ప్రచురణ:
మూలం: ది హిందూ, 4 నవంబర్, 2026
సారాంశం
- ౨౦౨౭ జనగణనలోని పట్టణ/గ్రామీణ ద్వంద్వ నిర్వచనం భారతదేశ నిజమైన పట్టణీకరణను ప్రతిబింబించదని రచయితలు వాదిస్తున్నారు. వర్గీకరణ ప్రణాళిక, నిధులు, పాలనపై ప్రభావం చూపుతుంది; రాజకీయంగా అది తిరిగి మార్చదగినది కూడా.
- జనగణన నిబంధనలు, ఆర్థిక సంఘం సూత్రాలు, పథకాల ప్రమాణాలు ఇప్పటికే వాస్తవంగా జాతీయ పట్టణీకరణ మార్గదర్శకంగా పనిచేస్తున్నాయని, అయితే వాటి సమ్మిళిత ప్రభావాలకు ఏ సంస్థా జవాబుదారీ కాదని వారు అంటున్నారు.
- సబ్సిడియారిటీ సూత్రం ఆధారంగా, డబ్ల్యూఆర్ఐ ఇండియా సూచించిన ఏడు వ్యవస్థాగత పరివర్తనలను ఉపయోగిస్తూ, జాతీయ పట్టణీకరణ మండలితో కూడిన జాతీయ పట్టణీకరణ విధానాన్ని వారు ప్రతిపాదిస్తున్నారు.
ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు
- జనగణన పట్టణం: కనీస జనాభా ౫,౦౦౦; సాంద్రత చదరపు కిలోమీటరుకు ౪౦౦; కనీసం ౭౫% పురుష ప్రధాన కార్మికులు వ్యవసాయేతర పనిలో. చట్టబద్ధ పట్టణం: పరిమాణంతో సంబంధం లేకుండా రాష్ట్రం నోటిఫై చేస్తుంది.
- అధికరణ ౨౪౩క్యూ: పురపాలక సంఘాల ఏర్పాటు (నగర పంచాయతీ, మున్సిపల్ కౌన్సిల్, నగరపాలక సంస్థ). అధికరణ ౨౪౩క్యూ(౨) ప్రకారం రాష్ట్రాలు ఒక ప్రాంతాన్ని పట్టణంగా నోటిఫై చేయవచ్చు.
- అధికరణ ౨౪౩డబ్ల్యూ: పురపాలక సంఘాల అధికారాలు, బాధ్యతలు ఐచ్ఛికం. పన్నెండవ షెడ్యూల్: ౧౮ విధులు.
- అధికరణలు ౨౪౩జెడ్డి, ౨౪౩జెడ్ఈ: జిల్లా ప్రణాళిక కమిటీ, మహానగర ప్రణాళిక కమిటీ.
- ౭౪వ సవరణ: ౧౯౯౨, భాగం ౯ఎ. మహానగర ప్రాంతం: ౧౦ లక్షలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ జనాభా.
- క్లాస్ ఒకటి నగరం: ౧ లక్ష లేదా అంతకంటే ఎక్కువ జనాభా (వ్యాసం ౨౦ మిలియన్ల వరకు జనాభా గల నగరాలను కలుపుతుంది).
- అంతర్రాష్ట్ర మండలి (౧౯౯౦, అధికరణ ౨౬౩), కేంద్రీయ స్థానిక ప్రభుత్వ మండలి (౧౯౫౪) ఇప్పటికే ఉన్న సమన్వయ సంస్థలు. నీతి ఆయోగ్ రాష్ట్రాలను ఒక వేదికపైకి తెస్తుంది.
- ౧౬వ ఆర్థిక సంఘం: పట్టణ స్థానిక సంస్థలకు స్థానిక గ్రాంట్ల వాటాను ౪౫%కి పెంచింది; ₹౧౦,౦౦౦ కోట్ల 'పట్టణీకరణ ప్రీమియం'.
- కేంద్ర బడ్జెట్ ౨౦౨౬: నగర ఆర్థిక ప్రాంతాలకు ఒక్కొక్కదానికి ₹౫,౦౦౦ కోట్లు.
- ఆర్థిక సర్వే ౨౦౨౬: ఉపగ్రహ సమాచారం ప్రకారం ౨౦౧౫లో భారతదేశం ౬౩% పట్టణీకరణ చెందింది.
- డబ్ల్యూఆర్ఐ ఇండియా: "భారతదేశంలో సమానత్వయుత, ఉత్పాదక, తక్కువ కర్బన, స్థితిస్థాపక నగరాల వ్యవస్థ" నివేదిక. ౨౦౨౭ జనగణన ౧౬ సంవత్సరాల విరామం తర్వాత జరుగుతుంది.
గణాంకాలు, వివరాలు
- ౨౦౧౧: సుమారు ౮,౦౦౦ నగరాలు, పట్టణాల్లో ౩౭౭ మిలియన్ల పట్టణ నివాసులు. అప్పటి నుంచి రాష్ట్రాలు మరో ౧,౦౦౦ చట్టబద్ధ పట్టణాలను నోటిఫై చేశాయి. ఐక్యరాజ్యసమితి అంచనా: నేడు భారతీయుల్లో ౪౪% పట్టణ వాసులు; ౨౦౫౦ నాటికి ఇది ౭౨౦ మిలియన్లను దాటుతుందని అంచనా.
- గ్రేటర్ ముంబైలో (౨౦౧౧) సుమారు ౧౨ మిలియన్ల నివాసులు ఉన్నారు. ఉత్తరాఖండ్లోని గంగోత్రి నగర పంచాయతీ జనాభా ౧౧౦.
- పట్టణ నివాస ప్రాంతాల్లో సుమారు ౯౪% చిన్న పట్టణాలు కాగా, పట్టణ జనాభాలో సుమారు ౬౦% క్లాస్ ఒకటి నగరాల్లో (౧ లక్ష నుంచి ౨౦ మిలియన్ల వరకు) నివసిస్తున్నారు. పట్టణ శివార్లు ఏటా సుమారు ౪.౧౫% చొప్పున పెరుగుతున్నాయి; పరిపాలనా సరిహద్దుల లోపల ఇది ౨.౯%.
- ముంబై సమీపంలోని భివండీ ప్రాంతం: ౬౦ గ్రామాలు, తొమ్మిది జనగణన పట్టణాలు, ౯౧.౮% వ్యవసాయేతర ఉపాధి ఉన్నా గ్రామీణంగానే పాలన సాగుతోంది; భూ వినియోగం, వ్యర్థాలు, నీరు, గాలి నాణ్యతకు పంచాయతీలే బాధ్యత వహిస్తున్నాయి, కానీ వాటికి అందుకు తగిన ఆదేశం, సామర్థ్యం లేవు.
- చట్టబద్ధ పట్టణాల్లో సుమారు ౫౨%కి, జనగణన పట్టణాల్లో ౭౬%కి మాస్టర్ ప్లాన్ లేదు. తొమ్మిది రాష్ట్రాలు ౧౯౯౨లో ౭౪వ సవరణ తర్వాత ప్రణాళిక చట్టాలను నవీకరించలేదు. చాలా రాష్ట్రాలు ఉపయోగించే నమూనా చట్టం ౧౯౮౫ నాటిది; అది గ్రామీణ–పట్టణ నిరంతరతను, ౭౪వ సవరణను, ౨౦౧౩ భూసేకరణ చట్టాన్ని, వాతావరణ అనుసరణను పట్టించుకోదు.
- పురపాలక ఆదాయం జీడీపీలో సుమారు ౧%; బ్రెజిల్లో ఇది ౭.౪%, దక్షిణాఫ్రికాలో ౬%. ఆస్తి పన్ను జీడీపీలో కేవలం ౦.౧౫% మాత్రమే ఇస్తోంది.
- ఢిల్లీలోని పీఎం౨.౫లో ౬౫% నగరం వెలుపలే పుడుతోంది.
- అధికరణ ౨౪౩క్యూ(౨) ఎలాంటి ప్రామాణిక ప్రమాణాలను నిర్దేశించదు, కారణాలను ప్రచురించాలని కూడా కోరదు. నోటిఫికేషన్ వల్ల ౧౮ విధులూ ఆటోమేటిక్గా బదిలీ కావు (అధికరణ ౨౪౩డబ్ల్యూ).
స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం
- పట్టణ ప్రాంతాలను నోటిఫై చేసే అధికారాన్ని (అధికరణ ౨౪౩క్యూ), అధికారాల వికేంద్రీకరణను ఐచ్ఛికంగా ఉంచే అధికారాన్ని (అధికరణ ౨౪౩డబ్ల్యూ) రాజ్యాంగం రాష్ట్రాలకు ఇస్తుంది. అందువల్ల పట్టణ హోదా ఒక ప్రాంతాన్ని ఎవరు పాలిస్తారో, అది ఎంత ఖర్చు చేయగలదో, ఏ పథకాలను వినియోగించుకోగలదో నిర్ణయిస్తుంది.
- జనగణన పట్టణ ప్రమాణాలు గణాంక సంబంధమైనవి, అవే అమలులోకి వచ్చేవి కావు. రాష్ట్రం దానిని పట్టణ స్థానిక సంస్థగా నోటిఫై చేసే వరకు జనగణన పట్టణం పంచాయతీ పరిధిలోనే ఉంటుంది.
- ప్రణాళిక యూనిట్లు (నగరాలు, జిల్లాలు) తరచుగా ఎయిర్షెడ్లు, నదీ పరివాహక ప్రాంతాలు, నగర ప్రాంతాల వంటి వాస్తవ సమస్యా పరివాహక ప్రాంతాలతో సరిపోవు.
సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౧ – భూగోళశాస్త్రం/సమాజం: పట్టణీకరణ, దాని సమస్యలు; జీఎస్౨ – పాలిటీ: ౭౪వ రాజ్యాంగ సవరణ, భాగం ౯ఎ, పన్నెండవ షెడ్యూల్, మహానగర/జిల్లా ప్రణాళిక కమిటీలు; జీఎస్౩ – ఆర్థిక వ్యవస్థ: పట్టణ మౌలిక సదుపాయాలు, పురపాలక ఆర్థిక వ్యవహారాలు, ఆర్థిక సంఘాలు.
నేపథ్యం
"పట్టణ" అనే పదానికి జనగణన నిర్వచనం
౭౪వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, ౧౯౯౨ (భాగం ౯ఎ – పురపాలక సంఘాలు)
అదనపు నేపథ్యం
- ౨౦౧౧ జనగణన నాటికి భారతదేశంలో ౪,౦౪౧ చట్టబద్ధ పట్టణాలు, ౩,౮౯౪ జనగణన పట్టణాలు ఉన్నాయి. ఇది ౨౦౧౧కి సంబంధించి వ్యాసం పేర్కొన్న సుమారు ౮,౦౦౦ పట్టణాలకు అనుగుణంగా ఉంది.
- ౨౦౧౧ జనగణన నాటికి ౪౬౮ క్లాస్ ఒకటి పట్టణాలు/పట్టణ సముదాయాలు ఉన్నాయి. వీటిలో ౫౩ మిలియన్కు పైగా జనాభా గల పట్టణ సముదాయాలు/నగరాలు; వాటిలో ౧౬౦.౭ మిలియన్ల మంది (పట్టణ జనాభాలో ౪౨.౬%) నివసిస్తున్నారు.
- అమృత్ పథకం కింద రాష్ట్రాల మధ్య నిధుల కేటాయింపులో ప్రతి రాష్ట్రం/కేంద్రపాలిత ప్రాంతంలోని చట్టబద్ధ పట్టణాల సంఖ్యకు ౫౦% ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు. వర్గీకరణ పథకాల నిధులను ఎలా నిర్దేశిస్తుందో ఇది చూపుతుంది.
మెయిన్స్ కోణాలు
- వర్గీకరణ ఒక ప్రవేశ ద్వారం: మాస్టర్ ప్లాన్లు, పురపాలక ఆర్థిక వ్యవహారాలు, ఆర్థిక సంఘం గ్రాంట్లు, భవన నియంత్రణ, పర్యావరణ అనుమతుల పరిమితులు, పథకాల అర్హత అన్నీ ఒక నివాస ప్రాంతం పట్టణమా కాదా అనే దానిపై ఆధారపడతాయి. అధికరణ ౨౪౩క్యూ(౨) ప్రామాణిక ప్రమాణాలు లేకుండా రాష్ట్రాలకు విచక్షణ ఇవ్వడం వల్ల పట్టణ హోదా రాజకీయంగా తిరిగి మార్చదగినదిగా మారింది.
- గ్రామీణ–పట్టణ ద్వంద్వానికి సరిపోని వాస్తవం: పట్టణ శివార్లు నగర కేంద్రాల కంటే వేగంగా పెరుగుతున్నాయి. భివండీ పనితీరులో పట్టణంగా ఉన్నా పంచాయతీలు పాలించే ప్రాంతాలను చూపుతుంది. ఉపగ్రహ సమాచారం (౨౦౧౫లో ౬౩% పట్టణం) నిర్వచనాలు పట్టణీకరణను తక్కువగా చూపుతున్నాయని సూచిస్తోంది.
- ప్రణాళిక శూన్యత: చట్టబద్ధ పట్టణాల్లో సగానికి పైగా, జనగణన పట్టణాల్లో మూడింట రెండొంతులకు పైగా మాస్టర్ ప్లాన్లు లేవు. కాలం చెల్లిన రాష్ట్ర చట్టాలు (౧౯౮౫ నమూనా చట్టం; తొమ్మిది రాష్ట్రాలు ౧౯౯౨ నుంచి మారలేదు) వాతావరణ అనుసరణను, భూసేకరణ సంస్కరణలను పట్టించుకోవు.
- ఆర్థిక బలహీనత: పురపాలక ఆదాయం జీడీపీలో సుమారు ౧%, ఆస్తి పన్ను ౦.౧౫%; బ్రెజిల్, దక్షిణాఫ్రికాలతో పోలిస్తే ఇది చాలా తక్కువ. పథక-నిర్దిష్ట బదిలీల వల్ల నగదు ప్రవాహం అనిశ్చితంగా ఉంటుంది, అందుకే రచయితలు సొంత ఆదాయ వనరులను, సూత్రాధారిత బదిలీలను కోరుతున్నారు.
- విధాన సంకేతాలు ఉన్నా ఒక చట్రం లేదు: బడ్జెట్లోని నగర ఆర్థిక ప్రాంతాలు, ౧౬వ ఆర్థిక సంఘం ౪౫% స్థానిక గ్రాంట్లు, ₹౧౦,౦౦౦ కోట్ల ప్రీమియం ప్రాంతీయ ఆలోచన వైపు నెడుతున్నాయి. కానీ ఇవి ఇంకా ఒక సమగ్ర చట్రంగా రూపొందలేదు.
- సమన్వయం మరియు అధికార పరిధి: జనగణన నిబంధనలు, ఆర్థిక సంఘం సూత్రాలు, పథకాల ప్రమాణాల సమ్మిళిత ప్రభావానికి ఏ సంస్థా జవాబుదారీ కాదు. జాతీయ పట్టణీకరణ మండలి అంతర్రాష్ట్ర మండలిని, కేంద్రీయ స్థానిక ప్రభుత్వ మండలిని, నీతి ఆయోగ్ను అనుసంధానించగలదు. సంస్కరణలు పనిచేసే యూనిట్లను (ఎయిర్షెడ్, నదీ పరివాహక ప్రాంతం, నగర ప్రాంతం) ఉపయోగించాలి, మహానగర/జిల్లా ప్రణాళిక కమిటీల మార్గదర్శకానికి చట్టబద్ధ బలం ఇవ్వాలి.
- సమాఖ్య సమతుల్యత: పట్టణాభివృద్ధి రాష్ట్ర అంశం కాబట్టి, ఈ విధానం సబ్సిడియారిటీ సూత్రాన్ని అనుసరిస్తూ, అందరికీ ఒకే నమూనా కాకుండా ఉమ్మడి సూత్రాలను కలిగి ఉంటుంది. కేంద్రం నిధులను అందించడం, సామర్థ్య నిర్మాణం, సమన్వయం చేస్తుంది.
సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న
**జీఎస్౧/జీఎస్౨, ౧౫ మార్కులు:** "భారతదేశ గ్రామీణ–పట్టణ వర్గీకరణ ఇకపై దాని పట్టణీకరణ వాస్తవికతను ప్రతిబింబించడం లేదు. ఇది ప్రణాళిక, పాలనపై ఎలా ప్రభావం చూపుతుందో చర్చించండి; భారత సమాఖ్య సందర్భంలో జాతీయ పట్టణీకరణ విధానం అవసరాన్ని పరిశీలించండి."
సంబంధిత అంశాలు
- ౭౪వ సవరణ చట్టం, పన్నెండవ షెడ్యూల్, రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘాలు, పట్టణ స్థానిక సంస్థలకు ఆర్థిక సంఘం నిధుల వికేంద్రీకరణ
- జనగణన ౨౦౨౭ పద్ధతి, పట్టణ సముదాయాలు
- మహానగర, జిల్లా ప్రణాళిక కమిటీలు (అధికరణలు ౨౪౩జెడ్డి, ౨౪౩జెడ్ఈ)
- ఎయిర్షెడ్ నిర్వహణ, వాయు కాలుష్య పాలన (ఢిల్లీ ఎన్సీఆర్)
- పురపాలక బాండ్లు, ఆస్తి పన్ను సంస్కరణ, మిశ్రమ ఆర్థిక సహాయం; పట్టణ శివార్ల ప్రణాళిక
అంశాలు: GS1రాజనీతి
4 నవంబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో