ఓటర్ల అవగాహనపై ఎన్నికల అధికారులకు గుత్తాధిపత్యం ఉండదు: సుప్రీంకోర్టు
మూలం: ది హిందూ, 3 నవంబర్, 2026
సారాంశం
- భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి సూర్యకాంత్ నేతృత్వంలోని ముగ్గురు న్యాయమూర్తుల సుప్రీంకోర్టు ధర్మాసనం రాజస్థాన్ రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం ఉత్తర్వును రద్దు చేసింది. రాష్ట్రంలో పంచాయతీ ఎన్నికలకు ముందు ఓటర్లను చేరుకోవడానికి పౌర సమాజ సంస్థలకు ఆ సంఘం అనుమతి నిరాకరించింది.
- ఓటర్ల అవగాహన కార్యక్రమాలపై ఎన్నికల అధికారులకు గుత్తాధిపత్యం లేదని న్యాయస్థానం స్పష్టం చేసింది. ఎన్నికల్లో భాగస్వామ్యాన్ని పెంచడానికి స్థానిక సముదాయాలతో కలిసి పనిచేసే కార్యకర్తలకు రాజకీయ పక్షపాతం ఉందని కూడా వారు ఊహించరాదని పేర్కొంది.
- అవినీతి పద్ధతులు ఉంటే రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం వాటిని నియంత్రించవచ్చని, కానీ ఓటర్ల అవగాహన పనిపై గుత్తాధిపత్యం చెలాయించలేదని న్యాయస్థానం పేర్కొంది.
ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు
- అధికరణ ౨౪౩కె (భాగం ౯, ౧౯౯౨ నాటి ౭౩వ సవరణ చట్టం చేర్చినది) పంచాయతీ ఓటర్ల జాబితాల, ఎన్నికల పర్యవేక్షణ, నిర్దేశం, నియంత్రణలను రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘానికి అప్పగిస్తుంది. అధికరణ ౨౪౩జెడ్ఏ మున్సిపాలిటీలకు సమానమైన నిబంధన (భాగం ౯ఎ, ౭౪వ సవరణ).
- రాష్ట్ర ఎన్నికల కమిషనర్ను గవర్నర్ నియమిస్తారు. హైకోర్టు న్యాయమూర్తి మాదిరిగానే తప్ప కమిషనర్ను తొలగించరాదు. నియామకం తర్వాత సేవా షరతులను ఆయనకు నష్టం కలిగేలా మార్చరాదు.
- అధికరణ ౨౪౩ఓ పంచాయతీలకు సంబంధించిన ఎన్నికల వ్యవహారాల్లో న్యాయస్థానాల జోక్యాన్ని నిషేధిస్తుంది. నియోజకవర్గాల పునర్విభజన/స్థానాల కేటాయింపు చట్టాలను కోర్టులో ప్రశ్నించలేరు. పంచాయతీ ఎన్నికలను ఎన్నికల పిటిషన్ ద్వారా మాత్రమే సవాలు చేయవచ్చు.
- భారతీయ నాగరిక సురక్ష సంహిత, ౨౦౨౩ లోని సెక్షన్ ౧౬౩ దండ ప్రక్రియా సంహితలోని సెక్షన్ ౧౪౪ స్థానంలో వచ్చింది. ఇది కార్యనిర్వాహక మేజిస్ట్రేట్ అధికారం. దీనికి రెండు నెలల పరిమితి ఉంటుంది, రాష్ట్రం దీన్ని పొడిగించవచ్చు.
- స్వీప్ (క్రమబద్ధ ఓటర్ల విద్య, ఎన్నికల భాగస్వామ్యం) భారత ఎన్నికల సంఘం ప్రధాన ఓటర్ల విద్యా కార్యక్రమం. ఇది ౨౦౦౯ నుంచి కొనసాగుతోంది, ౨౦౧౦లో స్వీప్ అని నామకరణం జరిగింది.
- స్థానిక సంస్థల ఎన్నికల కోసం రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘాలు రాష్ట్ర చట్టాన్ని బట్టి భారత ఎన్నికల సంఘం ఓటర్ల జాబితాలను స్వీకరించవచ్చు లేదా సొంతంగా తయారుచేసుకోవచ్చు.
- పౌర సమాజం చేసే ఓటర్ల చేరువ కార్యక్రమాలను అధికారులు అడ్డుకున్నప్పుడు అధికరణ ౧౯(౧)(ఎ) (వాక్స్వాతంత్ర్యం), ౧౯(౧)(బి) (శాంతియుతంగా సమావేశమయ్యే హక్కు), ౧౯(౧)(సి) (సంఘాలు ఏర్పరచుకునే హక్కు) అనే ప్రాథమిక స్వేచ్ఛలు ముడిపడి ఉంటాయి. ఇవి ప్రామాణిక నిబంధనలు, వార్తాకథనం నుంచి తీసుకున్నవి కావు.
