BrainParrot
राज्यव्यवस्थाGS2

भारताचे राष्ट्रपती

राष्ट्रपती हे भारतीय राज्याचे प्रमुख, भारताचे पहिले नागरिक आणि राष्ट्राची एकता, एकात्मता व एकजूट यांचे प्रतीक आहेत. संघाची प्रत्येक कार्यकारी कृती राष्ट्रपतींच्या नावाने केली जाते; तरीही भारताच्या संसदीय शासनपद्धतीत वास्तविक सत्ता पंतप्रधानांच्या नेतृत्वाखालील मंत्रिपरिषदेकडे असते. नामधारी आणि वास्तविक कार्यकारी प्रमुख यांचा सिद्धांत संसदीय शासनपद्धती या विषयात दिला आहे; उपराष्ट्रपती, पंतप्रधान आणि राज्यपाल यांच्यासाठी स्वतंत्र विषय आहेत.

आधार: NCERT आणि प्रमाणित पाठ्यपुस्तके; BrainParrot टीमने तपासलेले. आम्ही नोट्स कशा तयार करतो

या नोटमध्ये
  1. 1. 1. राष्ट्रपती: एका दृष्टिक्षेपात (अनुच्छेद 52–78)
  2. 2. 2. राष्ट्रपतींची निवडणूक
  3. 3. 3. अर्हता, शपथ, पदाच्या शर्ती आणि उन्मुक्ती
  4. 4. 4. पदावधी, महाभियोग आणि रिक्त पद
  5. 5. 5. अधिकार आणि कार्ये
  6. 6. 6. नकाराधिकार
  7. 7. 7. अध्यादेश काढण्याचा अधिकार
  8. 8. 8. क्षमादानाचा अधिकार
  9. 9. 9. संवैधानिक स्थान आणि स्वविवेक
  10. 10. 10. भारताचे राष्ट्रपती (तक्ता आणि उल्लेखनीय तथ्ये)
  11. 11. मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
  12. 12. झटपट उजळणी
  13. 13. परीक्षेतील नेहमीचे सापळे

1. राष्ट्रपती: एका दृष्टिक्षेपात (अनुच्छेद 52–78)

संविधानाचा भाग V (अनुच्छेद 52 ते 78, प्रकरण I "कार्यकारी यंत्रणा") संघाच्या कार्यकारी यंत्रणेविषयी (Union executive) आहे. तिच्यात राष्ट्रपती, उपराष्ट्रपती, पंतप्रधान, मंत्रिपरिषद आणि भारताचे महान्यायवादी (Attorney General of India) यांचा समावेश होतो.

अनुच्छेद 52 एवढेच सांगतो: "भारताचा एक राष्ट्रपती असेल." अनुच्छेद 53(1) संघाचा कार्यकारी अधिकार राष्ट्रपतींकडे निहित करतो; तो "या संविधानानुसार एकतर स्वतः प्रत्यक्षपणे किंवा आपल्या अधीनस्थ अधिकाऱ्यांमार्फत" वापरायचा असतो. अनुच्छेद 53(2) संरक्षण दलांचे सर्वोच्च समादेशपद (supreme command of the Defence Forces) राष्ट्रपतींकडे निहित करतो; त्याचा वापर "कायद्याद्वारे विनियमित" होतो.

अनुच्छेदविषय
52भारताचा एक राष्ट्रपती असेल
53संघाचा कार्यकारी अधिकार; संरक्षण दलांचे सर्वोच्च समादेशपद
54राष्ट्रपतींची निवडणूक (निर्वाचक मंडळ)
55निवडणुकीची पद्धत (मतांचे मूल्य; एकल संक्रमणीय मताद्वारे प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व; गुप्त मतदान)
56पदावधी (पाच वर्षे; उपराष्ट्रपतींकडे राजीनामा; महाभियोग; उत्तराधिकारी येईपर्यंत पदावर राहणे)
57फेरनिवडणुकीसाठी पात्रता
58निवडणुकीसाठी अर्हता
59राष्ट्रपतींच्या पदाच्या शर्ती
60शपथ किंवा प्रतिज्ञा (भारताच्या सरन्यायाधीशांसमोर)
61महाभियोगाची कार्यपद्धती
62रिक्त पद भरण्यासाठी निवडणूक घेण्याची वेळ; निवडून आलेल्या व्यक्तीचा पदावधी
65उपराष्ट्रपतींनी राष्ट्रपती म्हणून कार्य करणे किंवा राष्ट्रपतींची कार्ये पार पाडणे
70इतर आकस्मिक परिस्थितींत राष्ट्रपतींची कार्ये पार पाडण्यासाठी संसद तरतूद करू शकते
71निवडणुकीविषयीच्या शंका व विवादांचा निर्णय सर्वोच्च न्यायालय करते
72क्षमा, तहकुबी, विराम, सूट देण्याचा; शिक्षा निलंबित करण्याचा, तिचे परिहरण करण्याचा किंवा ती सौम्य करण्याचा अधिकार
74राष्ट्रपतींना साहाय्य व सल्ला देण्यासाठी मंत्रिपरिषद
75पंतप्रधान व मंत्र्यांची नियुक्ती; मर्जी; सामूहिक जबाबदारी
76भारताचे महान्यायवादी
77भारत सरकारच्या कामकाजाचे संचालन (राष्ट्रपतींच्या नावाने कारवाई)
78राष्ट्रपतींना माहिती पुरवण्यासंबंधी पंतप्रधानांची कर्तव्ये

इतर महत्त्वाच्या तरतुदी (अनुच्छेद 85–87, 111, 112, 123, 143, 361) पुढील विभागांमध्ये दिल्या आहेत.

परीक्षेसाठी टीप: राष्ट्रपती कोणत्याही सभागृहाचे सदस्य नसले तरी ते संसदेचा भाग आहेत (अनुच्छेद 79: संसद राष्ट्रपती आणि दोन सभागृहे मिळून बनते).

2. राष्ट्रपतींची निवडणूक
3. अर्हता, शपथ, पदाच्या शर्ती आणि उन्मुक्ती
4. पदावधी, महाभियोग आणि रिक्त पद
5. अधिकार आणि कार्ये
6. नकाराधिकार
7. अध्यादेश काढण्याचा अधिकार
8. क्षमादानाचा अधिकार
9. संवैधानिक स्थान आणि स्वविवेक
10. भारताचे राष्ट्रपती (तक्ता आणि उल्लेखनीय तथ्ये)
मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
झटपट उजळणी
परीक्षेतील नेहमीचे सापळे
संपूर्ण नोट, MCQ आणि फ्लॅशकार्ड मिळवा

मोफत साइन अप करून या नोटचा प्रत्येक विभाग वाचा, विषयाशी संबंधित MCQ सोडवून सराव करा आणि फ्लॅशकार्डने उजळणी करा.

मोफत सुरुवात करा