BrainParrot
राज्यव्यवस्थाGS2

अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती, मागासवर्ग आणि भाषिक अल्पसंख्याक यांसाठीचे राष्ट्रीय आयोग (विवक्षित वर्गांसंबंधी विशेष तरतुदी)

आधार: NCERT आणि प्रमाणित पाठ्यपुस्तके; BrainParrot टीमने तपासलेले. आम्ही नोट्स कशा तयार करतो

या नोटमध्ये
  1. 1. 1. मोठे चित्र: भाग XVI आणि त्याचा उद्देश
  2. 2. 2. कोणाचा समावेश? वर्गांचे विनिर्दिष्टीकरण
  3. 3. 3. SCs आणि STs साठी विशेष तरतुदी
  4. 4. 4. मागासवर्गांसाठी विशेष तरतुदी (अनुच्छेद 340)
  5. 5. 5. अँग्लो-इंडियनसाठी विशेष तरतुदी
  6. 6. 6. राष्ट्रीय अनुसूचित जाती आयोग (अनुच्छेद 338)
  7. 7. 7. राष्ट्रीय अनुसूचित जमाती आयोग (अनुच्छेद 338A)
  8. 8. 8. राष्ट्रीय मागासवर्ग आयोग (अनुच्छेद 338B)
  9. 9. 9. भाषिक अल्पसंख्याकांसाठी विशेष अधिकारी (अनुच्छेद 350B)
  10. 10. 10. चार संस्थांची तुलना
  11. 11. मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
  12. 12. झटपट उजळणी
  13. 13. परीक्षेतील नेहमीचे सापळे

1. मोठे चित्र: भाग XVI आणि त्याचा उद्देश

केवळ औपचारिक समानता जातिबहिष्कार आणि आदिवासींचे अलगीकरण दूर करू शकली नाही, म्हणून संविधान चार गटांसाठी विशेष तरतुदी करते: अनुसूचित जाती (SCs), अनुसूचित जमाती (STs), मागासवर्ग (BCs) आणि अँग्लो-इंडियन. त्या भाग XVI (अनुच्छेद 330 ते 342A) मध्ये आहेत, ज्याचे शीर्षक “विवक्षित वर्गांसंबंधी विशेष तरतुदी” (Special Provisions Relating to Certain Classes) आहे.

या तरतुदी सहा शीर्षकांखाली येतात: कायदेमंडळांतील जागांचे आरक्षण (SCs, STs); नामनिर्देशनाद्वारे विशेष प्रतिनिधित्व (अँग्लो-इंडियन, आता समाप्त); सेवा व पदांवरील दावे; शैक्षणिक अनुदाने (अँग्लो-इंडियन, 1960 मध्ये समाप्त); राष्ट्रीय आयोग (SCs, STs, BCs); आणि अन्वेषण आयोग (अनुसूचित क्षेत्रे व STs; मागासवर्ग).

आधारप्रकारउदाहरणे
कालावधीकायमस्वरूपीराष्ट्रीय आयोग (अनुच्छेद 338, 338A, 338B); SCs, STs आणि SEBCs यांची यादी (अनुच्छेद 341, 342, 342A); सेवांवरील दावे (अनुच्छेद 335)
कालावधीतात्पुरतीSCs व STs साठी जागांचे आरक्षण (अनुच्छेद 334, आता 2030 पर्यंत); अँग्लो-इंडियन नामनिर्देशन, पदे व अनुदाने (सर्व समाप्त)
उद्देशसंरक्षणात्मक आणि विकासात्मकअन्याय व शोषणाविरुद्ध संरक्षक उपाय (राष्ट्रीय आयोगांची तक्रार-निवारणाची भूमिका); सामाजिक-आर्थिक हितांचे संवर्धन (सेवा, अनुदाने, राष्ट्रीय आयोगांची नियोजनविषयक भूमिका)

भाग XVI मधील अनुच्छेद एका दृष्टिक्षेपात

अनुच्छेदविषयआजची स्थिती
330लोकसभेत SCs व STs साठी जागांचे आरक्षण2030 पर्यंत अंमलात
331राष्ट्रपतींकडून लोकसभेत दोनपर्यंत अँग्लो-इंडियन सदस्यांचे नामनिर्देशन25 जानेवारी 2020 रोजी समाप्त
332राज्य विधानसभांमध्ये SCs व STs साठी जागांचे आरक्षण2030 पर्यंत अंमलात
333राज्यपालांकडून विधानसभेत एका अँग्लो-इंडियन सदस्याचे नामनिर्देशन25 जानेवारी 2020 रोजी समाप्त
334आरक्षण व नामनिर्देशन यांची कालमर्यादाSC/ST जागा: 80 वर्षे (2030); नामनिर्देशन: 70 वर्षे (2020)
335SCs व STs चे सेवा व पदांवरील दावेकायमस्वरूपी
336रेल्वे, सीमाशुल्क, टपाल व तार सेवांतील अँग्लो-इंडियन पदे1960 मध्ये समाप्त
337अँग्लो-इंडियनसाठी शैक्षणिक अनुदाने1960 मध्ये समाप्त
338राष्ट्रीय अनुसूचित जाती आयोगकायमस्वरूपी
338Aराष्ट्रीय अनुसूचित जमाती आयोगकायमस्वरूपी
338Bराष्ट्रीय मागासवर्ग आयोगकायमस्वरूपी
339अनुसूचित क्षेत्रांच्या प्रशासनावर आणि STs च्या कल्याणावर संघाचे नियंत्रणकायमस्वरूपी
340मागासवर्गांच्या स्थितीचे अन्वेषण करणारा आयोगकायमस्वरूपी
341अनुसूचित जाती (यादी)कायमस्वरूपी
342अनुसूचित जमाती (यादी)कायमस्वरूपी
342Aसामाजिक व शैक्षणिकदृष्ट्या मागास वर्ग (केंद्रीय यादी)कायमस्वरूपी

अनुच्छेद 330A, 332A आणि 334A (महिलांच्या जागा, 106वी घटनादुरुस्ती) संसद या विषयात समाविष्ट आहेत. भाषिक अल्पसंख्याकांसाठी विशेष अधिकारी (अनुच्छेद 350B) हा भाग XVII (राजभाषा) मध्ये आहे, पण दुर्बल गटासाठीचा चौथा संवैधानिक पहारेकरी म्हणून येथे अभ्यासला जातो.

2. कोणाचा समावेश? वर्गांचे विनिर्दिष्टीकरण
3. SCs आणि STs साठी विशेष तरतुदी
4. मागासवर्गांसाठी विशेष तरतुदी (अनुच्छेद 340)
5. अँग्लो-इंडियनसाठी विशेष तरतुदी
6. राष्ट्रीय अनुसूचित जाती आयोग (अनुच्छेद 338)
7. राष्ट्रीय अनुसूचित जमाती आयोग (अनुच्छेद 338A)
8. राष्ट्रीय मागासवर्ग आयोग (अनुच्छेद 338B)
9. भाषिक अल्पसंख्याकांसाठी विशेष अधिकारी (अनुच्छेद 350B)
10. चार संस्थांची तुलना
मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
झटपट उजळणी
परीक्षेतील नेहमीचे सापळे
संपूर्ण नोट, MCQ आणि फ्लॅशकार्ड मिळवा

मोफत साइन अप करून या नोटचा प्रत्येक विभाग वाचा, विषयाशी संबंधित MCQ सोडवून सराव करा आणि फ्लॅशकार्डने उजळणी करा.

मोफत सुरुवात करा