BrainParrot

ఎన్నికల సంఘం రాజ్యాంగ ఆదేశం ఒత్తిడిలో ఉంది

GS2పూర్తి నోట్ప్రచురణ: · నవీకరణ:

మూలం: ది హిందూ, 5 అక్టోబర్, 2026

సారాంశం

ఓటర్ల జాబితాల ప్రత్యేక తీవ్ర సవరణ (ఎస్ఐఆర్) విషయంలో భారత ఎన్నికల సంఘం (ఈసీఐ) ఎన్నడూ లేనంత ప్రజా విమర్శను ఎదుర్కొంటోందని రచయిత వాదిస్తారు. ఎస్ఐఆర్‌కు చట్టబద్ధమైన ఆధారం లేదని, ఇది అధికరణ ౩౨౬ను ఉల్లంఘించే భారీ ఓటు హక్కు హరణమని, ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ (సీఈసీ) ఏకపక్షంగా తీసుకున్న నిర్ణయాల ఫలితమని ఆయన అంటారు. కార్యనిర్వాహక వర్గం నుంచి స్వతంత్రంగా ఉండే కేంద్రీకృత ఎన్నికల సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి రాజ్యాంగ పరిషత్తు చెప్పిన కారణాలను ఆయన ఉదహరిస్తారు. సీఈసీపై జవాబుదారీతనపు యంత్రాంగాలు బలహీనంగా ఉన్నాయని కూడా ఆయన అంటారు.

UPSC ప్రాసంగికత: ప్రాసంగికత: ✅ జీఎస్౨ — రాజ్యవ్యవస్థ: ఎన్నికల సంఘం, ఓటర్ల జాబితాలు, అధికరణ ౩౨౪/౩౨౬

ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు

  • అధికరణ ౩౨౪: ఎన్నికల పర్యవేక్షణ, నిర్దేశ, నియంత్రణ ఈసీఐకి ఉంటాయి. అధికరణ ౩౨౪(౫): సీఈసీని సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిలా తొలగించవచ్చు (అధికరణ ౧౨౪(౪)తో ముడిపడి ఉంది).
  • అధికరణ ౩౨౬: లోక్‌సభ, శాసనసభల ఎన్నికలు వయోజన ఓటు హక్కు ఆధారంగా జరుగుతాయి. చట్టం ప్రకారం అనర్హతలకు లోబడి అర్హులైన పౌరుల నమోదుకు ఇది అవకాశం కల్పిస్తుంది. దీని పథకం ఓటర్లను చేర్చడమే కానీ మినహాయించడం కాదని వ్యాసం అంటుంది.
  • ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, ౧౯౫౦లోని సెక్షన్ ౨౧:
  • ౨౧(౧): అర్హత తేదీని ఆధారంగా చేసుకుని జాబితా తయారీ.
  • ౨౧(౨): ప్రతి సార్వత్రిక ఎన్నికకు, ప్రతి ఉప ఎన్నికకు ముందు సవరణ; ఈసీఐ ఆదేశిస్తే ఏ సంవత్సరంలోనైనా సవరణ.
  • ౨౧(౩): ఏదైనా నియోజకవర్గానికి లేదా దానిలోని భాగానికి, నమోదు చేసిన కారణాలతో, ఈసీఐ తగినదని భావించే పద్ధతిలో "ప్రత్యేక సవరణ".
  • ఓటర్ల నమోదు నియమాలు, ౧౯౬౦లోని నియమం ౨౫: సెక్షన్ ౨౧(౨) కింద సవరణ తీవ్రంగా, సంక్షిప్తంగా, లేదా పాక్షికంగా తీవ్రంగా, పాక్షికంగా సంక్షిప్తంగా ఉండవచ్చు.
  • చట్టంలో గానీ నియమాల్లో గానీ "ప్రత్యేక తీవ్ర సవరణ" అనే పదం లేదు (రచయిత వాదన).
  • ౨౦౨౩ చట్టంలోని సెక్షన్ ౧౬: సీఈసీ, ఈసీలకు సివిల్ లేదా క్రిమినల్ బాధ్యత నుంచి రక్షణ. భారత రాష్ట్రపతికి కూడా ఇలాంటి జీవితకాల రక్షణ లేదని రచయిత గమనిస్తారు.
  • రాజ్యాంగ పరిషత్తు చర్చల్లో ముసాయిదా అధికరణ ౨౮౯ ఎన్నికల సంఘానికి సంబంధించింది.
  • రెండు సభల అధ్యక్ష అధికారులు తొలగింపు తీర్మానాన్ని ప్రారంభ దశలోనే తిరస్కరించవచ్చు (వ్యాసంలో పేర్కొన్నట్లు).

గణాంకాలు, వివరాలు

  • ఉదహరించిన మీడియా కథనాలు: ఎస్ఐఆర్ చర్యల ద్వారా దేశవ్యాప్తంగా ఓటర్ల జాబితాల నుంచి సుమారు ౧౩ కోట్ల ఓటర్లను తొలగించారు. ఏ ప్రజాస్వామ్యంలోనైనా ఇది బహుశా అతిపెద్ద ఓటు హక్కు హరణ చర్య అని రచయిత అంటారు.
  • సీఈసీ తీసుకున్న కీలక నిర్ణయాల్లో తమకు సమాచారం ఇవ్వలేదని ఇద్దరు ఎన్నికల కమిషనర్లు చెప్పారు.
  • సీఈసీ చేసిన కొన్ని చర్యలను ఈసీలే "చట్టవిరుద్ధం, రాజ్యాంగ విరుద్ధం" అన్నారు (వ్యాసం ప్రకారం).
  • ముసాయిదా రాజ్యాంగం వికేంద్రీకృత యంత్రాంగాన్ని ప్రతిపాదించింది. రాష్ట్ర శాసనసభల జాబితాలు, ఎన్నికల కోసం ప్రతి ప్రాంతంలో ఒక సీఈసీ, పార్లమెంటు, రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికల కోసం కేంద్ర స్థాయిలో ఒక సీఈసీ ఉండాలని అది చెప్పింది.
  • యంత్రాంగాన్ని కేంద్రీకరించడానికి అంబేడ్కర్ కొత్త అధికరణను ప్రతిపాదించారు. ఎందుకంటే ముఖ్యమంత్రుల నామినీలైన ప్రాంతీయ సీఈసీలు అధికార పక్ష ప్రత్యర్థులుగా భావించిన ఓటర్లను పెద్ద ఎత్తున తొలగించారు.
  • భవిష్యత్తులో అధికార పక్షం గట్టి విధేయుడిని సీఈసీగా నియమిస్తుందని శిబ్బన్ లాల్ సక్సేనా భయపడ్డారు. అమెరికా సెనేట్ ధ్రువీకరణ నమూనాలో, రాష్ట్రపతి నియమించిన వ్యక్తికి పార్లమెంటు మూడింట రెండొంతుల మెజారిటీతో ఆమోదం ఇవ్వాలని ఆయన ప్రతిపాదించారు.
  • తీవ్రమైన దుష్ప్రవర్తన ఆరోపణపై సీఈసీకి వ్యతిరేకంగా అభిశంసన (తొలగింపు) తీర్మానాన్ని ప్రతిపక్ష పార్టీలు సిద్ధం చేస్తున్నాయి. దుష్ప్రవర్తనను నిరూపించాలి.
  • చట్టాన్ని పాటించకుండా భారీగా తొలగింపులు చేశారన్న అదే ఫిర్యాదు దాదాపు ౮౦ ఏళ్ల తర్వాత మళ్లీ తలెత్తిందని రచయిత అంటారు.

స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం

రాజ్యాంగం ఈసీఐని అధికరణ ౩౨౪ కింద స్వతంత్ర రాజ్యాంగ అధికార సంస్థగా ఏర్పరిచింది. ఓటర్ల జాబితాల తయారీపైన, ఎన్నికల నిర్వహణపైన దానికి పర్యవేక్షణ, నిర్దేశ, నియంత్రణ అధికారాలు ఉన్నాయి. పార్లమెంటు చట్టం చేసిన చోట (ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, ౧౯౫౦ మరియు ౧౯౫౧, వాటి కింద ఉన్న నియమాలు) ఈసీఐ ఆ చట్టం పరిధిలోనే పనిచేయాలి. చట్టం పరిధిలోకి రాని అంశాలకు అధికరణ ౩౨౪ అవశిష్ట అధికారంగా పనిచేస్తుంది. లోక్‌సభ, శాసనసభల ఎన్నికలకు సార్వత్రిక వయోజన ఓటు హక్కు ఆధారమని అధికరణ ౩౨౬ నిర్దేశిస్తుంది. ఈ వార్త, ఈసీఐకి ఉన్న సర్వాధికారానికీ, చట్టం, రాజ్యాంగం, సమష్టి నిర్ణయాధికారం విధించే పరిమితులకూ మధ్య ఉన్న ఉద్రిక్తతకు ఉదాహరణ.

సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౨ – రాజ్యవ్యవస్థ: రాజ్యాంగ సంస్థలు (ఈసీఐ), ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టాలు, ఎన్నికల సంస్కరణలు; జీఎస్౨ – రాజ్యవ్యవస్థ: అధికారాల విభజన / స్వతంత్ర సంస్థల జవాబుదారీతనం

నేపథ్యం

భారత ఎన్నికల సంఘం (ఈసీఐ)

సీఈసీ, ఇతర ఈసీల (నియామకం, సేవా షరతులు, పదవీకాలం) చట్టం, ౨౦౨౩

అదనపు నేపథ్యం

  • ౨౦౨౬ మే ౨౭న సుప్రీంకోర్టు (ప్రధాన న్యాయమూర్తి సూర్యకాంత్ నేతృత్వంలోని ధర్మాసనం) బిహార్ ఎస్ఐఆర్‌పై వచ్చిన ఏడీఆర్ వర్సెస్ ఈసీఐ కేసుల సమూహంలో, ఈసీఐ ఎస్ఐఆర్ రాజ్యాంగ, చట్టపరమైన చెల్లుబాటును సమర్థించిందని వివరణాత్మక కథనాలు పేర్కొంటున్నాయి. అధికరణ ౩౨౪ను ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, ౧౯౫౦లోని సెక్షన్ ౨౧(౩)తో కలిపి చదివితే ఈ ప్రక్రియ సమర్థనీయమని కోర్టు అభిప్రాయపడింది. ఈ తీర్పు వ్యాసానికి ముందుదే; చట్టపరమైన ఆధారంపై వ్యాసం దీనికి విరుద్ధంగా వాదిస్తుంది. "ప్రత్యేక సవరణలు" వేరుపడిన నియోజకవర్గాలకే పరిమితమన్న వాదనను కోర్టు తిరస్కరించింది. వ్యవస్థాగత తప్పిదాలు ఉన్నచోట రాష్ట్రవ్యాప్తంగా లేదా దేశవ్యాప్తంగా విస్తరించడానికి అనుమతించింది. చర్యలకు వాటి లక్ష్యాలతో సహేతుక సంబంధం ఉందని, ఏకపక్ష తొలగింపుకు వ్యతిరేకంగా తగినన్ని రక్షణలు ఉన్నాయని కోర్టు చెప్పింది. వ్యాసంలోని సెక్షన్ ౨౧ వాదాన్ని ఈ తీర్పు నేపథ్యంలో చదవాలి.
  • ఒక యూపీఎస్‌సీ వివరణాత్మక మూలం ప్రకారం మొత్తం తొలగింపులు సుమారు ౧౩ కోట్లు; కొనసాగుతున్న దశలు పూర్తయ్యాక ఇవి సుమారు ౧౪ కోట్లకు చేరతాయని అంచనా. తొలగింపుల వాటా బిహార్‌లో (మొదటి దశ) సుమారు ౮% నుంచి రెండో దశలో ౧౩% దాటి, మూడో దశలో ౧౫% మించిందని అది చెబుతోంది.
  • నియామక చట్రం విషయంలో: అనూప్ బరన్వాల్ కేసులో నిర్దేశించిన ఎంపిక ప్రక్రియ నుంచి ప్రధాన న్యాయమూర్తిని ౨౦౨౩ చట్టం తొలగించింది. కమిటీ కూర్పు వల్ల అధికార పక్షానికి ౨:౧ మెజారిటీ ఉంటుందని వ్యాఖ్యానాలు పేర్కొంటున్నాయి. ఈ చట్టం జయా ఠాకూర్ వర్సెస్ కేంద్ర ప్రభుత్వం కేసులో సవాలులో ఉంది. ౨౦౨౬ సెప్టెంబర్ ౨౩న సుప్రీంకోర్టు ఈ పిటిషన్లను ఐదుగురు న్యాయమూర్తుల రాజ్యాంగ ధర్మాసనానికి నివేదించిందని కథనాలు తెలుపుతున్నాయి.

మెయిన్స్ కోణాలు

  • చారిత్రక-రాజ్యాంగ ఉద్దేశం: కార్యనిర్వాహక వర్గంతో ముడిపడిన అధికార సంస్థలు ప్రత్యర్థుల ఓటర్లను తొలగించకుండా నిరోధించడానికే రాజ్యాంగ పరిషత్తు యంత్రాంగాన్ని కేంద్రీకరించింది. ప్రస్తుత ఎస్ఐఆర్‌ను ఆ ప్రమాదం పునరావృతం కావడంగా రచయిత చూస్తారు.
  • ఎస్ఐఆర్ చట్టబద్ధత: సెక్షన్ ౨౧(౩) "ఏదైనా నియోజకవర్గం లేదా దానిలోని భాగం"కే పరిమితమని, కాబట్టి రాష్ట్రవ్యాప్త లేదా దేశవ్యాప్త ప్రత్యేక తీవ్ర సవరణకు చట్టపరమైన ఆధారం లేదని, అధికరణ ౩౨౪ చట్టాన్ని అధిగమించలేదని ఆయన వాదిస్తారు. (ప్రతి వాదన: ఎస్ఐఆర్‌ను సమర్థించిన సుప్రీంకోర్టు తీర్పు, ౨బిలో చూడండి.)
  • హక్కుల కోణం: అధికరణ ౩౨౬ చేర్చడాన్ని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది, కానీ సుమారు ౧౩ కోట్ల తొలగింపులు మినహాయింపే అసలు ఫలితమని సూచిస్తున్నాయి. దీనివల్ల అధికరణలు ౧౪, ౩౨౬, ప్రాథమిక స్వరూప సిద్ధాంతం ప్రశ్నార్థకమవుతాయి.
  • సంస్థాగత పనితీరు: సీఈసీ ఏకపక్ష నిర్ణయాలు సమష్టి నిర్ణయాధికారాన్ని దాటవేస్తాయి. సీఈసీ ఒక్కరే తీసుకున్న నిర్ణయం చట్టప్రకారం చెల్లదని, దాని నుంచి వచ్చే ప్రతిదానికీ చట్టబద్ధత ఉండదని రచయిత వాదిస్తారు.
  • జవాబుదారీతనపు లోపం:
  • తొలగింపునకు నిరూపితమైన దుష్ప్రవర్తన, ప్రత్యేక మెజారిటీ కావాలి.
  • అధ్యక్ష అధికారులు తీర్మానాన్ని ప్రారంభంలోనే ఆపవచ్చు.
  • ౨౦౨౩ చట్టంలోని సెక్షన్ ౧౬ జీవితకాల రక్షణ ఇస్తుంది.
  • "సర్వాధికారి" అయిన ఈసీఐపై సమర్థవంతమైన నియంత్రణ లేదని రచయిత ముగిస్తారు.
  • సంస్కరణ సూచనలు: నియామకాలకు పార్లమెంటు లేదా విస్తృత ప్రాతిపదికన ధ్రువీకరణ (సక్సేనా ఆలోచన), సమష్టి నిర్ణయాధికార నియమావళి, ఏదైనా భారీ సవరణకు స్పష్టమైన చట్టపరమైన ఆధారం.

సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న

**జీఎస్౨, ౧౫ మార్కులు:** "ఎన్నికల సంఘం స్వాతంత్ర్యం అది ఎలా ఏర్పడిందన్నదానిపై ఎంతో, తన అధికారాలను ఎలా వినియోగిస్తుందన్నదానిపైనా అంతే ఆధారపడి ఉంటుంది. ఓటర్ల జాబితాల ప్రత్యేక తీవ్ర సవరణపై వివాదం నేపథ్యంలో చర్చించండి."

సంబంధిత అంశాలు

  • అధికరణ ౩౨౪ సర్వాధికారం: దాని పరిధి, పరిమితులు (చట్టం వర్సెస్ అవశిష్ట అధికారం)
  • అనూప్ బరన్వాల్ కేసు, ౨౦౨౩ నియామక చట్టం
  • అధికరణ ౩౨౬, సార్వత్రిక వయోజన ఓటు హక్కు, ఓటు హక్కు
  • రాజ్యాంగ పదవీ నిర్వాహకుల తొలగింపు (అధికరణ ౧౨౪(౪) పద్ధతి)
  • ఓటర్ల నమోదు నియమాలు, ౧౯౬౦: సవరణ రకాలు, తొలగింపు రక్షణలు

అంశాలు: GS2రాజనీతి

ఈ నోట్స్‌ను ఎలా రాసి, తనిఖీ చేస్తాం →

5 అక్టోబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో