राजभाषा आणि शासनाचे हक्क व दायित्वे
भाग XVII (अनुच्छेद 343–351) हा भाग ठरवतो की बहुभाषिक संघाने कोणत्या भाषेत कारभार करायचा, कायदे करायचे आणि न्यायदान करायचे. भाग XII, प्रकरण III (अनुच्छेद 294–300) हे ठरवते की शासनाकडे मालमत्ता असताना, शासनाने संविदा केल्यावर किंवा नागरिकाला इजा केल्यावर कोण कोणावर दावा करू शकते; पदधारकांची संरक्षणे आणि अनुच्छेद 300A पुढे येतात.
आधार: NCERT आणि प्रमाणित पाठ्यपुस्तके; BrainParrot टीमने तपासलेले. आम्ही नोट्स कशा तयार करतो
- 1. 1. संविधानाने भाषेचा प्रश्न कसा सोडवला
- 2. 2. भाग XVII — एक दृष्टिक्षेप
- 3. 3. संघाची भाषा (अनुच्छेद 343 आणि 344)
- 4. 4. राजभाषा अधिनियम, 1963 आणि त्यानंतरचा काळ
- 5. 5. प्रादेशिक भाषा (अनुच्छेद 345–347)
- 6. 6. न्यायालये आणि कायदे यांची भाषा (अनुच्छेद 348 आणि 349)
- 7. 7. विशेष निदेश (अनुच्छेद 350–351)
- 8. 8. आठवी अनुसूची
- 9. 9. अभिजात भाषा
- 10. 10. 1950 नंतरचे भाषिक राजकारण
- 11. 11. शासनाचे हक्क व दायित्वे: भाग XII, प्रकरण III
- 12. 12. शासकीय संविदा (अनुच्छेद 299)
- 13. 13. शासनाकडून आणि शासनाविरुद्ध दावे (अनुच्छेद 300)
- 14. 14. सार्वजनिक पदधारकांचे संरक्षण
- 15. 15. मालमत्तेचा हक्क (अनुच्छेद 300A)
- 16. मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
- 17. झटपट उजळणी
- 18. परीक्षेतील नेहमीचे सापळे
1. संविधानाने भाषेचा प्रश्न कसा सोडवला
स्वातंत्र्याच्या वेळी भारताकडे इंग्रजीशिवाय कोणतीही समान भाषा नव्हती. गांधीजींना हिंदुस्तानी हवी होती, "ना संस्कृतप्रचुर हिंदी, ना फारसीप्रचुर उर्दू"; परंतु जातीय संघर्ष तीव्र होत गेल्यामुळे हिंदी आणि उर्दू एकमेकींपासून दूर गेल्या.
संविधान सभेत (Constituent Assembly) हा वाद तीन वर्षे कटू राहिला. आर. व्ही. धुळेकर यांनी हिंदी ही राष्ट्रभाषा असावी अशी मागणी केली, तर टी. टी. कृष्णम्माचारी यांच्यासारख्या दक्षिणेकडील सदस्यांनी ती दक्षिणेवर लादण्याविरुद्ध इशारा दिला (पाहा संविधानाची निर्मिती).
तडजोड हाच मार्ग ठरला; ती म्हणजे मुन्शी–अय्यंगार सूत्र (Munshi–Ayyangar formula) (मसुदा समितीचे सदस्य के. एम. मुन्शी आणि एन. गोपालस्वामी अय्यंगार यांच्या नावावरून), जे 14 सप्टेंबर 1949 रोजी अंगीकारले गेले:
- देवनागरीतील हिंदी ही संघाची राजभाषा असेल, "राष्ट्रभाषा" नव्हे (संविधानात कोणतीही राष्ट्रभाषा नमूद नाही).
- इंग्रजी सर्व शासकीय प्रयोजनांसाठी 15 वर्षे चालू राहील.
- प्रादेशिक भाषांची एका अनुसूचीत (आठवी अनुसूची) यादी केली जाईल आणि राज्ये आपापल्या राजभाषा निवडू शकतील.
त्या निर्णयाच्या स्मरणार्थ दरवर्षी 14 सप्टेंबर रोजी हिंदी दिवस (Hindi Divas) पाळला जातो.
मोफत साइन अप करून या नोटचा प्रत्येक विभाग वाचा, विषयाशी संबंधित MCQ सोडवून सराव करा आणि फ्लॅशकार्डने उजळणी करा.
मोफत सुरुवात करा