ఎస్ఐఆర్: ఎన్నికల సంఘంలో భిన్నాభిప్రాయం, భారీ తొలగింపులు, బెంగాల్ ట్రైబ్యునళ్లపై మాజీ సీఈసీ
మూలం: ది హిందూ, 1 అక్టోబర్, 2026
సారాంశం
- మాజీ ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ ఓ.పి. రావత్ ద హిందూతో మాట్లాడుతూ, స్వాతంత్ర్యం వచ్చినప్పటి నుంచి ఒక సవరణలో ఇంత ఎక్కువ మంది అర్హులైన ఓటర్లు ఓటు హక్కును కోల్పోవడం ఇదే తొలిసారి అని చెప్పారు. ఎన్నికల కమిషనర్లు సుఖ్బీర్ సింగ్ సంధు, వివేక్ జోషి కేవలం భిన్నాభిప్రాయ నోట్లతో ఆగిపోకుండా, తమ ఇష్టానికి విరుద్ధంగా తీసుకున్న ప్రతి నిర్ణయాన్నీ తదుపరి సమావేశంలోనే రద్దు చేయించాల్సిందని ఆయన అన్నారు.
- బుధవారం ఎన్నికల సంఘం పూర్తి బెంచ్ సమావేశమైంది (నాలుగు రోజుల్లో ఇది రెండో సమావేశం). ఎస్ఐఆర్ జరుగుతున్న ఆంధ్రప్రదేశ్, మేఘాలయల్లో తుది ఓటర్ల జాబితాల తేదీలను పొడిగించింది.
- కర్ణాటకలోని బెళగావిలో ముస్లిం పేర్లను లక్ష్యంగా చేసుకుని ముందే నింపిన సామూహిక ఫారం-౭ తొలగింపు దరఖాస్తులు పోలింగ్ కేంద్రాల వద్ద బయటపడ్డాయి.
- పశ్చిమ బెంగాల్లో ఎస్ఐఆర్ అప్పీలేట్ ట్రైబ్యునల్కు నేతృత్వం వహిస్తున్న ఒక విశ్రాంత న్యాయమూర్తి, ప్రయాణ దూరం ఎక్కువగా ఉండటంతో రాజీనామా చేస్తానని ప్రతిపాదించారు.
ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు
- ఎస్ఐఆర్: ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, ౧౯౫౦ సెక్షన్ ౨౧(౩) + అధికరణ ౩౨౪; లక్ష్యం "అర్హుడెవరూ మిగిలిపోకూడదు, అనర్హుడెవరూ చేరకూడదు".
- ప్రతి శాసనసభ నియోజకవర్గానికి ఈఆర్ఓ (ఎస్డీఎం స్థాయి); ప్రతి పోలింగ్ కేంద్రానికి బీఎల్ఓ; బీఎల్ఏ = పార్టీ బూత్ స్థాయి ఏజెంట్.
- ఫారం ౬ (+ డిక్లరేషన్ ఫారం) = నమోదు; ఫారం ౭ = తొలగింపు/అభ్యంతరం.
- ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, ౧౯౫౦ లోని సెక్షన్లు ౧౬, ౧౯: అనర్హత (ఉదా., పౌరులు కానివారు), అర్హత (౧౮+ ఏళ్లు, సాధారణ నివాసి).
- అధికరణ ౩౨౬: సార్వజనీన వయోజన ఓటు హక్కు. అధికరణ ౩౨౯(బి): ఎన్నికల సమయంలో ఎన్నికల వ్యవహారాల్లో కోర్టుల జోక్యంపై నిషేధం.
- సభ్యులకు భేదాభిప్రాయాలు ఉంటే ఎన్నికల సంఘ నిర్ణయాలు మెజారిటీతో జరుగుతాయి; ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్కు వీటో లేదు.
- బెంగాల్ ఎస్ఐఆర్కు ౧౯ అప్పీలేట్ ట్రైబ్యునళ్లు ఉన్నాయి; వీటికి విశ్రాంత న్యాయమూర్తులు నేతృత్వం వహిస్తారు; సుప్రీంకోర్టు ౧౦ మార్చి ౨౦౨౬ ఆదేశం తర్వాత ఏర్పాటయ్యాయి.
- బెంగాల్ ఎస్ఐఆర్లో ఓటర్ల వర్గాలు: మ్యాప్ అయినవి, మ్యాప్ కానివి, తార్కిక వ్యత్యాసం.
గణాంకాలు, వివరాలు
- రావత్ ౨౩ జనవరి ౨౦౧౮ నుంచి ౧ డిసెంబర్ ౨౦౧౮ వరకు ఎన్నికల సంఘానికి నేతృత్వం వహించారు; ౨౦౧౫ నుంచి ఎన్నికల కమిషనర్గా ఉన్నారు. ప్రస్తుత ముగ్గురు సభ్యుల సంఘం: ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ జ్ఞానేశ్ కుమార్, ఎన్నికల కమిషనర్లు సుఖ్బీర్ సింగ్ సంధు, వివేక్ జోషి.
- సంధు, జోషి ౧౦ నెలల్లో ౧౪ సార్లు ఎస్ఐఆర్లోని కొన్ని అంశాలపై అధికారికంగా అభ్యంతరం తెలిపారు. ఫారం ౬లో మార్పులు, ఈసీఐనెట్ పోర్టల్లో చేర్చిన డిక్లరేషన్ (కొత్త ఓటర్లు, వారి తల్లిదండ్రులు లేదా తాతముత్తాతలు గత ఎస్ఐఆర్ జాబితాలో ఉన్నారా అని అడిగేది) సహా పలు ఎన్నికల సంఘం నిర్ణయాలు ఈ అభ్యంతరాల పరిధిలో ఉన్నాయి.
- రావత్: మెజారిటీతో, వారి తొలి అభ్యంతరాలు వినిపించుకోనప్పుడు తదుపరి సమావేశంలోనే నిర్ణయాలను రద్దు చేయాల్సిందని అన్నారు. ఎన్నికల సంఘంలో गतిరోధం రావడం "పది లక్షల్లో ఒకటి" వంటి అరుదైన సందర్భమని, ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్కు "ఎలాంటి వీటో లేదు" అని ఆయన చెప్పారు.
- బెంగాల్ గురించి: "ఎన్నికకు ముందే నష్టం జరిగిపోయింది". ట్రైబ్యునళ్లు అప్పీళ్లపై నిర్ణయం తీసుకున్న తొలగించిన ఓటర్లలో ౯౩% మంది అర్హులని తేలింది, వారు ఓటు వేయలేకపోయారు.
- ఆంధ్రప్రదేశ్: తుది జాబితా ఇప్పుడు ౧౬ అక్టోబర్ (గతంలో ౩ అక్టోబర్); క్లెయిములు-అభ్యంతరాల గడువు ౧౦ అక్టోబర్ వరకు పొడిగింపు.
- మేఘాలయ: తుది జాబితా ఇప్పుడు ౨౬ అక్టోబర్ (గతంలో ౭ అక్టోబర్).
- ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ జ్ఞానేశ్ కుమార్, సంధు, జోషి హాజరయ్యారు; నాలుగు రోజుల్లో ఇది రెండో పూర్తి బెంచ్ సమావేశం.
- వర్గాల ప్రకారం, "మ్యాప్ కాని" లేదా "తార్కిక వ్యత్యాసం" వర్గాల్లో గుర్తించిన ఓటర్లకు ప్రత్యక్ష విచారణలను నిలిపివేయడం సహా ౨౬ సెప్టెంబర్న ప్రకటించిన చర్యలను కూడా సంఘం సమీక్షించింది.
- బెళగావి ఉత్తరలోని ౧౯౬వ పోలింగ్ కేంద్రంలో ౧౫ ఏళ్లుగా బీఎల్ఏగా ఉన్న మీర్సాబ్ సనదీ, వీరభద్ర ఉర్దూ మోడల్ స్కూల్ వద్ద తన పేరు, తన సోదరుడు, బంధువులు, పొరుగువారి పేర్ల తొలగింపు కోరుతూ కనీసం ౩౮౦ ఫారం-౭ దరఖాస్తులను కనుగొన్నారు.
- బెళగావి ఉత్తరలోని కనీసం ఆరు పోలింగ్ కేంద్రాల్లో ఇవి కనిపించాయి: భాగాలు ౧౯౪, ౧౯౫, ౧౯౬, ౧౯౯ (వీరభద్ర నగర్), ౨౦౯, ౨౧౦ (ప్రభుత్వ కన్నడ ఉన్నత ప్రాథమిక పాఠశాల, శెట్టిగల్లి).
- బెళగావి నగర పాలక సంస్థ నుంచి వచ్చామని చెప్పుకున్న ఇద్దరు వ్యక్తులు, ముస్లిం పేర్ల తొలగింపును మాత్రమే కోరుతూ ముందే ముద్రించిన ఫారాలను తెచ్చారు. ఓటర్ల వివరాలు ముందే నింపి ఉన్నాయి; అభ్యంతరదారుల పేర్లు చేతివ్రాతతో రాసి ఉన్నాయి లేదా ఖాళీగా ఉన్నాయి.
- బీఎల్ఓలు నిరాకరించినప్పుడు, ఆ వ్యక్తులు ఈఆర్ఓ ఉదయకుమార్ బసవంతప్ప తళవార్గా నటించిన ఒకరికి ఫోన్ చేసి సంతకం చేయమని ఆదేశింపజేశారు. తన పేరును తప్పుగా వాడారని, తాను అలాంటి ఆదేశాలు ఇవ్వలేదని ఈఆర్ఓ తళవార్ చెబుతున్నారు. కొందరు బీఎల్ఓలు ఒత్తిడితో సంతకం చేశారు; మరికొందరు పర్యవేక్షకులను లేదా ఏఈఆర్ఓను సంప్రదించలేకపోయారు.
- భాల్కీలో, క్లెయిములు-అభ్యంతరాల వ్యవధి ౨౩ సెప్టెంబర్తో ముగిసిన తర్వాత కూడా సామూహిక ఫారం-౭ దాఖలు కొనసాగింది. ఆ తర్వాత దాఖలైన దరఖాస్తులను తుది జాబితా ప్రచురించిన తర్వాతే పరిశీలిస్తారు.
- కలకత్తా హైకోర్టు విశ్రాంత న్యాయమూర్తి ఇంద్రజిత్ చటర్జీ ముర్షిదాబాద్లోని ఎస్ఐఆర్ ట్రైబ్యునల్ సంఖ్య ౧౧కు అధ్యక్షత వహిస్తున్నారు. పైలట్ కారుతో రోజుకు మూడు నుంచి నాలుగు గంటలు పట్టే ౭౦–౮౦ కి.మీ. ప్రయాణాన్ని కారణంగా చూపుతూ, ౨ నవంబర్ నుంచి తనను కొనసాగనివ్వకూడదని కలకత్తా హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి రవీంద్ర విఠల్రావ్ ఘుగేను కోరారు. మరో న్యాయమూర్తి కూడా రాజీనామా చేసే అవకాశం ఉందని ఆయన చెప్పారు.
- ఆయన ట్రైబ్యునల్ పరిధిలోని జిల్లాలో సుమారు ౪.౫౫ లక్షల మంది ఓటర్లు తొలగింపునకు గురయ్యారు.
- ఈ ఏడాది శాసనసభ ఎన్నికలకు ముందు బెంగాల్లో "తార్కిక వ్యత్యాసాల" కారణంగా సుమారు ౨౭.౧ లక్షల మంది ఓటర్లను తొలగించారు. ఎన్నికల సంఘం సుప్రీంకోర్టులో దాఖలు చేసిన అఫిడవిట్ ప్రకారం, ౨౨ లక్షలకు పైగా అప్పీలు చేశారు.
- ట్రైబ్యునళ్లకు ౧౯ మంది విశ్రాంత న్యాయమూర్తులను నియమించగా, ఈ ఏడాది మేలో ౧౯ మంది రాజీనామా చేశారు; వారిలో కలకత్తా హైకోర్టు మాజీ ప్రధాన న్యాయమూర్తి టి.ఎస్. శివజ్ఞానం కూడా ఉన్నారు. ఎన్నికల సంఘం మొత్తం ౧౯ ట్రైబ్యునళ్లను ఏర్పాటు చేసింది.
స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం
ఓటు హక్కు (అధికరణ ౩౨౬) ఓటర్ల జాబితాలో పేరు ఉండటంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, ౧౯౫౦ కింద ఎన్నికల సంఘం, ఈఆర్ఓ/బీఎల్ఓ యంత్రాంగం ద్వారా జాబితాను తయారు చేసి సవరిస్తుంది. తప్పుడు తొలగింపులకు వ్యతిరేకంగా ఉండే రక్షణలు ఎంత బలంగా ఉన్నాయో, సవరణ అంత న్యాయంగా ఉంటుంది. ఈ కథనాలు ఆ రక్షణలకు ఎదురవుతున్న పరీక్షను చూపిస్తున్నాయి. సంఘం లోపల, భిన్నాభిప్రాయానికి పర్యవసానాలు ఉన్నప్పుడే ముగ్గురు సభ్యుల సమష్టి వ్యవస్థకు అర్థం ఉంటుంది. క్షేత్ర స్థాయిలో, అధికారులు ధ్రువీకరించకపోతే ఫారం-౭ దుర్వినియోగానికి గురవుతుంది. అప్పీలు స్థాయిలో, తప్పుడు తొలగింపులకు ట్రైబ్యునళ్లే చివరి రక్షణ, అవి కూర్చోవడానికి సిద్ధంగా, సమర్థులైన న్యాయమూర్తులపై ఆధారపడతాయి.
సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౨ – రాజ్యవ్యవస్థ: ఎన్నికల సంఘం, ఓటర్ల జాబితాలు (అధికరణలు ౩౨౪, ౩౨౬; ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, ౧౯౫౦); చట్టబద్ధ/పాక్షిక-న్యాయ పరిహార సంస్థలు; స్వేచ్ఛాయుత, నిష్పాక్షిక ఎన్నికలు.
నేపథ్యం
ఓటర్ల జాబితాల ప్రత్యేక సమగ్ర సవరణ (ఎస్ఐఆర్)
పశ్చిమ బెంగాల్ ఎస్ఐఆర్ అప్పీలేట్ ట్రైబ్యునళ్లు
ఎన్నికల సంఘం సమష్టి పనితీరు
అదనపు నేపథ్యం
- పశ్చిమ బెంగాల్ ఎస్ఐఆర్ వ్యవహారాలను సుప్రీంకోర్టు విచారిస్తోంది (మోస్తారీ బానూ వర్సెస్ భారత ఎన్నికల సంఘం). తార్కిక వ్యత్యాసం/మ్యాప్ కాని వర్గంలోని వారి క్లెయిములు, అభ్యంతరాలపై తీర్పు చెప్పడానికి న్యాయాధికారులను నియమించింది. ౧౦ మార్చి ౨౦౨౬ ఆదేశం ప్రకారం, ౧౦.౧౬ లక్షలకు పైగా అభ్యంతరాలు పరిష్కారమయ్యాయని కలకత్తా హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి నివేదించారు. న్యాయాధికారుల నిర్ణయాలను అప్పీలులో పరిశీలించే అధికారం ఎన్నికల సంఘం పరిపాలనా అధికారులకు లేదని కోర్టు చెప్పి, హైకోర్టుల మాజీ న్యాయమూర్తులతో అప్పీలేట్ సంస్థను ఏర్పాటు చేయాలని సంఘాన్ని కోరింది; అదే ఈ ౧౯ ట్రైబ్యునళ్లుగా రూపుదిద్దుకుంది.
- బెంగాల్లో తొలగింపులపై దాఖలైన ఒక పిటిషన్ను అకాలమైనదిగా పరిగణించి స్వీకరించడానికి కోర్టు నిరాకరించింది; పిటిషనర్లను అప్పీలేట్ ట్రైబ్యునళ్లను ఆశ్రయించాలని ఆదేశించింది.
- ఏడీఆర్ వర్సెస్ భారత ఎన్నికల సంఘం కేసులో, పౌరులు కాని వారనే అనుమానం ఉన్న కేసులను సమర్థ పౌరసత్వ ట్రైబ్యునళ్లకు నివేదించాలని కోర్టు ఇచ్చిన ఆదేశాన్ని వ్యాఖ్యానాలు ప్రస్తావిస్తున్నాయి. ఈ ప్రక్రియలో వివిధ దశల్లో తొలగింపుల శాతం పెరుగుతూ వచ్చిందని ఇన్సైట్స్ ఆన్ ఇండియా వ్యాఖ్యానం కూడా చెబుతోంది.
మెయిన్స్ కోణాలు
- రాజ్యాంగ సంస్థలో సమష్టి వ్యవస్థ: ౧౦ నెలల్లో ౧౪ అభ్యంతరాలు, రావత్ విమర్శ చూస్తే, మెజారిటీ వినిపించుకోకపోతే భిన్నాభిప్రాయ నోటుకు ఎలాంటి ప్రభావమూ ఉండదని తెలుస్తోంది. ఇద్దరు కమిషనర్ల దగ్గర సంఖ్యాబలం ఉందని, దాన్ని వారు ఉపయోగించి ఉండాల్సిందని ఆయన వాదన. ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్కు వీటో లేనప్పుడు, మెజారిటీ మౌనం ఒక ఎంపికే అవుతుందనేది దీనికి అనుబంధ తార్కికం.
- మినహాయింపు వర్సెస్ చేర్పు: పరిష్కరించిన అప్పీళ్లలో ౯౩% అర్హత రేటు, పెద్ద ఎత్తున తప్పుడు తొలగింపులు జరిగాయని సూచిస్తోంది. పోలింగ్కు ముందు తొలగించిన ఓటర్లు, తర్వాత పేర్లు పునరుద్ధరించినా, నష్టాన్ని భరించారు. ఇది "తార్కిక వ్యత్యాసం" గుర్తింపుల అనుపాతత్వానికి, ఓటరుపై పడే రుజువు భారానికి ముడిపడి ఉంది.
- ప్రక్రియ మధ్యలో మార్పులు: గత ఎస్ఐఆర్ జాబితాలో తల్లిదండ్రులు లేదా తాతముత్తాతల ఉనికి గురించి ఈసీఐనెట్లో డిక్లరేషన్, ఫారం ౬లో మార్పులు, పత్రాల అవసరాలు వాస్తవంలో వంశావళి పరీక్షను ఎలా సృష్టించగలవో చూపిస్తున్నాయి. ౨౬ సెప్టెంబర్ నాటి ఎన్నికల సంఘం చర్యలు (గుర్తించిన ఓటర్లకు ప్రత్యక్ష విచారణల నిలిపివేత) ఈ ఆందోళనల్లో కొన్నింటిని అంగీకరిస్తున్నాయి.
- తొలగింపు ప్రక్రియ దుర్వినియోగం: బెళగావి ఉదంతం ఫారం-౭ను ఆయుధంగా ఎలా మార్చవచ్చో (సామూహికంగా, ముందే నింపి, సముదాయాన్ని లక్ష్యంగా చేసుకుని, ఈఆర్ఓగా నటించి) చూపిస్తోంది. అలాగే కింది స్థాయి బీఎల్ఓలకు రక్షణ, పర్యవేక్షకులను చేరే అవకాశం లేకపోవడాన్ని కూడా చూపిస్తోంది. రక్షణలు: అభ్యంతరాలను ఓటరే ధ్రువీకరించడం, సామూహిక దాఖలుపై పరిమితులు, డిజిటల్ ఆడిట్ ట్రయిల్స్.
- ఎన్నికల మౌలిక సదుపాయంగా న్యాయ సామర్థ్యం: ట్రైబ్యునల్ సభ్యుల రాజీనామాలు (మేలో ౧౯; ఇప్పుడు ప్రయాణంతో ముడిపడిన ప్రతిపాదన) హక్కుల తీర్పు వ్యవస్థ లాజిస్టిక్ కారణాలతో విఫలం కాగలదని చూపిస్తున్నాయి. ౨౨ లక్షల అప్పీళ్లు ఉన్నప్పుడు, పరిహారం అర్థవంతంగా ఉంటుందో లేదో ట్రైబ్యునళ్ల సామర్థ్యమే నిర్ణయిస్తుంది.
- కాలపరిమితులు: తుది జాబితా తేదీల పునరావృత పొడిగింపులు (ఆంధ్రప్రదేశ్, మేఘాలయ) వేగం, కచ్చితత్వం మధ్య ఉన్న సమన్వయ సమస్యను చూపిస్తున్నాయి.
- ముందుకు మార్గం: తొలగింపులపై స్వతంత్ర ఆడిట్, కారణాలతో బహిరంగ జాబితాలు, ట్రైబ్యునళ్లకు కనీస సేవా హామీ (స్థానం, సిబ్బంది), పోలింగ్ షెడ్యూళ్లతో ముడిపెట్టిన కాలపరిమితి గల అప్పీళ్లు, ఎన్నికల సంఘం లోపల భిన్నాభిప్రాయాలను నమోదు చేయడానికి స్పష్టమైన నియమాలు.
సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న
**జీఎస్౨, ౧౫ మార్కులు:** "అర్హుడైన ఏ ఓటరూ మిగిలిపోకుండా, అనర్హుడైన ఏ ఓటరూ చేరకుండా చూడటమే ప్రత్యేక సమగ్ర సవరణ లక్ష్యం. ఈ రెండు లక్ష్యాలను దాని రూపకల్పన, అమలు ఎంతవరకు సమతౌల్యం చేశాయో పరిశీలించండి, రక్షణలను సూచించండి."
సంబంధిత అంశాలు
- ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, ౧౯౫౦ (సెక్షన్లు ౧౬, ౧౯, ౨౧, ౨౨, ౨౩) మరియు ఓటర్ల నమోదు నిబంధనలు, ౧౯౬౦
- అధికరణలు ౩౨౪, ౩౨౬, ౩౨౯; మొహిందర్ సింగ్ గిల్ (౧౯౭౭)
- ఈఆర్ఓ/బీఎల్ఓ/బీఎల్ఏ పాత్ర; ఈసీఐనెట్; ఆధార్–ఓటర్ గుర్తింపు కార్డు అనుసంధానంపై చర్చ
- వలస కార్మికుల ఓటు హక్కు కోల్పోవడం; పౌరసత్వం, పౌరసత్వ చట్టం
- ట్రైబ్యునళ్లు, న్యాయం అందుబాటు; అధికరణ ౩౨౩ఏ/౩౨౩బీ; ఎన్నికల విధుల్లో న్యాయాధికారులు
- ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ మరియు ఇతర ఎన్నికల కమిషనర్లు (నియామకం, సేవా షరతులు, పదవీకాలం) చట్టం, ౨౦౨౩
అంశాలు: GS2రాజనీతి
1 అక్టోబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో