भारताचे राष्ट्रपती
राष्ट्रपती हे भारतीय राज्याचे प्रमुख, भारताचे पहिले नागरिक आणि राष्ट्राची एकता, एकात्मता व एकजूट यांचे प्रतीक आहेत. संघाची प्रत्येक कार्यकारी कृती राष्ट्रपतींच्या नावाने केली जाते; तरीही भारताच्या संसदीय शासनपद्धतीत वास्तविक सत्ता पंतप्रधानांच्या नेतृत्वाखालील मंत्रिपरिषदेकडे असते. नामधारी आणि वास्तविक कार्यकारी प्रमुख यांचा सिद्धांत संसदीय शासनपद्धती या विषयात दिला आहे; उपराष्ट्रपती, पंतप्रधान आणि राज्यपाल यांच्यासाठी स्वतंत्र विषय आहेत.
आधार: NCERT आणि प्रमाणित पाठ्यपुस्तके; BrainParrot टीमने तपासलेले. आम्ही नोट्स कशा तयार करतो
- 1. 1. राष्ट्रपती: एका दृष्टिक्षेपात (अनुच्छेद 52–78)
- 2. 2. राष्ट्रपतींची निवडणूक
- 3. 3. अर्हता, शपथ, पदाच्या शर्ती आणि उन्मुक्ती
- 4. 4. पदावधी, महाभियोग आणि रिक्त पद
- 5. 5. अधिकार आणि कार्ये
- 6. 6. नकाराधिकार
- 7. 7. अध्यादेश काढण्याचा अधिकार
- 8. 8. क्षमादानाचा अधिकार
- 9. 9. संवैधानिक स्थान आणि स्वविवेक
- 10. 10. भारताचे राष्ट्रपती (तक्ता आणि उल्लेखनीय तथ्ये)
- 11. मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
- 12. झटपट उजळणी
- 13. परीक्षेतील नेहमीचे सापळे
1. राष्ट्रपती: एका दृष्टिक्षेपात (अनुच्छेद 52–78)
संविधानाचा भाग V (अनुच्छेद 52 ते 78, प्रकरण I "कार्यकारी यंत्रणा") संघाच्या कार्यकारी यंत्रणेविषयी (Union executive) आहे. तिच्यात राष्ट्रपती, उपराष्ट्रपती, पंतप्रधान, मंत्रिपरिषद आणि भारताचे महान्यायवादी (Attorney General of India) यांचा समावेश होतो.
अनुच्छेद 52 एवढेच सांगतो: "भारताचा एक राष्ट्रपती असेल." अनुच्छेद 53(1) संघाचा कार्यकारी अधिकार राष्ट्रपतींकडे निहित करतो; तो "या संविधानानुसार एकतर स्वतः प्रत्यक्षपणे किंवा आपल्या अधीनस्थ अधिकाऱ्यांमार्फत" वापरायचा असतो. अनुच्छेद 53(2) संरक्षण दलांचे सर्वोच्च समादेशपद (supreme command of the Defence Forces) राष्ट्रपतींकडे निहित करतो; त्याचा वापर "कायद्याद्वारे विनियमित" होतो.
| अनुच्छेद | विषय |
|---|---|
| 52 | भारताचा एक राष्ट्रपती असेल |
| 53 | संघाचा कार्यकारी अधिकार; संरक्षण दलांचे सर्वोच्च समादेशपद |
| 54 | राष्ट्रपतींची निवडणूक (निर्वाचक मंडळ) |
| 55 | निवडणुकीची पद्धत (मतांचे मूल्य; एकल संक्रमणीय मताद्वारे प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व; गुप्त मतदान) |
| 56 | पदावधी (पाच वर्षे; उपराष्ट्रपतींकडे राजीनामा; महाभियोग; उत्तराधिकारी येईपर्यंत पदावर राहणे) |
| 57 | फेरनिवडणुकीसाठी पात्रता |
| 58 | निवडणुकीसाठी अर्हता |
| 59 | राष्ट्रपतींच्या पदाच्या शर्ती |
| 60 | शपथ किंवा प्रतिज्ञा (भारताच्या सरन्यायाधीशांसमोर) |
| 61 | महाभियोगाची कार्यपद्धती |
| 62 | रिक्त पद भरण्यासाठी निवडणूक घेण्याची वेळ; निवडून आलेल्या व्यक्तीचा पदावधी |
| 65 | उपराष्ट्रपतींनी राष्ट्रपती म्हणून कार्य करणे किंवा राष्ट्रपतींची कार्ये पार पाडणे |
| 70 | इतर आकस्मिक परिस्थितींत राष्ट्रपतींची कार्ये पार पाडण्यासाठी संसद तरतूद करू शकते |
| 71 | निवडणुकीविषयीच्या शंका व विवादांचा निर्णय सर्वोच्च न्यायालय करते |
| 72 | क्षमा, तहकुबी, विराम, सूट देण्याचा; शिक्षा निलंबित करण्याचा, तिचे परिहरण करण्याचा किंवा ती सौम्य करण्याचा अधिकार |
| 74 | राष्ट्रपतींना साहाय्य व सल्ला देण्यासाठी मंत्रिपरिषद |
| 75 | पंतप्रधान व मंत्र्यांची नियुक्ती; मर्जी; सामूहिक जबाबदारी |
| 76 | भारताचे महान्यायवादी |
| 77 | भारत सरकारच्या कामकाजाचे संचालन (राष्ट्रपतींच्या नावाने कारवाई) |
| 78 | राष्ट्रपतींना माहिती पुरवण्यासंबंधी पंतप्रधानांची कर्तव्ये |
इतर महत्त्वाच्या तरतुदी (अनुच्छेद 85–87, 111, 112, 123, 143, 361) पुढील विभागांमध्ये दिल्या आहेत.
परीक्षेसाठी टीप: राष्ट्रपती कोणत्याही सभागृहाचे सदस्य नसले तरी ते संसदेचा भाग आहेत (अनुच्छेद 79: संसद राष्ट्रपती आणि दोन सभागृहे मिळून बनते).
मोफत साइन अप करून या नोटचा प्रत्येक विभाग वाचा, विषयाशी संबंधित MCQ सोडवून सराव करा आणि फ्लॅशकार्डने उजळणी करा.
मोफत सुरुवात करा