసే నిబంధన భారతీయ నాగరిక సురక్షా సంహితలోని సెక్షన్ ౧౬౩ (సీఆర్‌పీసీ సెక్షన్ ౧౪౪కు వారసత్వ నిబంధన).

గణాంకాలు, వివరాలు

  • జంతర్ మంతర్ వద్ద సంవత్సరానికి దాదాపు ౧,౩౦౦ నిరసనలు జరుగుతాయి.
  • ౨౦ జూలై నాటి నీట్-యూజీ నిరసనకు హాజరైన జనం సామర్థ్యాన్ని మించిపోవడంతో తొక్కిసలాట భయం నిరంతరం ఉంది.
  • ౧–౧౭ ఆగస్టు: ౨౫౦ ఆపద కాల్స్; ౧౦౯ దొంగతనం ఎఫ్ఐఆర్‌లు; ౧౦ వాహన దొంగతన ఎఫ్ఐఆర్‌లు; ౨౫౦కు పైగా ఆస్తి నష్టం క్లెయిమ్‌లు; ప్రజా శాంతిభద్రతల ఉల్లంఘన, అల్లర్లు, ధ్వంసానికి సంబంధించి ౨౩ ఎఫ్ఐఆర్‌లు.
  • ఈ ప్రాంతంలో ౭౮ విదేశీ రాయబార/దౌత్య కార్యాలయాలు, ౯౯ కేంద్ర ప్రభుత్వ కార్యాలయాలు, రోజుకు ౧.౪౬ లక్షల మంది రాకపోకలు, ౭,౦౧౭ ప్రైవేటు నివాసాలు ఉన్నాయి.
  • దీన్ని నిరసన స్థలంగా గుర్తించడం "ప్రారంభం నుంచే ప్రజా ప్రయోజనానికి విరుద్ధం" అని పోలీసులు అంటున్నారు. అత్యవసర సేవలకు ఆటంకం కలుగుతోందని, సాధారణ భద్రత దెబ్బతింటోందని చెబుతున్నారు. కొత్త పార్లమెంటు ప్రాంగణం సమీపంలో ఉండటం నియంత్రణ అవసరాన్ని పెంచుతోంది.
  • అసమ్మతిని ఇతరుల జీవనోపాధితో, స్వేచ్ఛాయుత సంచారంతో సమతుల్యం చేయాలన్నది కమిషనర్ వాదన.
  • జంతర్ మంతర్ నిరసనలు నీట్-యూజీ పేపర్ లీక్‌తో, ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్‌కు వ్యతిరేక నిరసనలతో ముడిపడి ఉన్నాయి.
  • ధర్మాసనానికి ప్రధాన న్యాయమూర్తి సూర్యకాంత్ నేతృత్వం వహించారు; న్యాయమూర్తి బాగ్చీ కూడా వ్యాఖ్యలు చేశారు.
  • సీనియర్ న్యాయవాది ముకుల్ రోహత్గీ (వ్యాపారుల తరఫున) "వేల కోట్ల" నష్టం జరిగిందని, కన్నాట్ ప్లేస్‌లో ఎవరూ వ్యాపారం చేయలేకపోతున్నారని, పండుగ సీజన్‌లో వేలాది అనుబంధ కార్మికులు ఉపాధి లేకుండా ఉన్నారని చెప్పారు. రామ్‌లీలా మైదానం కన్నాట్ ప్లేస్ నుంచి కేవలం ఒక మైలు దూరంలోనే ఉందని పేర్కొంటూ, పండుగ సీజన్‌లో రెండు నెలల నిరసన నిషేధం కోరారు.
  • సొలిసిటర్ జనరల్ తుషార్ మెహతా మాట్లాడుతూ, నీట్-యూజీ లీక్‌పై కాక్రోచ్ జనతా పార్టీ (సీజేపీ)తో సంబంధమున్న నిరసనకారులు ౨౦ జూన్‌న ఒక్క రోజు అనుమతి కోరి, వెళ్లడానికి నిరాకరించారని చెప్పారు. నిరసనలు/బంద్‌ల నిర్వాహకులు నష్టాలకు బాధ్యత వహించాలని అన్నారు.
  • ప్రధాన న్యాయమూర్తి: ప్రతి ఒక్కరికీ నిరసన హక్కు ఉంది కానీ అనుమతి షరతులను పాటించాలి; ఇతర నిరసనకారులకు కూడా స్థలం అవసరం కాబట్టి నిరసన స్థలాన్ని నిరవధికంగా ఆక్రమించరాదు.
  • వీధి వ్యాపారులు నిరసనకారులకు ఆహారం, నీరు అందిస్తున్నారని గమనిస్తూ, న్యాయమూర్తి బాగ్చీ దీన్ని "మేళా ఆర్థిక వ్యవస్థ" అన్నారు. నిర్వాహకులను పక్షాలుగా చేర్చారా అని ఆయన అడగగా, చేర్చలేదని వ్యాపారులు చెప్పారు.
  • సీనియర్ న్యాయవాది ఎన్. హరిహరన్ (సీపీఐ(ఎం) రాష్ట్ర కార్యదర్శి ఎం.ఏ. బేబీ తరఫున), రామ్‌లీలా మైదానాన్ని నిర్దేశించడంపై అధికారులు పునరాలోచనలో ఉన్నారా అని ప్రశ్నించారు.
  • న్యాయస్థానం నోటీసు జారీ చేసింది, కానీ నిరసన నిర్వాహకుల వాదన వినకుండా ఎలాంటి మధ్యంతర ఉత్తర్వు ఇవ్వలేదు.
  • (నీట్-యూజీ నిరసన తేదీని రెండు వ్యాసాలు వేర్వేరుగా ఇచ్చాయి: పోలీసు అఫిడవిట్‌లో ౨౦ జూలై, సొలిసిటర్ జనరల్ వాదనలో ౨౦ జూన్.)

స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం

  • శాంతియుత సమావేశం, వాక్ స్వాతంత్ర్యం ప్రాథమిక హక్కులే అయినా అవి నిరపేక్షమైనవి కావు. అధికరణ ౧౯(౨) (వాక్ స్వాతంత్ర్యం), అధికరణ ౧౯(౩) (సమావేశం) కింద ప్రజా శాంతిభద్రతలు, భారతదేశ సార్వభౌమత్వం, సమగ్రత వంటి ప్రయోజనాల కోసం సహేతుక పరిమితులు విధించవచ్చు.
  • న్యాయస్థానాలు రెండు తీవ్ర ధోరణులనూ తిరస్కరించాయి. సమావేశాలను (సమయం, స్థలం, పద్ధతి) రాజ్యం నియంత్రించవచ్చు కానీ అన్నిచోట్లా నిషేధించకూడదు.
  • ఈ కేసులో న్యాయపరమైన ప్రశ్న ఏమిటంటే: రాజ్యం నిర్దేశించిన ఒక ప్రత్యేక స్థలంలో నిరసన తెలిపే హక్కు ఉందా? అలాగే, చాలాకాలంగా వాడుకలో ఉన్న నిర్దేశిత స్థలాన్ని సహేతుకమైన, అనుపాత ఆధారం లేకుండా కార్యనిర్వాహక వర్గం ఉపసంహరించవచ్చా?

సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౨ – పాలిటీ: ప్రాథమిక హక్కులు (అధికరణ ౧౯(౧)(ఎ), ౧౯(౧)(బి), సహేతుక పరిమితులు); న్యాయవ్యవస్థ; జీఎస్౨ – పాలన (పోలీసు/ప్రజా శాంతిభద్రతలు); ప్రిలిమ్స్ పాలిటీ.

నేపథ్యం

నిరసన హక్కు (అధికరణ ౧౯)

మజ్దూర్ కిసాన్ శక్తి సంఘటన్ వర్సెస్ భారత యూనియన్ (౨౦౧౮), జంతర్ మంతర్ పూర్వ తీర్పు

అదనపు నేపథ్యం

  • అమిత్ సాహ్ని వర్సెస్ పోలీస్ కమిషనర్ (౨౦౨౦), షాహీన్ బాగ్ కేసు, ఒక చట్టానికి వ్యతిరేకంగా శాంతియుత నిరసన హక్కును సమర్థించింది. ప్రజా మార్గాలను, స్థలాలను నిరవధికంగా ఆక్రమించకూడదని కూడా పేర్కొంది.
  • హిమత్ లాల్ కె. షా వర్సెస్ పోలీస్ కమిషనర్ (౧౯౭౩) కేసు అధికరణ ౧౯(౧)(ఎ), (బి) కింద ప్రజా సభలు నిర్వహించే హక్కును గుర్తించింది. సమావేశాలను రాజ్యం నియంత్రించవచ్చు కానీ అన్నిచోట్లా ఏకపక్షంగా నిషేధించకూడదు.

మెయిన్స్ కోణాలు

  • స్థలం హక్కులో భాగమా: ఒక నిర్దిష్ట స్థలంలో నిరసన తెలపాలని ఎవరూ పట్టుబట్టలేరని కమిషనర్ వాదన. ప్రతివాదన: ౨౦౧౮ నాటి ఎంకేఎస్ఎస్ తీర్పు జంతర్ మంతర్‌ను చాలాకాలంగా వినియోగంలో ఉన్న, నిర్దేశిత స్థలంగా పరిగణించి, బహిష్కరణకు బదులు నియంత్రణను కోరింది. "ప్రారంభం నుంచే" నిర్దేశించడం తప్పని పోలీసులు అంటున్నారు. ఇది ఫలితంగా ౨౦౧౮ నాటి సమతుల్యతను మళ్లీ తెరుస్తోంది.
  • ప్రజా శాంతిభద్రతల సాక్ష్యాధారాలు: అఫిడవిట్‌లోని సమాచారం ఎక్కువగా నేరాలు, జనసందోహ గణాంకాలు (దొంగతనం ఎఫ్ఐఆర్‌లు, ఆపద కాల్స్). ఇవి నిరసనల వల్ల కలిగిన కారణ సంబంధాన్ని చూపుతున్నాయా లేక మధ్య ఢిల్లీ రద్దీ ప్రాంతం కావడం వల్లనా అన్నది సవాలుకు అవకాశం ఉంది. అనుపాత పరీక్షలో పరిమితికి, హానికి మధ్య సంబంధం ఉండాలి; మూసివేతకు ముందు తక్కువ నిర్బంధ ప్రత్యామ్నాయం (గరిష్ఠ పరిమితులు, సమయ విభజన) పరిశీలించాలి.
  • పరస్పర విరుద్ధ హక్కులు: అధికరణ ౧౯(౧)(ఎ)/(బి) వర్సెస్ అధికరణ ౧౯(౧)(జి)/అధికరణ ౨౧ (వ్యాపారం, జీవనోపాధి, సంచారం). న్యాయస్థానం చేసిన "నిరసన ఆర్థిక వ్యవస్థ" వ్యాఖ్య, నిరసనలు కూడా జీవనోపాధులను సృష్టిస్తాయని సూచిస్తూ, పండుగ సీజన్‌లో సంపూర్ణ నిషేధాలకు వ్యతిరేకంగా ఒక సూక్ష్మ భేదాన్ని తెలుపుతోంది. ప్రయోజన సమూహాల చిత్రణ (వ్యాపారులు, నిరసనకారులు, నివాసితులు) ముఖ్యమైనది.
  • సహజ న్యాయం: నిర్వాహకుల వాదన వినకుండా మధ్యంతర ఉపశమనం ఇవ్వడానికి న్యాయస్థానం నిరాకరించడం "ఆడి ఆల్టరమ్ పార్టెమ్" సూత్రాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది.
  • భద్రత, ప్రతీకాత్మక భౌగోళికత: పార్లమెంటుకు సమీపంలో ఉండటం, ౭౮ రాయబార కార్యాలయాలు, ౯౯ కేంద్ర కార్యాలయాలు ఉండటం రాజ్యం ఆసక్తిని వివరిస్తాయి, కానీ అసమ్మతి కోసం అధికార కేంద్రానికి ప్రవేశాన్ని నిలిపివేయడం ప్రజాస్వామ్య సంబంధిత ఆందోళనలను పెంచుతుంది. వ్యాపారుల న్యాయవాది ప్రకారం, రామ్‌లీలా మైదానం కన్నాట్ ప్లేస్ నుంచి ఒక మైలు దూరంలో ఉంది.
  • ముందుకు మార్గం: పారదర్శక, నియమ ఆధారిత సమయ విభజన కేటాయింపు; సామర్థ్య పరిమితులు; నిర్వాహకుల జవాబుదారీతనం (సొలిసిటర్ జనరల్ అంశం); ౨౦౧౮ తీర్పు ఆదేశించిన తరహా ప్రచురిత మార్గదర్శకాలు; నోటిఫికేషన్ తొలగింపుపై స్వతంత్ర సమీక్ష.

సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న

**జీఎస్౨, ౧౫ మార్కులు:** "నిరసన హక్కు ప్రాథమిక హక్కు అయినప్పటికీ, దాని సమయం, స్థలం, పద్ధతిని రాజ్యం నియంత్రించవచ్చు. జంతర్ మంతర్‌ను నిరసన స్థలంగా ఇటీవల నోటిఫికేషన్ నుంచి తొలగించిన నేపథ్యంలో, అసమ్మతి హక్కును ప్రజా శాంతిభద్రతలతో, ఇతరుల హక్కులతో న్యాయస్థానాలు ఎలా సమతుల్యం చేశాయో పరిశీలించండి."

సంబంధిత అంశాలు

  • అధికరణ ౧౯ పరిమితులు; అధికరణ ౨౧ (జీవనోపాధి, సంచారం); సహేతుక పరిమితి, అనుపాత సిద్ధాంతం
  • భారతీయ నాగరిక సురక్షా సంహితలోని సెక్షన్ ౧౬౩; భారతీయ న్యాయ సంహిత కింద చట్టవిరుద్ధ సమావేశం; సీఆర్‌పీసీ సెక్షన్ ౧౪౪ (పాత నిబంధన)
  • న్యాయపరమైన నోటీసు/మధ్యంతర ఉత్తర్వులు, ప్రభావితమయ్యే పక్షాల వాదన వినడం (సహజ న్యాయ సూత్రాలు)
  • అంతర్ సూచన: నీట్-యూజీ పేపర్ లీక్, ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ వ్యతిరేక నిరసనలు

అంశాలు: GS2రాజనీతి

ఈ నోట్స్‌ను ఎలా రాసి, తనిఖీ చేస్తాం →

4 నవంబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో