BrainParrot

భారతదేశంలోని జీవావరణ రిజర్వులు

GS3పూర్తి నోట్ప్రచురణ: · నవీకరణ:

మూలం: PIB (పత్రికా సమాచార కార్యాలయం) · మూలాన్ని చదవండి ↗

సారాంశం

ప్రతి ఏటా నవంబర్ ౩న జరుపుకునే అంతర్జాతీయ జీవావరణ రిజర్వుల దినోత్సవం సందర్భంగా పీఐబీ ఒక బ్యాక్‌గ్రౌండర్‌ను విడుదల చేసింది. ఇందులో భారతదేశంలో నోటిఫై చేసిన ౧౮ జీవావరణ రిజర్వుల నెట్‌వర్క్ వివరాలు ఉన్నాయి. వాటిలో ౧౩ రిజర్వులు యునెస్కో ప్రపంచ నెట్‌వర్క్‌లో ఉన్నాయి.

UPSC ప్రాసంగికత: ప్రాసంగికత: ✅ జీఎస్౩ – పర్యావరణం & జీవావరణ శాస్త్రం (పరిరక్షణ, జీవవైవిధ్యం); ప్రిలిమ్స్ – పర్యావరణం/భౌగోళిక శాస్త్రం (వార్తల్లోని ప్రదేశాలు)

ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు

  • అంతర్జాతీయ జీవావరణ రిజర్వుల దినోత్సవాన్ని నవంబర్ ౩న జరుపుకుంటారు. దీన్ని యునెస్కో ప్రకటించింది.
  • యునెస్కో మ్యాబ్ కార్యక్రమం ౧౯౭౧లో ప్రారంభమైంది. జీవావరణ రిజర్వులు సుస్థిర అభివృద్ధికి "జీవన ప్రయోగశాలలు"గా ఉద్దేశించబడ్డాయి.
  • జీవవైవిధ్య ఒప్పందం ప్రకారం జీవవైవిధ్యంలో మూడు స్థాయిలు: జన్యు (ఉదా: వరి రకాలు), జాతి (ఉదా: పులులు, ఏనుగులు, ఆర్కిడ్లు), పర్యావరణ వ్యవస్థ (అడవులు, గడ్డి మైదానాలు, తడి భూములు, పగడపు దిబ్బలు).
  • జోన్ల విభజన: కోర్, బఫర్, పరివర్తన జోన్లు.
  • భారతదేశంలో ౧౮ నోటిఫైడ్ జీవావరణ రిజర్వులు ఉన్నాయి; ౧౩ యునెస్కో జీవావరణ రిజర్వుల ప్రపంచ నెట్‌వర్క్ (డబ్ల్యూఎన్‌బీఆర్)లో ఉన్నాయి. దక్షిణ ఆసియాలో అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన జీవావరణ రిజర్వులు అత్యధికంగా ఉన్న దేశం ఇదే.
  • కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకం "జీవవైవిధ్య పరిరక్షణ" అనేది "సహజ వనరులు, పర్యావరణ వ్యవస్థల పరిరక్షణ" కింద ఉప పథకం. దీన్ని పర్యావరణ, అటవీ, వాతావరణ మార్పుల మంత్రిత్వ శాఖలోని జీవావరణ రిజర్వు విభాగం నిర్వహిస్తుంది. రాష్ట్ర అటవీ శాఖలు అమలు చేస్తాయి.
  • వ్యయ భాగస్వామ్యం: ఇతర రాష్ట్రాలకు ౬౦:౪౦ (కేంద్రం:రాష్ట్రం); ఈశాన్య, హిమాలయ రాష్ట్రాలకు ౯౦:౧౦.
  • ౨౦౨౨–౨౩ నుంచి ఈ రిజర్వులకు (ఐదేళ్ల) సమగ్ర నిర్వహణ ప్రణాళికలను పైలట్‌గా అమలు చేస్తున్నారు: నందాదేవి (ఉత్తరాఖండ్), పచ్‌మఢీ (మధ్యప్రదేశ్), దేహాంగ్-దిబాంగ్ (అరుణాచల్ ప్రదేశ్), అగస్త్యమలై (కేరళ & తమిళనాడు).
  • జాతీయ ఉద్యానవనాలు, వన్యప్రాణి అభయారణ్యాల వంటి రక్షిత ప్రాంతాలు ప్రధానంగా వన్యప్రాణి రక్షణ చట్టాల కింద వన్యప్రాణులను, ఆవాసాలను రక్షిస్తాయి. జీవావరణ రిజర్వులు రక్షిత పర్యావరణ వ్యవస్థలను చుట్టుపక్కల సమాజాలతో అనుసంధానిస్తాయి.
  • నీలగిరి జీవావరణ రిజర్వు: స్థానిక ఆదివాసీ సమాజాలు వేర్లతో సహా పెకిలించిన లాంటానాతో హస్తకళా వస్తువులు తయారు చేస్తున్నాయి. లాంటానా కమారా ఒక ఆక్రమణశీల పొద.
  • ప్రపంచంలోని ౧౭ అత్యంత జీవవైవిధ్య దేశాల్లో భారతదేశం ఒకటి.
  • శీతల ఎడారి జీవావరణ రిజర్వు (హిమాచల్ ప్రదేశ్) డబ్ల్యూఎన్‌బీఆర్‌లో భారతదేశపు ౧౩వ ప్రాంతం; ౨౦౨౫ సెప్టెంబర్‌లో చేరింది.

గణాంకాలు, వివరాలు

  • భూమి భూభాగంలో ౨.౪% విస్తీర్ణంలోనే భారతదేశం ప్రపంచంలో నమోదైన జాతుల్లో సుమారు ౭–౮% కలిగి ఉంది.
  • ప్రపంచ సగటు జోన్ల విభజన: ౧౮% కోర్, ౩౦% బఫర్, ౫౨% పరివర్తన.
  • యునెస్కో నెట్‌వర్క్‌లో ౧౪౫ దేశాల్లో ౭౯౭ జీవావరణ రిజర్వులు ఉన్నాయి. వాటిలో నివసించే సుమారు ౩౦ కోట్ల మంది నేరుగా లబ్ధి పొందుతున్నారు.
  • జీవావరణ రిజర్వులు భూమి భూతలంలో సుమారు ౫% విస్తరించి ఉన్నా, ప్రపంచ భూచర సకశేరుక జాతుల సంపదలో ౬౦% కంటే ఎక్కువను నిలబెడుతున్నాయి.
  • ౨౦౨౫-౨౬ జీవావరణ రిజర్వుల ప్రపంచ నెట్‌వర్క్ మ్యాప్: ౨౦౫౦ నాటికి సుమారు ౪౦% రిజర్వులు మరింత తీవ్రమైన వాతావరణ పరిస్థితులను ఎదుర్కొనే అవకాశం ఉంది. ౫౦% కంటే ఎక్కువ రిజర్వులు మరో అంతర్జాతీయ గుర్తింపుతో కలిసి ఉన్నాయి.
  • లాంటానా హస్తకళ:
  • ౨౦౨౧లో లండన్‌లో ౧౨౫ పూర్తి పరిమాణపు లాంటానా ఏనుగులను ప్రదర్శించారు.
  • ఈ శిల్పాలు బెంగళూరు విమానాశ్రయం, బెంగళూరు నగరమంతా, రాష్ట్రపతి భవన్‌లో కూడా కనిపించాయి.
  • లాంటానా భారతదేశ అడవుల్లో సుమారు ౩,౦౦,౦౦౦ చ.కి.మీ. విస్తరించి ఉంది.
  • ౧౯౧౬ నుంచి నిర్మూలన ప్రయత్నాలు సాగుతున్నా దీన్ని నియంత్రించడం కష్టంగా ఉంది.
  • లాంటానా ప్రభావాలు: ఇది దట్టమైన పొదలను ఏర్పరుస్తుంది, స్థానిక మొక్కలను అణచివేస్తుంది, జీవవైవిధ్యాన్ని తగ్గిస్తుంది, అగ్నిప్రమాద తీరును మారుస్తుంది, పోటీ వృక్షసంపదను అడ్డుకునే రసాయనాలను విడుదల చేస్తుంది. వేగంగా తిరిగి పెరగడం వల్ల తొలగింపు కష్టంగా, ఖరీదైనదిగా మారుతుంది.
  • సమగ్ర నిర్వహణ ప్రణాళికలు ౨౦౨౨–౨౩లో మొదలయ్యాయి. ఇవి రిజర్వు అధికారులు, పరిశోధన సంస్థలు, సమాజాలను ఒకచోట చేరుస్తాయి. ఆవాస పునరుద్ధరణ, జీవవైవిధ్య పర్యవేక్షణ, పరిశోధన, సుస్థిర జీవనోపాధులకు ప్రాధాన్యమిస్తాయి.

స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం

  • జీవవైవిధ్యం మరియు జీవవైవిధ్య ఒప్పందం (సీబీడీ): జీవవైవిధ్య ఒప్పందం మూడు స్థాయుల వైవిధ్యాన్ని గుర్తిస్తుంది: జన్యు, జాతి, పర్యావరణ వ్యవస్థ వైవిధ్యాలు. జీవావరణ రిజర్వులు స్థానిక మానవ వినియోగంతో పాటు ఈ మూడింటినీ కలిపి రక్షిస్తాయి. ఒప్పందం లక్ష్యాలు పరిరక్షణ, సుస్థిర వినియోగం, ప్రయోజనాల న్యాయమైన, సమాన పంపిణీ.
  • రక్షిత ప్రాంతాలు – జీవావరణ రిజర్వులు: జాతీయ ఉద్యానవనాలు, వన్యప్రాణి అభయారణ్యాలు ప్రధానంగా వన్యప్రాణి చట్టాల కింద వన్యప్రాణులను, ఆవాసాలను రక్షిస్తాయి. జీవావరణ రిజర్వులు రక్షిత పర్యావరణ వ్యవస్థలను చుట్టుపక్కల సమాజాలతో అనుసంధానిస్తాయి. ఇవి భూదృశ్య స్థాయిలో, జోన్లుగా విభజించి ఉంటాయి. అనేక రక్షిత ప్రాంతాలను తమలో ఇముడ్చుకోగలవు.
  • సమాఖ్య కోణం: జీవావరణ రిజర్వులను కేంద్ర ప్రభుత్వం ప్రకటిస్తుంది. నిధులు రాష్ట్రాలకు గ్రాంట్ల రూపంలో వెళ్తాయి, రాష్ట్ర అటవీ శాఖలు అమలు చేస్తాయి. ఇది కేంద్ర–రాష్ట్ర వ్యయ భాగస్వామ్యంలో ప్రామాణిక పద్ధతి.

సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౩ – పర్యావరణం: పరిరక్షణ, జీవవైవిధ్యం, రక్షిత ప్రాంతాల నిర్వహణ; ప్రిలిమ్స్ – పర్యావరణం (జీవవైవిధ్య ఒప్పందం, జీవావరణ రిజర్వులు, మనిషి–జీవావరణ కార్యక్రమం), భౌగోళిక శాస్త్రం (వార్తల్లోని ప్రదేశాలు); జీఎస్౨ – ప్రభుత్వ పథకాలు (కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాలు)

నేపథ్యం

యునెస్కో మనిషి–జీవావరణ (మ్యాబ్) కార్యక్రమం మరియు జీవావరణ రిజర్వులు

జీవవైవిధ్య పరిరక్షణ పథకం (పర్యావరణ, అటవీ, వాతావరణ మార్పుల మంత్రిత్వ శాఖ) – భారతదేశ నిధుల యంత్రాంగం

అదనపు నేపథ్యం

  • యునెస్కో గుర్తింపు పొందిన భారత జాబితా (౧౩): నీలగిరి, నందాదేవి, నోక్రెక్, గ్రేట్ నికోబార్, మన్నార్ సింధుశాఖ, సుందర్‌బన్స్, సిమిలిపాల్, పచ్‌మఢీ, ఖంగ్‌చెండ్జొంగా, అగస్త్యమలై, అచానక్‌మార్–అమర్‌కంటక్, శీతల ఎడారి, పన్నా. యునెస్కో నెట్‌వర్క్‌లో లేని ఐదు నోటిఫైడ్ రిజర్వులు: మానస్, డిబ్రూ-సైఖోవా, దేహాంగ్-దిబాంగ్, కచ్, శేషాచలం కొండలు.
  • తాజా చేరిక: హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లోని శీతల ఎడారి జీవావరణ రిజర్వుకు ౨౦౨౫ సెప్టెంబర్‌లో గుర్తింపు లభించింది. చైనాలోని హాంగ్‌జౌలో జరిగిన మ్యాబ్ అంతర్జాతీయ సమన్వయ మండలి ౩౭వ సమావేశంలో దీన్ని ప్రకటించారు. ఇది భారతదేశపు తొలి ఎత్తైన శీతల ఎడారి జీవావరణ రిజర్వు. లాహౌల్-స్పితి జిల్లాలో సుమారు ౭,౭౭౦ చ.కి.మీ. విస్తీర్ణంలో, ౩,౩౦౦–౬,౬౦౦ మీటర్ల ఎత్తులో ఉంది.
  • రికార్డులు: అతిపెద్దది: గ్రేట్ రణ్ ఆఫ్ కచ్ (౧౨,౪౫౪ చ.కి.మీ.). అతిచిన్నది: నోక్రెక్ (౮౨౦ చ.కి.మీ.). అత్యంత పురాతనమైనది: నీలగిరి (౧౯౮౬). తాజాగా నోటిఫై అయినది: పన్నా (౨౦౧౧). మధ్యప్రదేశ్‌లో మూడు రిజర్వులు ఉన్నాయి (పచ్‌మఢీ, అచానక్‌మార్–అమర్‌కంటక్, పన్నా).
  • విస్తీర్ణం, వ్యయం: భారతదేశంలోని ౧౮ రిజర్వులు సుమారు ౯౧,౪౨౫ చ.కి.మీ. విస్తరించాయి. సీఎన్‌ఆర్‌ఈ కింద జీవవైవిధ్య పరిరక్షణ బడ్జెట్ ౨౦౨౪-౨౫లో ౫ కోట్ల రూపాయల నుంచి ౨౦౨౫-౨౬లో ౧౦ కోట్ల రూపాయలకు రెట్టింపైంది.
  • ప్రత్యేక ప్రాంతాలు: మన్నార్ సింధుశాఖ భారతదేశపు తొలి సముద్ర జీవావరణ రిజర్వు. నీలగిరి, అగస్త్యమలై పశ్చిమ కనుమల్లో ఉన్నాయి.

మెయిన్స్ కోణాలు

  • సమగ్ర పరిరక్షణ నమూనా: జీవావరణ రిజర్వులు కఠినమైన రక్షణ (కోర్)ను నియంత్రిత వినియోగంతో (బఫర్, పరివర్తన) కలుపుతాయి. ప్రపంచ సగటు ౫౨% పరివర్తన జోన్ అనేది ఇవి ఎక్కువగా సుస్థిర మానవ వినియోగానికి సంబంధించినవని సూచిస్తుంది. వన్యప్రాణులపై కేంద్రీకరించిన జాతీయ ఉద్యానవనాలు, అభయారణ్యాల కంటే ఇది విస్తృత విధానమని వ్యాసం చెబుతుంది.
  • జీవనోపాధితో ముడిపడిన పరిరక్షణ: నీలగిరి లాంటానా హస్తకళ ఉదాహరణ ఒక ఆక్రమణశీల జాతిని ఆదివాసీ కళాకారులకు ఆదాయంగా మారుస్తుంది. అవగాహనను కూడా పెంచుతుంది. సమాజం నడిపే పునరుద్ధరణ విలువను ఇది చూపుతుంది. కానీ లాంటానా సుమారు ౩,౦౦,౦౦౦ చ.కి.మీ. విస్తరించి ఉంది, ౧౯౧౬ నుంచి తొలగింపును ప్రతిఘటిస్తోంది. కాబట్టి హస్తకళల వినియోగం మాత్రమే దాన్ని నియంత్రించలేదు.
  • వాతావరణ ముప్పు, ప్రపంచ ప్రాముఖ్యం: ౨౦౫౦ నాటికి సుమారు ౪౦% రిజర్వులు మరింత తీవ్ర వాతావరణ పరిస్థితులను ఎదుర్కోవచ్చు. ౫% భూభాగం, ౬౦%+ సకశేరుక జాతుల సంపద అనేవి చిన్న ప్రాంతంలో జీవవైవిధ్యం ఎంతగా కేంద్రీకృతమైందో చూపుతాయి. అందువల్ల రిజర్వులు కేవలం పరిరక్షణ ప్రాంతాలే కాదు, వాతావరణ స్థితిస్థాపకత ఆస్తులు కూడా.
  • నిధులు, పాలన: ౬౦:౪౦, ౯౦:౧౦ వ్యయ భాగస్వామ్యం, రాష్ట్ర అటవీ శాఖల ద్వారా అమలు సహకార సమాఖ్య విధానాన్ని చూపుతాయి. నిధుల పరిమాణం చిన్నది (సీఎన్‌ఆర్‌ఈ కింద ౨౦౨౫-౨౬లో ౧౦ కోట్ల రూపాయలు), కాబట్టి సామర్థ్యం ఒక అవరోధం. నాలుగు రిజర్వులకు సమగ్ర నిర్వహణ ప్రణాళికలు పైలట్ దశలోనే ఉన్నాయి, వాటిని విస్తరించాలి.
  • అతివ్యాప్తి, సమన్వయం: సగానికి పైగా రిజర్వులు మరో అంతర్జాతీయ గుర్తింపుతో అతివ్యాప్తి చెందుతున్నాయి. అందువల్ల అతివ్యాప్తి చెందే గుర్తింపుల (ఉదా: రామ్సర్ ప్రాంతాలు, పులుల అభయారణ్యాలు) మధ్య నిర్వహణను సమన్వయం చేయాల్సిన అవసరం పెరుగుతుంది.
  • ముందున్న మార్గం: సంప్రదాయ జ్ఞానాన్ని ఆధునిక పర్యవేక్షణతో కలపాలి. సమగ్ర నిర్వహణ ప్రణాళికలను విస్తరించాలి. లాంటానా తొలగింపు, పునరుద్ధరణకు నిధులు సమకూర్చాలి. ప్రభుత్వాలు, పరిశోధకులు, సమాజాలు, అంతర్జాతీయ సంస్థల మధ్య పరిశోధన భాగస్వామ్యాలను బలోపేతం చేయాలి.

సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న

**జీఎస్౩, ౧౫ మార్కులు:** "భారతదేశంలో జీవావరణ రిజర్వులు ఇతర రక్షిత ప్రాంతాల కంటే ఎలా భిన్నంగా ఉంటాయి? పరిరక్షణను జీవనోపాధులతో సమన్వయం చేయడంలో సమాజ భాగస్వామ్యం, జోన్ల విభజన పాత్రను చర్చించండి."

సంబంధిత అంశాలు

  • జాతీయ ఉద్యానవనాలు, వన్యప్రాణి అభయారణ్యాలు, వన్యప్రాణి (రక్షణ) చట్టం, ౧౯౭౨
  • జీవవైవిధ్య ఒప్పందం; రామ్సర్ ఒప్పందం; యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు
  • జీవవైవిధ్య హాట్‌స్పాట్లు (పశ్చిమ కనుమలు); పులుల అభయారణ్యాలు
  • ఆక్రమణశీల విదేశీ జాతులు
  • కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాలు, వ్యయ భాగస్వామ్యం

అంశాలు: GS3

ఈ నోట్స్‌ను ఎలా రాసి, తనిఖీ చేస్తాం →

2 నవంబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో