BrainParrot
राज्यव्यवस्थाGS2

कायदे निर्मितीची प्रक्रिया, अर्थसंकल्प व वित्तीय नियंत्रण

आधार: NCERT आणि प्रमाणित पाठ्यपुस्तके; BrainParrot टीमने तपासलेले. आम्ही नोट्स कशा तयार करतो

या नोटमध्ये
  1. 1. 1. संसद कायदा कसा करते: एकंदर चित्र
  2. 2. 2. सरकारी विधेयके आणि खासगी सदस्यांची विधेयके
  3. 3. 3. सामान्य विधेयकाची मंजुरी प्रक्रिया
  4. 4. 4. धन विधेयके (अनुच्छेद 109 व 110)
  5. 5. 5. वित्तीय विधेयके (अनुच्छेद 117)
  6. 6. 6. घटनादुरुस्ती विधेयके (संदर्भसूचना)
  7. 7. 7. दोन्ही सभागृहांची संयुक्त बैठक (अनुच्छेद 108)
  8. 8. 8. धन विधेयकांचे वाद
  9. 9. 9. अर्थसंकल्प: संवैधानिक चौकट
  10. 10. 10. संसदेतील अर्थसंकल्प: सहा टप्पे
  11. 11. 11. लेखानुदान, अंतरिम अर्थसंकल्प आणि इतर अनुदाने
  12. 12. 12. संघाचे निधी (अनुच्छेद 266 व 267)
  13. 13. 13. संसदेचे वित्तीय नियंत्रण
  14. 14. 14. अर्थसंकल्पीय सुधारणा
  15. 15. मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
  16. 16. झटपट उजळणी
  17. 17. परीक्षेतील नेहमीचे सापळे

1. संसद कायदा कसा करते: एकंदर चित्र

विधेयक (Bill) म्हणजे कायद्याचा मसुदा. दोन्ही सभागृहांनी ते मंजूर केल्यावर आणि राष्ट्रपतींनी अनुमती दिल्यावरच त्याचे अधिनियमात (Act) रूपांतर होते, कारण अनुच्छेद 79 नुसार राष्ट्रपती हे संसदेचा भाग आहेत. म्हणूनच प्रत्येक अधिनियमाची सुरुवात अधिनियमन सूत्राने (enacting formula) होते: "भारतीय गणराज्याच्या ... वर्षी संसदेकडून हे अधिनियमित होवो".

संविधानाने प्रक्रियेचा गाभा अनुच्छेद 107–122 मध्ये (भाग V, प्रकरण II मधील प्रक्रियाविषयक अनुच्छेद) मांडला आहे: 107–111 कायदे करण्याची प्रक्रिया, 112–117 वित्तीय प्रक्रिया, आणि 118–122 सर्वसाधारण प्रक्रिया (कार्यपद्धती नियम, संयुक्त बैठकीचे नियम, अनुच्छेद 119 अन्वये वित्तीय कामकाजाचे कायद्याद्वारे नियमन, भाषा, तसेच चर्चेवर व न्यायालयांवरील निर्बंध). तपशील प्रत्येक सभागृहाच्या कार्यपद्धती नियमांत (Rules of Procedure) आहेत (अनुच्छेद 118).

विषय 21 मध्ये विसर्जनामुळे विधेयके व्यपगत होणे (अनुच्छेद 107(3)–(5) आणि व्यपगमनाचा तक्ता), सत्रे, गणपूर्ती आणि बहुमते यांचा समावेश आहे. हा विषय विधेयकाचा आणि अर्थसंकल्पाचा प्रवास सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत मांडतो.

विधेयकांचे प्रकार

प्रायोजकानुसार: सरकारी विधेयक (Government Bill; सार्वजनिक विधेयक) मंत्री मांडतात; खासगी सदस्याचे विधेयक (Private Member's Bill) मंत्री नसलेला कोणताही खासदार मांडतो, मग तो निवडून आलेला असो किंवा नामनिर्देशित (विभाग 2).

विधेयकांचे आशयानुसार देखील गट केले जातात: मूळ, दुरुस्तीचे, एकत्रीकरणाचे, निरसनाचे, वैधीकरणाचे, अध्यादेशाची जागा घेणारे आणि इतर.

प्रक्रियेनुसार, जे परीक्षेसाठी सर्वाधिक महत्त्वाचे आहे, चार प्रकार आहेत:

प्रकारआशयसंवैधानिक आधार
सामान्य विधेयक (Ordinary Bill)खालील विषय वगळता कोणताही विषयअनुच्छेद 107–108, 111
धन विधेयक (Money Bill)अनुच्छेद 110(1) मध्ये सांगितलेले विषय फक्तअनुच्छेद 109, 110
वित्तीय विधेयक (Financial Bill)अनुच्छेद 110 मधील विषय आणि इतर विषय (प्रवर्ग I), किंवा संचित निधीतून खर्च समाविष्ट असलेले विधेयक (प्रवर्ग II)अनुच्छेद 117(1), 117(3)
घटनादुरुस्ती विधेयक (Constitution Amendment Bill)संविधानात दुरुस्ती करतेअनुच्छेद 368

विधेयक सभागृहात येण्यापूर्वी

सरकारी विधेयकाची सुरुवात संबंधित प्रशासकीय मंत्रालयाच्या धोरणात्मक निर्णयाने होते; ते मंत्रालय इतर मंत्रालयांशी आणि विधि व न्याय मंत्रालयाशी (Ministry of Law and Justice) सल्लामसलत करते. मंत्रिमंडळाच्या मान्यतेनंतर विधायी विभाग (Legislative Department) त्याचा मसुदा तयार करतो; त्यासोबत उद्दिष्टे व कारणे यांचे निवेदन, खर्च समाविष्ट असल्यास आर्थिक ज्ञापन, आणि अधिकार प्रत्यायोजित केले असल्यास प्रत्यायोजित विधिविधानाविषयीचे ज्ञापन असते. अध्यादेशाची जागा घेणारे विधेयक त्या अध्यादेशाची गरज का होती हे स्पष्ट करते.

2. सरकारी विधेयके आणि खासगी सदस्यांची विधेयके
3. सामान्य विधेयकाची मंजुरी प्रक्रिया
4. धन विधेयके (अनुच्छेद 109 व 110)
5. वित्तीय विधेयके (अनुच्छेद 117)
6. घटनादुरुस्ती विधेयके (संदर्भसूचना)
7. दोन्ही सभागृहांची संयुक्त बैठक (अनुच्छेद 108)
8. धन विधेयकांचे वाद
9. अर्थसंकल्प: संवैधानिक चौकट
10. संसदेतील अर्थसंकल्प: सहा टप्पे
11. लेखानुदान, अंतरिम अर्थसंकल्प आणि इतर अनुदाने
12. संघाचे निधी (अनुच्छेद 266 व 267)
13. संसदेचे वित्तीय नियंत्रण
14. अर्थसंकल्पीय सुधारणा
मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
झटपट उजळणी
परीक्षेतील नेहमीचे सापळे
संपूर्ण नोट, MCQ आणि फ्लॅशकार्ड मिळवा

मोफत साइन अप करून या नोटचा प्रत्येक विभाग वाचा, विषयाशी संबंधित MCQ सोडवून सराव करा आणि फ्लॅशकार्डने उजळणी करा.

मोफत सुरुवात करा