గణాంకాలు, వివరాలు
- ధర్మాసనం: భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి సూర్యకాంత్ నేతృత్వంలోని ముగ్గురు న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం. అందులో న్యాయమూర్తి జాయ్మాల్య బాగ్చి ఉన్నారు.
- పిటిషనర్లు: అరుణా రాయ్ సహా కార్యకర్తలు. వారి తరఫున న్యాయవాది ప్రశాంత్ భూషణ్ వాదించారు.
- సమూహం పరిమాణం: ఆ సమూహంలో "౨౦ మందికి మించి లేరు" అని భూషణ్ చెప్పారు. అంటే ఇది చిన్నస్థాయి చేరువ ప్రయత్నం.
- రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం వైఖరి: కార్యకర్తలు "మరెవరి ప్రోద్బలంతోనో" పనిచేస్తున్నారని రాజస్థాన్ రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం అనుమానం వ్యక్తం చేసింది. ఓటర్ల అవగాహన ప్రచారాలను తానే ఇప్పటికే నిర్వహిస్తున్నట్లు దాని న్యాయవాది తెలిపారు.
- ధర్మాసనం స్పందన: రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం సొంత ప్రచారాలు ఉన్నాయంటే మరే ఇతర సంస్థ ఓటర్ల అవగాహన నిర్వహించకూడదని కాదు. పౌర సమాజ సంస్థలు అవినీతి పద్ధతులకు పాల్పడితే రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం వాటిని నియంత్రించవచ్చు, కానీ ఓటర్ల అవగాహనపై గుత్తాధిపత్యం చెలాయించలేదు.
- పిటిషనర్ల వాదన:
- ఈ చొరవ పూర్తిగా ప్రజాప్రయోజనం కోసమేనని, అయినా నిషేధాజ్ఞలు ఎదురయ్యాయని వారు చెప్పారు.
- శాంతిభద్రతలకు భంగం కలగనంత వరకు ఎన్నికలకు ముందు సెక్షన్ ౧౬౩ను విధించరాదన్నారు.
- ఆ ఉత్తర్వు సంపూర్ణ నిషేధంతో సమానమన్నారు.
- లంచాలను తిరస్కరించాలని, పంచాయతీరాజ్ ఎన్నికల్లో నిష్పాక్షికంగా పాల్గొనాలని ఓటర్లకు తమ సందేశమని చెప్పారు.
- గమనించదగిన లోపం: నివేదిక ప్రకారం రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం ఉత్తర్వు అనుమానంపైనే ఆధారపడింది. ఆ సమూహాల పక్షపాతానికి లేదా అవినీతి పద్ధతులకు ఎలాంటి సాక్ష్యాన్ని వార్తాకథనం పేర్కొనలేదు.
స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం
పంచాయతీ ఎన్నికలను అధికరణ ౨౪౩కె ప్రకారం రాజ్యాంగబద్ధ సంస్థ అయిన రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం నిర్వహిస్తుంది. దాని "పర్యవేక్షణ, నిర్దేశం, నియంత్రణ" అధికారం ఓటర్ల జాబితాలకు, ఎన్నికల నిర్వహణకు వర్తిస్తుంది. అయితే ఓటర్ల విద్యను అది ప్రభుత్వానికే పరిమితమైన గుత్తాధిపత్యంగా మార్చదు. సమాచారంతో కూడిన భాగస్వామ్యం స్వేచ్ఛాయుత, నిష్పాక్షిక ఎన్నికల్లో భాగం. పౌరుల సమూహాలు అవినీతి పద్ధతులకు, పక్షపాత ప్రచారానికి పాల్పడనంత వరకు దానిని ప్రోత్సహించడం చట్టబద్ధమే. సెక్షన్ ౧౬౩ నిషేధాజ్ఞ లేదా అనుమతి నిరాకరణ వంటి ఏ ఆంక్షకైనా వాస్తవ ఆధారం ఉండాలి. అది శాంతిభద్రతలకు ముప్పు లేదా అక్రమాల సాక్ష్యం కావాలి, ఉద్దేశంపై అనుమానం కాదు.
సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౨ — పాలిటీ: రాజ్యాంగబద్ధ/చట్టబద్ధ సంస్థలు (రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం, అధికరణ ౨౪౩కె); పంచాయతీరాజ్; ప్రాథమిక హక్కులు (అధికరణ ౧౯), ఎన్నికల ప్రజాస్వామ్యంలో పౌర సమాజ పాత్ర; జీఎస్౨ — పాలన: పౌర సమాజం, స్వచ్ఛంద సంస్థల పాత్ర.
నేపథ్యం
రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం, అధికరణ ౨౪౩కె / ౨౪౩జెడ్ఏ
సెక్షన్ ౧౬౩, భారతీయ నాగరిక సురక్ష సంహిత, ౨౦౨౩
మెయిన్స్ కోణాలు
- రాజ్యాంగ పాత్ర – గుత్తాధిపత్యం: అధికరణ ౨౪౩కె ఎన్నికల నిర్వహణపై రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘానికి అధికారం ఇస్తుంది, పౌర విద్యపై ప్రత్యేక యాజమాన్యం ఇవ్వదు. నియంత్రణ అనుమతించబడుతుంది, గుత్తాధిపత్యం కాదు.
- సద్భావన ఊహ: సముదాయ కార్యకర్తలకు రాజకీయ పక్షపాతం ఉందని ఊహించడానికి న్యాయస్థానం నిరాకరించింది. ఆంక్షలకు వాస్తవ ఆధారాలు కావాలి, దాగి ఉన్న "మరెవరో" అనే అనుమానం కాదు.
- స్వేచ్ఛాయుత, నిష్పాక్షిక స్థానిక ఎన్నికలు: పౌర సమాజం ఇచ్చే లంచ వ్యతిరేక, భాగస్వామ్య సందేశాలు పారదర్శక ఎన్నికలు అనే రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం లక్ష్యానికే తోడ్పడతాయి. గ్రామీణ ఓటర్లు, మహిళలు, అణగారిన వర్గాలు ఈ చేరువ కార్యక్రమాల వల్ల తరచుగా ఎక్కువ లబ్ధి పొందుతారు.
- సమానుపాతం, అధికరణ ౧౯: శాంతిభద్రతలకు భంగం కలిగినట్లు చూపకుండా సుమారు ౨౦ మంది ఉన్న చిన్న సమూహంపై సంపూర్ణ నిషేధం విధించడం అధికరణ ౧౯ కింద సహేతుక ఆంక్షల పరీక్షకు నిలబడటం కష్టం. శాంతిభద్రతలకు భంగం ఉన్నప్పుడే సెక్షన్ ౧౬౩ను వాడాలని పిటిషనర్లు వాదించారు.
- ప్రజాస్వామ్యంలో పౌర సమాజం: పౌర సమాజ సంస్థలు కాపలాదారులుగా, చేయూతనిచ్చే శక్తులుగా పనిచేస్తాయి. అరుణా రాయ్ సమాచార హక్కు ఉద్యమంతో, మజ్దూర్ కిసాన్ శక్తి సంఘటన్తో ముడిపడి ఉన్నారు. అధికారిక అనుమానం హద్దులు దాటితే పౌర భాగస్వామ్యం కుంటుపడే ప్రమాదం ఉంది.
- ముందుకు మార్గం: ఓటర్ల అవగాహనకు పారదర్శకమైన గుర్తింపు/అనుమతి వ్యవస్థను రూపొందించాలి. అందులో పక్షపాతరహిత హామీ పత్రాన్ని చేర్చాలి. నిర్దిష్ట ఉల్లంఘనలకు మాత్రమే నియంత్రణను అనుమతించాలి. భారత ఎన్నికల సంఘం స్వీప్ ద్వారా పౌర సమాజ సంస్థలతో చేస్తున్నట్లే, రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘాలు–పౌర సమాజ భాగస్వామ్యాలను ప్రోత్సహించాలి.
సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న
**జీఎస్౨, ౧౦ మార్కులు:** "ఎన్నికల అధికారులు స్వేచ్ఛాయుత, నిష్పాక్షిక ఎన్నికలకు సంరక్షకులు, కానీ ఓటర్ల అవగాహనపై వారికి గుత్తాధిపత్యం ఉండదు. పంచాయతీ ఎన్నికల్లో పౌర సమాజ పాత్రపై సుప్రీంకోర్టు ఇటీవలి పరిశీలనల వెలుగులో పరిశీలించండి."
సంబంధిత అంశాలు
- ౭౩వ సవరణ: పంచాయతీరాజ్ సంస్థలు, అధికరణ ౨౪౩కె, ౨౪౩ఓ; రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘాలు
- భారత ఎన్నికల సంఘం (అధికరణ ౩౨౪) – రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘాలు; భారత ఎన్నికల సంఘం – రాష్ట్ర ఓటర్ల జాబితాలు
- స్వీప్, నోటా, ఆదర్శ ప్రవర్తనా నియమావళి; ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, ౧౯౫౧ ప్రకారం అవినీతి పద్ధతులు
- నిరసన తెలిపే హక్కు, శాంతియుతంగా సమావేశమయ్యే హక్కు: అధికరణ ౧౯(౧)(బి), అధికరణ ౧౯(౩) కింద సహేతుక ఆంక్షలు; భారతీయ నాగరిక సురక్ష సంహితలోని సెక్షన్ ౧౬౩ – దండ ప్రక్రియా సంహితలోని సెక్షన్ ౧౪౪
- పౌర సమాజం, సమాచార హక్కు ఉద్యమం (మజ్దూర్ కిసాన్ శక్తి సంఘటన్)
అంశాలు: GS2రాజనీతి
3 నవంబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో