కేంద్ర ప్రభుత్వ చర్యలు లద్దాఖ్కు ఏమి సూచిస్తాయి? (హోం మంత్రిత్వ శాఖ ముసాయిదా ప్రతిపాదన, సాంకూ జిల్లా, కేడీఏ/ఎల్ఏబీ తిరస్కరణ)
మూలం: ది హిందూ, 25 అక్టోబర్, 2026
సారాంశం
- అక్టోబర్ ౧౫–౧౬ తేదీల్లో కేంద్రం లద్దాఖ్లో రెండు చర్యలు తీసుకుంది. కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖ ఉపసంఘం ౩౨ పేజీల ముసాయిదా ప్రతిపాదనను లేహ్ అపెక్స్ బాడీ (ఎల్ఏబీ), కేడీఏ, ఇతర పౌర సమాజ సంస్థలకు అందజేసింది. లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ (ఎల్జీ) పాలనా యంత్రాంగం సాంకూను లద్దాఖ్లోని ౮వ జిల్లాగా ప్రకటించింది.
- ఎల్ఏబీ, కేడీఏ ఆ ముసాయిదాను సూత్రప్రాయంగా తిరస్కరించాయి. ఇది మే ౨౨ చర్చలకు, జూలైలో విడుదలైన సమావేశ వివరాలకు (మినిట్స్) విరుద్ధమని, శాసనసభ, అధికరణ ౩౭౧ రక్షణలకు తక్కువగా ఉందని అవి అంటున్నాయి. హోం మంత్రిత్వ శాఖ మే ౨౨ అజెండాకు తిరిగి రాకపోతే వీధి ఆందోళన చేపడతామని కేడీఏ హెచ్చరించింది.
- మాజీ ఎంపీ థుప్స్తాన్ ఛెవాంగ్ నేతృత్వంలోని లద్దాఖ్ పౌరసమాజ వేదిక అనే ప్రత్యర్థి సంస్థ హోం మంత్రిత్వ శాఖ రోడ్మ్యాప్ను స్వాగతించింది. దీనివల్ల లద్దాఖ్ పౌర సమాజంలో విభేదాలు తలెత్తాయి.
ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు
- లద్దాఖ్: జమ్మూ కశ్మీర్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, ౨౦౧౯ కింద ౨౦౧౯ అక్టోబర్ ౩౧ నుంచి కేంద్రపాలిత ప్రాంతం. జమ్మూ కశ్మీర్లా కాకుండా దీనికి శాసనసభ లేదు.
- ఆరవ షెడ్యూల్: అధికరణలు ౨౪౪(౨), ౨౭౫(౧); అస్సాం, మేఘాలయ, త్రిపుర, మిజోరంలోని గిరిజన ప్రాంతాలకు వర్తిస్తుంది; జిల్లా మండలిలో గరిష్ఠంగా ౩౦ మంది సభ్యులు, నామినేటెడ్ గరిష్ఠంగా ౪; చట్టాలకు గవర్నర్ ఆమోదం అవసరం.
- అధికరణ ౩౭౧ భాగం ౨౧లో ఉంది. ౩౭౧ఎ = నాగాలాండ్, ౩౭౧ఎఫ్ = సిక్కిం, ౩౭౧జి = మిజోరం. అసలు ౩౭౧ మహారాష్ట్ర/గుజరాత్ అభివృద్ధి మండళ్లకు సంబంధించింది.
- అధికరణ ౨౪౦: కొన్ని కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు నియమాలు చేసే రాష్ట్రపతి అధికారం; లద్దాఖ్ విషయంలో ఉపయోగిస్తున్నారు.
- ఎల్ఏహెచ్డీసీ-లేహ్ (౧౯౯౫), ఎల్ఏహెచ్డీసీ-కార్గిల్ (౨౦౦౩); ఒక్కోదానిలో ౩౦ మంది సభ్యులు (౨౬ ఎన్నికైనవారు, ౪ నామినేటెడ్); ముఖ్య కార్యనిర్వాహక కౌన్సిలర్కు కేబినెట్ మంత్రి హోదా.
- అధికరణ ౨౩౯ఏఏ = ఢిల్లీ శాసనసభకు ప్రత్యేక ఏర్పాట్లు.
- జూలై సమావేశ వివరాల్లో పేర్కొన్న సుయి జెనెరిస్ (ప్రత్యేకంగా రూపొందించిన) నమూనా ప్రతిపాదిత పాలనా చట్రం.
- లద్దాఖ్లోని రెండు జిల్లాలు లేహ్ (బౌద్ధ మెజారిటీ), కార్గిల్ (షియా ముస్లిం మెజారిటీ) ౧౯౪౭ నాటివి. సాంకూ ౮వ జిల్లా.
గణాంకాలు, వివరాలు
- ముసాయిదా ప్రతిపాదన: ౩౨ పేజీలు; అక్టోబర్ ౧౫న అందజేశారు; జిల్లా ప్రకటన అక్టోబర్ ౧౬న; ఎల్ఏబీ/కేడీఏ అక్టోబర్ ౧౫న లేహ్లో తమ సొంత ముసాయిదా అవగాహన ఒప్పందాన్ని సమర్పించాయి.
- లద్దాఖ్ జనాభా సుమారు ౩.౫ లక్షలు, విస్తీర్ణం ౫౯,౧౪౬ చదరపు కిలోమీటర్లు. ౨౦౨౬కు ముందు ఇక్కడ ౨ జిల్లాలు ఉండేవి.
- ఈ ఏడాది ఆరు కొత్త జిల్లాలు: సాంకూ, షామ్, నుబ్రా, చాంగ్థాంగ్, జాన్స్కర్, ద్రాస్. ప్రతి జిల్లాకు ఒక కొండ మండలి యోచన ఉంది; ఒక్కోదానిలో ౨౬ మంది ఎన్నికైన సభ్యులు.
- మే ౨౨ చర్చలు; జూలైలో సమావేశ వివరాలు విడుదలయ్యాయి. రాష్ట్ర హోదా "దీర్ఘకాలిక ఆకాంక్ష"గానే ఉంటుందని, కార్యనిర్వాహక, ఆర్థిక, శాసన అధికారాలున్న కేంద్రపాలిత ప్రాంతస్థాయి ఎన్నికైన సంస్థను ఏర్పాటు చేయాలని వాటిలో ఉంది.
- ఎన్నికైన కార్యనిర్వాహక వర్గం తన అంశాలపై పౌర సేవకులను పర్యవేక్షించి, మదింపు చేస్తుంది. ఎన్నికైన సంస్థ, ఎల్జీ పాత్రలను వ్యవహార నిర్వహణ నియమాలు నిర్వచిస్తాయి.
- ఎల్ఏబీ/కేడీఏ ఇది నేఫా తరహా ఏర్పాటని ఆరోపిస్తున్నాయి; అంటే ఎల్జీ పాలనా యంత్రాంగం వద్ద అధికారాలు కేంద్రీకృతమైన ప్రాదేశిక మండలికి దగ్గరగా ఉందని వాటి వాదన.
- కేడీఏ సహ అధ్యక్షుడు అస్గర్ అలీ కర్బలాయి (మాజీ శాసనసభ్యుడు) లద్దాఖ్ ఎంపీ హాజీ హనీఫా, సజ్జాద్ కార్గిలీలతో కలిసి మాట్లాడారు. నేఫా తరహా సంస్థలు ఈశాన్యంలో "౭౦ ఏళ్ల క్రితం" ఉండేవని, ఇది మే ౨౨ నుంచి వెనుకడుగు అని ఆయన అన్నారు.
- నౌటోర్ భూమి, మద్యం లైసెన్సులు, విద్యలో ప్రైవేటీకరణపై నోటిఫికేషన్లతో, అలాగే "డొల్ల" పంచాయతీ, కొండ మండళ్లతో లద్దాఖ్ పాలనా యంత్రాంగం ప్రాంతాన్ని "ముంచెత్తుతోంది" అని ఆయన ఆరోపించారు.
- హోం మంత్రిత్వ శాఖ/పాలనా యంత్రాంగం వైఖరిని భయం, బెదిరింపులు, హెచ్చరికలను వాడిన ఫారోల వైఖరితో ఆయన పోల్చారు.
- ముసాయిదా ప్రతిపాదిత శాసనసభ కంటే ఉన్నత స్థానాన్ని అధికార యంత్రాంగానికి ఇస్తోందని, ఎల్జీ, రాష్ట్రపతి, అధికార యంత్రాంగానికి అధికారాలను కట్టబెట్టడానికి అధికరణ ౨౪౦ను ఉపయోగిస్తోందని కేడీఏ అంటోంది.
- పంచాయతీలు, పురపాలికలు, కొండ మండళ్ల (మూడు అంచెల) ఎన్నికలు "రాబోయే నెలల్లో" నిర్వహించాలని యోచిస్తున్నారు.
స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం
జమ్మూ కశ్మీర్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, ౨౦౧౯ నుంచి లద్దాఖ్ శాసనసభ లేని కేంద్రపాలిత ప్రాంతంగా ఉంది. ప్రాంతీయ స్వయంప్రతిపత్తికి రాజ్యాంగం మూడు విస్తృత నమూనాలను అందిస్తుంది:
- శాసనసభ ఉన్న కేంద్రపాలిత ప్రాంతం (ఢిల్లీ/పుదుచ్చేరి తరహా, అధికరణలు ౨౩౯ఎ/౨౩౯ఏఏ);
- ఆరవ షెడ్యూల్ స్వయంపాలిత మండళ్లు (ఈశాన్య గిరిజన ప్రాంతాలు);
- అధికరణ ౩౭౧ తరహా ప్రత్యేక ఏర్పాట్లు (నిర్దిష్ట రాష్ట్రాలకు అసమాన సమాఖ్య విధానం).
లద్దాఖ్కు ఏ నమూనా, లేదా ఏ సుయి జెనెరిస్ (ప్రత్యేక) మిశ్రమం దక్కాలనేదే వివాదం. భూమి, ఉద్యోగాలు, అధికారయంత్రాంగంపై నియంత్రణ ఎవరిది, తుది నిర్ణయాధికారం ఎల్జీకా లేక ఎన్నికైన సంస్థకా అనేవి ఆచరణాత్మక ప్రశ్నలు.
సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౨ — పాలిటీ: కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలపై రాజ్యాంగ నిబంధనలు, ప్రాంతాలకు ప్రత్యేక ఏర్పాట్లు; ఐదవ, ఆరవ షెడ్యూళ్లు; సమాఖ్య నిర్మాణం, అసమాన సమాఖ్య విధానం; స్థానిక స్వపరిపాలన (కొండ మండళ్లు, పంచాయతీలు).
నేపథ్యం
ఆరవ షెడ్యూల్ (అధికరణలు ౨౪౪(౨) & ౨౭౫(౧))
అధికరణ ౩౭౧ (భాగం ౨౧) — కొన్ని రాష్ట్రాలకు ప్రత్యేక ఏర్పాట్లు
లద్దాఖ్ స్వయంప్రతిపత్తి కొండ అభివృద్ధి మండళ్లు (ఎల్ఏహెచ్డీసీలు)
శాసనసభ లేని కేంద్రపాలిత ప్రాంతం
ఉన్నత అధికార కమిటీ (హెచ్పీసీ), ౨౦౨౩
అదనపు నేపథ్యం
-
కొండ మండళ్ల విస్తరణ: ౨౦౨౬ సెప్టెంబర్లో లేహ్, కార్గిల్కు అవతల కొత్తగా ఏర్పడిన జిల్లాలతో సహా అన్ని జిల్లాలకు కొండ మండళ్లను విస్తరిస్తూ ఎల్జీ నోటిఫికేషన్ను ఆమోదించారు. ౨౦౨౬ సవరణ నియమం జమ్మూ కశ్మీర్ పంచాయతీ రాజ్ చట్టం, ౧౯౮౯ కింద జిల్లా పంచాయతీలకు సమానమైన అధికారాలను మండళ్లకు ఇచ్చి, మండలి ఎన్నికలను కేంద్రపాలిత ప్రాంత రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం పరిధిలోకి తెచ్చింది.
-
తేలాల్సిన రూపకల్పన ప్రశ్నలు: నియోజకవర్గాల పునర్విభజన జనాభా ఆధారంగా లేదా విస్తీర్ణం ఆధారంగా ఉండాలా, మహిళల రిజర్వేషన్ ౩౩ శాతమా లేక ౫౦ శాతమా, కేంద్రపాలిత ప్రాంత సంస్థను ప్రత్యక్షంగా ఎన్నుకోవాలా లేక ఎల్ఏహెచ్డీసీల ద్వారా పరోక్షంగా ఎన్నుకోవాలా అనే అంశాలపై హోం మంత్రిత్వ శాఖ ముసాయిదా పౌర సమాజ అభిప్రాయాలను కోరుతోంది.
-
ముసాయిదా స్వభావం: ప్రతిపాదిత సంస్థ నిర్దిష్ట అంశాలపై నియమాలు చేస్తుందని, వాటికి ఎల్జీ ఆమోదం అవసరమని ఒక వివరణాత్మక కథనం పేర్కొంది. ఈ పత్రం సంప్రదింపుల ముసాయిదా మాత్రమే; తుది నిర్ణయం కాదు.
-
నాలుగు అంశాల డిమాండ్: పూర్తి రాష్ట్ర హోదా, ఆరవ షెడ్యూల్ రక్షణలు, ప్రత్యేక లద్దాఖ్ ప్రజాసేవా కమిషన్, రెండు పార్లమెంటు స్థానాలు (లేహ్, కార్గిల్).
-
నివేదిత అధికరణ ౩౭౧కె భావన: లద్దాఖ్ కోసం అధికరణ ౩౭౧ కింద కొత్త అధ్యాయాన్ని (అధికరణ ౩౭౧కె), అలాగే అధికరణ ౨౪౦ కింద నియమాలను హోం మంత్రిత్వ శాఖ ప్రతిపాదించిందని వివరణాత్మక కథనాలు పేర్కొంటున్నాయి. అక్టోబర్ ౧౫ ముసాయిదా తమకు వాగ్దానం చేసిన అధికరణ ౩౭౧ రక్షణలను అందించడంలో విఫలమైందని ఎల్ఏబీ/కేడీఏ అంటున్నాయి.
మెయిన్స్ కోణాలు
- సమాఖ్య విధానం / అసమానత: లద్దాఖ్ అసమాన సమాఖ్య విధానం పరిమితులను పరీక్షిస్తోంది. అధికరణ ౩౭౧ రాష్ట్రాల కోసం రూపొందింది, కేంద్రపాలిత ప్రాంతస్థాయి నమూనా కొత్తది కాబట్టి రాజ్యాంగ సవరణ లేదా చట్టబద్ధ మార్గం అవసరం. ప్రాదేశిక మండలి/నేఫా తరహా పరిపాలనా స్వయంప్రతిపత్తి (అధికారాలు ఎల్జీ/రాష్ట్రపతి వద్ద ఉండటం), నిజమైన శాసన సామర్థ్యం ఉన్న శాసనసభ మధ్య పోటీ నడుస్తోంది.
- ప్రజాస్వామ్య లోపం: ౨౦౧౯ నుంచి ఈ ప్రాంతాన్ని అధికార యంత్రాంగం, ఎల్జీ నడుపుతున్నారు. కొండ మండళ్ల పాత్ర తగ్గింది; పౌర సేవకులపై ఎన్నికైన సంస్థ నియంత్రణ ప్రధాన డిమాండ్. జూలై సమావేశ వివరాలు దీన్ని సూత్రప్రాయంగా అంగీకరించాయి.
- వ్యూహాత్మక, పర్యావరణ అంశాలు: వ్యూహాత్మక ప్రాముఖ్యత ఉన్న సరిహద్దు కేంద్రపాలిత ప్రాంతం, సున్నితమైన శీతల ఎడారి పర్యావరణం, భూమి, ఉద్యోగాలు బయటివారికి పోతాయనే భయాలు. వీటికి సమాధానంగా ఆరవ షెడ్యూల్ లేదా అధికరణ ౩౭౧ రక్షణ ఉద్దేశించారు.
- విచ్ఛిన్న భాగస్వాములు: ఎల్ఏబీ (లేహ్, బౌద్ధ మెజారిటీ), కేడీఏ (కార్గిల్, షియా ముస్లిం మెజారిటీ) ఐక్యంగా ఉన్నాయి. పౌరసమాజ వేదిక హోం మంత్రిత్వ శాఖ రోడ్మ్యాప్ను స్వాగతించింది; ఈ విభేదాన్ని ఉపయోగించుకోవచ్చు లేదా అది పెరగవచ్చు. సాంకూ, ఇతర కొత్త జిల్లాల్లో జనాభా స్వరూపం, ఆకాంక్షలు ఒకేలా లేవు.
- జిల్లాల ద్వారా పాలన: ౫౯,౧౪౬ చదరపు కిలోమీటర్ల ప్రాంతంలో చిన్న జిల్లాలు పరిపాలనను ప్రజలకు దగ్గర చేస్తాయి. ఇది వికేంద్రీకరణ లాభం, కానీ నిజమైన రాజకీయ అధికారానికి ఇది ప్రత్యామ్నాయమని విమర్శకులు అంటున్నారు. "డొల్ల" మండళ్లు అనే కేడీఏ ఆరోపణ అపనమ్మకాన్ని చూపుతోంది.
- నమ్మకం, ప్రక్రియ: హోం మంత్రిత్వ శాఖ సొంత సమావేశ వివరాలకు, ఆ తర్వాతి ముసాయిదాకు మధ్య వైరుధ్యం. మే ౨౨ హామీలకు, అక్టోబర్ ౧౫ ముసాయిదాకు మధ్య విశ్వసనీయత అంతరం చర్చల ద్వారా కుదిరే పరిష్కారాల్లో లిఖిత, సంతకం చేసిన ఫలితాలు ఎందుకు ముఖ్యమో చూపుతోంది.
- ముందుకు మార్గం: శాసనసభ ఆధారిత సుయి జెనెరిస్ నమూనా, స్పష్టమైన వ్యవహార నిర్వహణ నియమాలు, రక్షిత భూమి, ఉద్యోగాలు, బలోపేత మండళ్లు, దశలవారీ రాష్ట్ర హోదా చర్చలు.
సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న
**జీఎస్౨, ౧౫ మార్కులు:** "రాష్ట్ర హోదా, ఆరవ షెడ్యూల్లో చేర్చాలన్న లద్దాఖ్ డిమాండ్కు అధికరణ ౩౭౧ కింద 'సుయి జెనెరిస్' నమూనాతో, స్థానిక సంస్థలు నేఫా తరహా ఏర్పాటుగా పిలుస్తున్న ముసాయిదాతో సమాధానమిచ్చారు. కేంద్రపాలిత ప్రాంతంలో ప్రాంతీయ స్వయంప్రతిపత్తికి ఉన్న రాజ్యాంగ ఎంపికలను పరిశీలించి, లద్దాఖ్కు అవి ఎంతవరకు సరిపోతాయో మూల్యాంకనం చేయండి."
సంబంధిత అంశాలు
- అధికరణ ౩౭౦ రద్దు, జమ్మూ కశ్మీర్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, ౨౦౧౯
- ఐదవ షెడ్యూల్ – ఆరవ షెడ్యూల్ పోలిక; స్వయంపాలిత జిల్లా మండళ్లు; మండళ్ల అధికారాలపై ౧౨౫వ రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు
- అధికరణలు ౩౭౧ఎ–౩౭౧జె; అసమాన సమాఖ్య విధానం
- అధికరణలు ౨౩౯ఎ / ౨౩౯ఏఏ, ఢిల్లీ–ఎల్జీ వివాదం
- ౭౩వ/౭౪వ రాజ్యాంగ సవరణలు (పంచాయతీలు, పురపాలికలు)
- జాతీయ షెడ్యూల్డ్ తెగల కమిషన్, ఆరవ షెడ్యూల్ సిఫారసులు
అంశాలు: GS2రాజనీతి
25 అక్టోబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో