మూలం: ది హిందూ, 5 అక్టోబర్, 2026
సారాంశం
సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి జస్టిస్ ఉజ్జల్ భుయాన్ ఆదివారం హైదరాబాద్లోని నల్సార్లో ప్రసంగిస్తూ, లక్షలాది మందిని ఓటుహక్కు నుంచి దూరం చేసే ఏ ప్రక్రియ అయినా సహజంగానే ఏకపక్షమైనదని అన్నారు. అది సార్వజనీన వయోజన ఓటుహక్కును (అధికరణ ౩౨౬), సమానత్వ హక్కును (అధికరణ ౧౪) ఉల్లంఘిస్తుందని చెప్పారు. ఓటరుగా ఉండే హక్కు ప్రాథమిక నిర్మాణంలో భాగమైన రాజ్యాంగ హక్కు అని ఆయన పేర్కొన్నారు. మరణించిన ఓటర్లను మినహాయిస్తే, నోటీసు ఇవ్వకుండా, విచారణ జరపకుండా ఏ పేరునూ తొలగించకూడదని చెప్పారు. ప్రత్యేక సమగ్ర సవరణ వల్ల సుమారు ౧౩.౩ కోట్ల పేర్లు తొలగించబడిన సమయంలో ఈ వ్యాఖ్యలు వచ్చాయి. మొదటి పేజీలోని (పేజీ ౧) అంశం ఈ వార్తకు సంక్షిప్త సూచిక మాత్రమే.
ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు
- అధికరణ ౩౨౬: వయోజన ఓటుహక్కు; అధికరణ ౧౪: చట్టం ముందు సమానత్వం. సామూహిక ఓటుహక్కు హరణం ఈ రెండింటినీ ఉల్లంఘిస్తుందని న్యాయమూర్తి అన్నారు.
- ఓటు హక్కు వర్సెస్ ఓటింగ్ స్వేచ్ఛ: మొదటిది చట్టబద్ధమా/రాజ్యాంగపరమా అనేది చర్చనీయాంశం; రెండోది అధికరణ ౧౯(౧)(ఎ) కింద ఉంది.
- భారత ప్రభుత్వ చట్టం, ౧౯౩౫: 'ఏ భాగం' రాష్ట్రాల్లో ఆస్తి, పన్ను, నివాసం, అక్షరాస్యత వంటి అర్హతలతో "పాక్షిక ఓటుహక్కు".
- ప్రాథమిక నిర్మాణ సిద్ధాంతం: ఓటరుగా ఉండే హక్కును న్యాయమూర్తి దీనిలో చేర్చారు.
- పేర్కొన్న నియమం: మరణించిన ఓటరు మినహా, ఒకసారి నమోదైన పేరును నోటీసు, విచారణ లేకుండా తొలగించకూడదు.
- సార్వజనీన వయోజన ఓటుహక్కు (న్యాయమూర్తి వర్ణించినట్లు): లింగం, జాతి, మతం, సంపద, విద్య, సామాజిక హోదా అనే షరతులు లేకుండా ప్రతి వయోజన పౌరుడికీ ఓటు వేసే హక్కు; కేవలం పరిమితమైన, కారణసహితమైన మినహాయింపులకు మాత్రమే లోబడి ఉంటుంది.
- నల్సార్ న్యాయ విశ్వవిద్యాలయం హైదరాబాద్లో ఉంది (ప్రసంగ వేదిక).
గణాంకాలు, వివరాలు
- ప్రత్యేక సమగ్ర సవరణ వల్ల ఇప్పటివరకు సుమారు ౧౩.౩ కోట్ల పేర్లు తొలగించబడ్డాయి.
- సుప్రీంకోర్టు మాజీ న్యాయమూర్తి జస్టిస్ రోహింటన్ ఎఫ్. నారిమన్ ఒక్క పశ్చిమ బెంగాల్లోనే ౯౦ లక్షల మంది ఓటర్లు ఓటుహక్కు కోల్పోయారనే "ఆశ్చర్యకర సంఖ్య"ను ప్రస్తావించారు. అది ప్రత్యేక సమగ్ర సవరణను నిలిపివేయడానికి కోర్టును ఎందుకు ప్రేరేపించలేదని ప్రశ్నించారు. ఈ తొలగింపును, అప్పీళ్ల పరిష్కారంలో జాప్యాన్ని "సామాన్యుడిని పూర్తిగా చట్టవిరుద్ధంగా పక్కకు నెట్టడం"గా అభివర్ణించారు.
- ౧౯౩౫ చట్టం కింద 'ఏ భాగం' రాష్ట్రాల ఓటర్లు జనాభాలో కేవలం సుమారు ౧౪% మాత్రమే.
- న్యాయమూర్తి మాటల్లో: సార్వజనీన వయోజన ఓటుహక్కుతో ఏ అధికార వ్యవస్థా చెలగాటం ఆడకూడదు, ఏ న్యాయస్థానమూ దానిని క్షమించకూడదు, మరియు సామూహిక తొలగింపును "ఎంత ఎదుటివారి తప్పులు చూపినా" సమర్థించలేరు.
- పౌరసత్వం, ఓటుహక్కు ఒకదానితో ఒకటి పెనవేసుకున్నవని, పాలనలో సామాన్య పౌరుడు పాల్గొనే ఏకైక మార్గం ఓటేనని ఆయన అన్నారు.
- ఓటుహక్కు ఉన్నవారు, లేనివారు అనే రెండు తరగతుల పౌరులను రాజ్యాంగం అనుమతించదని ఆయన చెప్పారు. రాజ్యాంగం కంటే ఎవరూ ఉన్నతులు కారని, ఓటు హక్కు భారతదేశ సుదీర్ఘ స్వాతంత్ర్య పోరాటంతో పెనవేసుకుని ఉందని కూడా అన్నారు.
- రాజ్యాంగ సభ సార్వజనీన వయోజన ఓటుహక్కును స్వీకరిస్తూ, ౧౯౩౫ చట్టంలోని పరిమితులను ఏకపక్షమైనవిగా, తిరోగమనకరమైనవిగా భావించింది (వ్యాసంలో నమోదైనట్లు).
స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం
రాజ్యాంగం ఆస్తి, అక్షరాస్యత, లింగం, కులం వంటి షరతులు లేకుండా వయోజన ఓటుహక్కును స్వీకరించింది. ఓటు హక్కు కేవలం చట్టబద్ధమైనదా, లేక రాజ్యాంగపరమైనదా అనే చిరకాల న్యాయ ప్రశ్నను ఈ వార్త తిరిగి లేవనెత్తుతోంది. జాబితా నుంచి తొలగింపు నుండి ఓటర్లను రక్షించే విధానపరమైన రక్షణలు (నోటీసు, విచారణ, అప్పీలు) ఏమిటనే ప్రశ్న కూడా ఇందులో ఉంది.
సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౨ – పాలిటీ: ప్రాథమిక హక్కులు (అధికరణ ౧౪), ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టాలు, ఎన్నికల సంస్కరణలు; ప్రాథమిక నిర్మాణ సిద్ధాంతం; జీఎస్౧ – సమాజం/చరిత్ర: స్వాతంత్ర్య పోరాటం మరియు ఓటుహక్కు
నేపథ్యం
సార్వజనీన వయోజన ఓటుహక్కు (అధికరణ ౩౨౬)
ఓటర్ల జాబితాల ప్రత్యేక సమగ్ర సవరణ
అదనపు నేపథ్యం
- కేసు చట్టంలో ఓటు హక్కు స్థానం: కుల్దీప్ నయ్యర్ కేసులో (౨౦౦౬) ఐదుగురు న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం ఎన్నుకునే హక్కును స్వతంత్ర ప్రాథమిక హక్కుగా కాకుండా చట్టబద్ధ హక్కుగా పేర్కొంది. అంతకుముందు తీర్పులు కూడా (పొన్నుస్వామి ౧౯౫౨, జ్యోతి బసు ౧౯౮౨) ఓటింగ్ను చట్టబద్ధ హక్కుగానే పరిగణించాయి. రాజ్బాలా కేసు (౨౦౧౫) ఓటింగ్ను రాజ్యాంగ హక్కుగా వర్ణించింది. ఓటరుగా ఉండే హక్కు రాజ్యాంగపరమైనదని, ప్రాథమిక నిర్మాణంలో భాగమని జస్టిస్ భుయాన్ చేసిన ప్రకటన ఈ రెండో ఆలోచనా ధారకు అనుగుణంగా ఉంది.
- ఓటింగ్ స్వేచ్ఛ: నోటాతో సహా తన ఎంపికను వ్యక్తపరిచే ఓటింగ్ స్వేచ్ఛ అధికరణ ౧౯(౧)(ఎ) కింద గుర్తింపు పొందింది.
- ప్రాథమిక నిర్మాణం: ఈ సిద్ధాంతం కేశవానంద భారతి కేసులో (౧౯౭౩) పుట్టింది. స్వేచ్ఛాయుత, నిష్పక్షపాత ఎన్నికలు ప్రాథమిక నిర్మాణంలో భాగమని సుప్రీంకోర్టు ఆ తర్వాత పరిగణించింది (ఉదా., ఇందిరా గాంధీ వర్సెస్ రాజ్ నారాయణ్, ౧౯౭౫).
- భారత ఎన్నికల సంఘం సొంత నిబంధనల్లో నోటీసు, విచారణ: మరణం నిర్ధారణ అయిన కేసులు తప్ప ప్రతిపాదిత తొలగింపులన్నింటిలో ఓటరుకు నోటీసు ఇవ్వాలని, సహేతుక విచారణ అవకాశం కల్పించాలని ఎన్నికల సంఘం మార్గదర్శకాలు చెబుతున్నాయి. ఓటర్ల నమోదు నియమాలు, ౧౯౬౦ లోని నియమం ౨౧ఏ కూడా తొలగింపుకు ముందు నోటీసు, విచారణ, వాదన వినడం గురించి చెబుతోంది. ఇది "మరణించిన ఓటరు మినహా" అనే న్యాయమూర్తి వ్యాఖ్యకు సమాంతరంగా ఉంది.
- ప్రత్యేక సమగ్ర సవరణపై సుప్రీంకోర్టు: ఏడీఆర్ వర్సెస్ భారత ఎన్నికల సంఘం కేసులో (౨౭ మే ౨౦౨౬) ప్రధాన న్యాయమూర్తి సూర్యకాంత్ నేతృత్వంలోని ధర్మాసనం బిహార్ ప్రత్యేక సమగ్ర సవరణను సమర్థించింది. అధికరణ ౩౨౪ను, ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, ౧౯౫౦ లోని సెక్షన్ ౨౧(౩)తో కలిపి చదివితే ఇది సమర్థనీయమని, అనుపాతంలో ఉందని, విధానపరమైన రక్షణలు ఉన్నాయని పేర్కొంది. ప్రత్యేక సమగ్ర సవరణ నిర్ణయాలు న్యాయసమీక్షకు లోబడి ఉంటాయని కూడా కోర్టు గుర్తించింది. పౌరసత్వ కారణాలతో తొలగించబడిన వారిని సమర్థ అధికారికి నివేదించాలని, వారు పౌరులని తేలితే ఓటుహక్కును పునరుద్ధరించాలని ఆదేశించింది. సుప్రీంకోర్టు వెబ్సైట్లోని తీర్పు సారాంశం కూడా ఓటు హక్కును నిరపేక్షం కాని రాజ్యాంగ హక్కుగా వర్ణిస్తోంది. జస్టిస్ భుయాన్ వ్యాఖ్యలను ఈ తీర్పు నేపథ్యంలో చదవాలి.
మెయిన్స్ కోణాలు
- హక్కుల దృక్పథం: లక్షలాది మందిని ఓటు లేకుండా చేసే ప్రక్రియ "రెండో తరగతి పౌరులను" సృష్టిస్తుంది. దీనిని న్యాయమూర్తి అధికరణ ౧౪ కింద ఏకపక్షంగా, ప్రాథమిక నిర్మాణంపై దెబ్బగా చూస్తున్నారు.
- రాజ్యాంగ హక్కు వర్సెస్ చట్టబద్ధ హక్కు: న్యాయమూర్తి అభిప్రాయం కుల్దీప్ నయ్యర్ తీర్పును దాటి వెళ్తోంది; ఎన్నికల సంఘం చర్యలపై కోర్టు సమీక్షకు ఇది సంబంధించింది.
- విధానపరమైన న్యాయం: నోటీసు, విచారణ లేకుండా తొలగించడం నిలబడదు. అప్పీళ్ల జాప్యంపై నారిమన్ వ్యాఖ్య, హక్కుల అంతే ప్రాధాన్యం పరిష్కారాలకూ ఉందని చూపిస్తోంది.
- చారిత్రక సందర్భం: ౧౯౩౫ చట్టం పరిమిత ఓటుహక్కు (జనాభాలో సుమారు ౧౪%)ను రాజ్యాంగ సభ సార్వజనీన ఓటుహక్కుతో పోల్చారు. ఇది ఓటును స్వాతంత్ర్య పోరాటంతో ముడిపెడుతుంది.
- న్యాయమూర్తుల ప్రసంగాలు, మర్యాద: వివాదాస్పద ప్రజా విధాన అంశంపై పదవిలో ఉన్న న్యాయమూర్తి బహిరంగ వ్యాఖ్యలు చేయడం న్యాయ సంయమనం, సంస్థాగత సమతుల్యతపై ప్రశ్నలను లేవనెత్తుతుంది (విశ్లేషణాత్మక కోణం; వ్యాసం వ్యాఖ్యలను మాత్రమే నివేదిస్తోంది).
- ముందుకు సాగే మార్గం: అప్పీళ్లకు స్పష్టమైన కాలపరిమితులు, పునరుద్ధరణ యంత్రాంగాలు, పెంచిన తొలగింపులకు వ్యతిరేకంగా డేటా ఆధారిత తనిఖీలు, నోటీసు–విచారణ రక్షణల స్థిర అమలు.
సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న
**జీఎస్౨, ౧౫ మార్కులు:** "ఓటు హక్కు రాజ్యాంగ హక్కా, లేక కేవలం చట్టబద్ధ హక్కా? ఓటర్ల జాబితాల ప్రత్యేక సమగ్ర సవరణ, ఇటీవలి న్యాయపరమైన పరిశీలనల వెలుగులో పరిశీలించండి."
సంబంధిత అంశాలు
- అధికరణ ౧౪, ఏకపక్షత (స్పష్టమైన ఏకపక్షత సిద్ధాంతం)
- ప్రాథమిక నిర్మాణ సిద్ధాంతం, స్వేచ్ఛాయుత నిష్పక్షపాత ఎన్నికలు
- కుల్దీప్ నయ్యర్ (౨౦౦౬), రాజ్బాలా (౨౦౧౫), ఓటింగ్ స్వేచ్ఛపై అధికరణ ౧౯(౧)(ఎ)
- భారత ప్రభుత్వ చట్టం, ౧౯౩౫ (ఓటుహక్కు), రాజ్యాంగ సభ చర్చలు
- ఇతర నోట్లు: భారత ఎన్నికల సంఘం రాజ్యాంగ ఆదేశంపై సంపాదకీయం; ఈఆర్వో/ఈరోనెట్ నోటీసు పరిష్కార నోట్
అంశాలు: GS2రాజనీతి
5 అక్టోబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో