BrainParrot
राज्यव्यवस्थाGS2

संसदीय समित्या आणि मंच

आधार: NCERT आणि प्रमाणित पाठ्यपुस्तके; BrainParrot टीमने तपासलेले. आम्ही नोट्स कशा तयार करतो

या नोटमध्ये
  1. 1. 1. संसद समित्यांमार्फत का काम करते
  2. 2. 2. वर्गीकरण: समित्यांचा नकाशा
  3. 3. 3. वित्तीय समित्या
  4. 4. 4. विभागाशी संबंधित स्थायी समित्या (DRSC)
  5. 5. 5. चौकशी करणाऱ्या समित्या
  6. 6. 6. छाननी व नियंत्रण करणाऱ्या समित्या
  7. 7. 7. सभागृहाच्या कामकाजाविषयीच्या समित्या आणि सदनव्यवस्था
  8. 8. 8. तदर्थ समित्या
  9. 9. 9. सल्लामसलत समित्या
  10. 10. 10. संसदीय मंच
  11. 11. 11. भारतीय संसदीय गट (IPG)
  12. 12. 12. समित्या किती प्रभावीपणे काम करतात? प्रवृत्ती आणि सुधारणा
  13. 13. मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
  14. 14. झटपट उजळणी
  15. 15. परीक्षेतील नेहमीचे सापळे

1. संसद समित्यांमार्फत का काम करते

संसद वर्षातील केवळ काही काळच भरते. प्रत्येक विधेयकाचे कलमवार वाचन करण्यासाठी, प्रत्येक रुपयाची तपासणी करण्यासाठी किंवा प्रत्येक मंत्रालयाच्या कामावर लक्ष ठेवण्यासाठी तिच्याकडे वेळ आणि विशेष ज्ञान नसते. म्हणून संसद अनेक तपशीलवार कामे सदस्यांच्या लहान सर्वपक्षीय गटांमार्फत करते. या गटांना संसदीय समित्या (parliamentary committees) म्हणतात; त्यांना अनेकदा "लघु-कायदेमंडळे" असेही म्हटले जाते.

राज्यसभा सचिवालय त्यांचे उद्दिष्ट असे सांगते: प्रभाव, प्रत्यक्ष नियंत्रण नव्हे; सल्ला, आदेश नव्हे; टीका, अडथळा नव्हे; छाननी, पुढाकार नव्हे; उत्तरदायित्व, आधीची मंजुरी नव्हे. कॅमेऱ्यांपासून दूर राहून सदस्य अधिकाऱ्यांना प्रश्न विचारू शकतात, तज्ज्ञांचे आणि जनतेचे म्हणणे ऐकू शकतात आणि पक्षांच्या सीमा ओलांडून सहमती घडवू शकतात.

संवैधानिक आधार. संविधानात समित्यांचा अनेक ठिकाणी उल्लेख आहे, परंतु त्यांची रचना, कार्यकाळ किंवा कार्ये नमूद केलेली नाहीत:

  • अनुच्छेद 105 प्रत्येक सभागृहाचे अधिकार, विशेषाधिकार आणि उन्मुक्ती त्याच्या समित्यांना आणि सदस्यांना देतो (विषय 21).
  • अनुच्छेद 118 प्रत्येक सभागृहाला कार्यपद्धतीचे नियम करण्याची मुभा देतो; जवळजवळ सर्व समित्या या नियमांवर किंवा पीठासीन अधिकाऱ्याच्या निदेशांवर आधारित असतात.
  • अनुच्छेद 88 नुसार मंत्री आणि महान्यायवादी (Attorney General) हे ज्या समितीचे सदस्य म्हणून नाव असलेले असतात, तिच्या कामकाजात भाग घेऊ शकतात, परंतु मतदानाचा अधिकार नसतो (विषय 21).

काही समित्या अधिनियमावर आधारित आहेत: वेतन व भत्त्यांविषयी संयुक्त समिती (1954 चा अधिनियम) आणि राजभाषाविषयक संसदीय समिती (राजभाषा अधिनियम, 1963).

समिती "संसदीय" कशामुळे ठरते. लोकसभेच्या स्वतःच्या व्याख्येत चार कसोट्या आहेत. संसदीय समिती:

  1. सभागृहाने नियुक्त केलेली किंवा निवडलेली असते, किंवा अध्यक्ष (Speaker)/सभापती (Chairman) यांनी नामनिर्देशित केलेली असते;
  2. अध्यक्ष/सभापती यांच्या निदेशानुसार कार्य करते;
  3. सभागृहाला किंवा अध्यक्ष/सभापतींना आपला अहवाल सादर करते; आणि
  4. तिला लोकसभा किंवा राज्यसभा सचिवालयाने पुरवलेले सचिवालय असते.

खासदारांच्या सल्लामसलत समित्या या कसोट्या पूर्ण करत नाहीत (विभाग 9).

समित्यांच्या कामकाजाची सर्वसाधारण वैशिष्ट्ये.

  • सदस्यांची निवड पक्षीय बलाबल दर्शवणारी असते, ती एकल संक्रमणीय मताद्वारे प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व (PR-STV) वापरून निवडणुकीने किंवा पीठासीन अधिकाऱ्याने केलेल्या नामनिर्देशनाने होते.
  • मंत्री मुख्य छाननी समित्यांचे सदस्य होऊ शकत नाहीत; सदस्य मंत्री झाल्यास त्याचे सदस्यत्व संपते.
  • बैठका खासगी असतात; समित्या व्यक्ती, कागदपत्रे आणि अभिलेख मागवतात आणि उपसमित्या किंवा अभ्यासगट स्थापन करू शकतात. लोकसभेत गणपूर्ती शक्यतो सदस्यांच्या एक-तृतीयांश इतकी असते (नियम 259).
  • अहवाल सहसा सहमतीने स्वीकारले जातात; असहमत सदस्य असहमतीची टिपणी जोडू शकतो.
  • शिफारशी सल्लादायी असतात, परंतु सरकारने कार्यवाहीविषयक उत्तरे पाठवली पाहिजेत, आणि समिती त्यांचा आढावा कार्यवाही अहवालात (action-taken report) घेते.
  • लोकसभेच्या समितीवर नियुक्त झालेले उपाध्यक्ष त्या समितीचे समितीप्रमुख होतात; हे पद 2019 पासून रिक्त आहे (एप्रिल 2026 पर्यंत: विषय 21).
2. वर्गीकरण: समित्यांचा नकाशा
3. वित्तीय समित्या
4. विभागाशी संबंधित स्थायी समित्या (DRSC)
5. चौकशी करणाऱ्या समित्या
6. छाननी व नियंत्रण करणाऱ्या समित्या
7. सभागृहाच्या कामकाजाविषयीच्या समित्या आणि सदनव्यवस्था
8. तदर्थ समित्या
9. सल्लामसलत समित्या
10. संसदीय मंच
11. भारतीय संसदीय गट (IPG)
12. समित्या किती प्रभावीपणे काम करतात? प्रवृत्ती आणि सुधारणा
मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
झटपट उजळणी
परीक्षेतील नेहमीचे सापळे
संपूर्ण नोट, MCQ आणि फ्लॅशकार्ड मिळवा

मोफत साइन अप करून या नोटचा प्रत्येक विभाग वाचा, विषयाशी संबंधित MCQ सोडवून सराव करा आणि फ्लॅशकार्डने उजळणी करा.

मोफत सुरुवात करा