BrainParrot
राज्यव्यवस्थाGS2

नीती आयोग आणि नियोजन

आधार: NCERT आणि प्रमाणित पाठ्यपुस्तके; BrainParrot टीमने तपासलेले. आम्ही नोट्स कशा तयार करतो

या नोटमध्ये
  1. 1. 1. विकास : एक राजकीय निवड
  2. 2. 2. नियोजनाकडे जाणारी वाटचाल (1934–1950)
  3. 3. 3. नियोजन आयोग (1950–2014)
  4. 4. 4. पंचवार्षिक योजनांचा आढावा
  5. 5. 5. नियोजित विकासाचे राजकारण : वाद आणि परिणाम
  6. 6. 6. नियोजन आयोग का बदलण्यात आला
  7. 7. 7. नीती आयोग : जन्म आणि दर्जा
  8. 8. 8. रचना
  9. 9. 9. उद्दिष्टे आणि मार्गदर्शक तत्त्वे
  10. 10. 10. कार्ये आणि संघटन
  11. 11. 11. प्रत्यक्षातील सहकारी संघराज्यवाद
  12. 12. 12. स्पर्धात्मक संघराज्यवाद : निर्देशांक आणि आकांक्षी कार्यक्रम
  13. 13. 13. नियोजन आयोग आणि नीती आयोग : तुलना
  14. 14. मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
  15. 15. झटपट उजळणी
  16. 16. परीक्षेतील नेहमीचे सापळे

1. विकास : एक राजकीय निवड

1947 नंतर भारताच्या नेत्यांना राष्ट्र उभारायचे होते, लोकशाही चालवायची होती आणि सर्वांच्या कल्याणासह आर्थिक विकास साधायचा होता; तिसरे कार्य सर्वांत कठीण ठरले.

विकास म्हणजे वेगवेगळ्या लोकांसाठी वेगवेगळा अर्थ. लोहखनिजाने समृद्ध, बहुतांश आदिवासी असलेल्या ओरिसा (आताचे ओडिशा) राज्यातील जिल्ह्यांत राज्य सरकारने पोलाद उत्पादकांशी सामंजस्य करार (MoU) केले, तेव्हा तो प्रकल्प उद्योगपतीसाठी नफा, राज्यासाठी रोजगार व गुंतवणूक, पण आदिवासींसाठी विस्थापन आणि पर्यावरणवाद्यांसाठी प्रदूषण ठरला. तज्ज्ञ सल्ला देतात, पण लोकशाहीत निवड राजकीय असते.

डावे आणि उजवे. डावे (Left) अर्थव्यवस्थेवर राज्याचे नियंत्रण व नियमन यांच्या बाजूचे असतात; उजवे (Right) मुक्त स्पर्धा व बाजारावर विश्वास ठेवतात आणि सरकारचा हस्तक्षेप किमान असावा असे मानतात.

भारतासमोरील दोन प्रारूपे. स्वातंत्र्याच्या वेळी जगासमोर युरोप व अमेरिकेचे उदारमतवादी-भांडवलशाही प्रारूप आणि सोव्हिएत रशियाचे (USSR) समाजवादी प्रारूप होते. कम्युनिस्ट, समाजवादी आणि नेहरू यांच्यासह अनेक भारतीय नेते सोव्हिएत प्रारूपाने प्रभावित झाले होते; अमेरिकन पद्धतीच्या भांडवलशाहीला पाठिंबा देणारे थोडेच होते. राष्ट्रीय चळवळीतून एक सहमती तयार झाली होती: विकास म्हणजे वाढ तसेच सामाजिक व आर्थिक न्याय दोन्ही आणि त्यात सरकारची भूमिका मुख्य. मतभेद कसे यावर होते: उद्योग राज्याने चालवावेत की नाही, वाढ की न्याय, आणि आधी उद्योग की शेती.

नियोजन लोकप्रिय का झाले. महामंदी (Great Depression), जपान व जर्मनीची पुनर्बांधणी आणि 1930 व 1940 च्या दशकांतील सोव्हिएत युनियनची जलद वाढ यांमुळे नियोजन जगभर लोकप्रिय झाले. भारताने पंचवार्षिक योजना USSR कडून घेतल्या.

संवैधानिक मूळ. संविधानात नियोजन आयोगाचा उल्लेख नाही, पण नियोजनाची उद्दिष्टे निदेशक तत्त्वांतून, विशेषतः अनुच्छेद 38 व 39(क)–(ग) यांतून येतात: न्याय्य समाजव्यवस्था, सर्वांना पुरेशी उपजीविका, समाजाची भौतिक साधनसंपत्ती सामूहिक हितासाठी वाटली जाणे आणि सामूहिक हिताला बाधक ठरेल असे संपत्तीचे केंद्रीकरण न होणे (पाहा राज्य धोरणाची निदेशक तत्त्वे). नियोजन आयोगाची स्थापना करणाऱ्या 1950 च्या ठरावात या खंडांचा उल्लेख होता. "आर्थिक व सामाजिक नियोजन" ही समवर्ती सूचीतील नोंद 20 आहे.

2. नियोजनाकडे जाणारी वाटचाल (1934–1950)
3. नियोजन आयोग (1950–2014)
4. पंचवार्षिक योजनांचा आढावा
5. नियोजित विकासाचे राजकारण : वाद आणि परिणाम
6. नियोजन आयोग का बदलण्यात आला
7. नीती आयोग : जन्म आणि दर्जा
8. रचना
9. उद्दिष्टे आणि मार्गदर्शक तत्त्वे
10. कार्ये आणि संघटन
11. प्रत्यक्षातील सहकारी संघराज्यवाद
12. स्पर्धात्मक संघराज्यवाद : निर्देशांक आणि आकांक्षी कार्यक्रम
13. नियोजन आयोग आणि नीती आयोग : तुलना
मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
झटपट उजळणी
परीक्षेतील नेहमीचे सापळे
संपूर्ण नोट, MCQ आणि फ्लॅशकार्ड मिळवा

मोफत साइन अप करून या नोटचा प्रत्येक विभाग वाचा, विषयाशी संबंधित MCQ सोडवून सराव करा आणि फ्लॅशकार्डने उजळणी करा.

मोफत सुरुवात करा