उत्तर आणि दख्खनमधील स्वदेशी राजवंश: शुंग, कण्व, खारवेल आणि सातवाहन
शेवटचा मौर्य राजा बृहद्रथ याला त्याच्याच सेनापतीने अंदाजे इ.स.पू. 185 मध्ये ठार मारले; तेव्हा संपूर्ण साम्राज्य कोणत्याही एका सत्तेने ताब्यात घेतले नाही. गंगा खोऱ्यात आणि मध्य भारतात दोन ब्राह्मण घराणी एकापाठोपाठ एक सत्तेवर आली: शुंग आणि कण्व. अशोकाने जिंकलेल्या कलिंगात चेदी (चेती) राजा खारवेल याने त्या प्रदेशाला पुन्हा सत्ताकेंद्र बनवले. दख्खनमध्ये सातवाहनांनी पठाराचे पहिले मोठे राज्य उभारले आणि ते इ.स. तिसऱ्या शतकाच्या सुरुवातीपर्यंत टिकले. इंडो-ग्रीक, शक आणि कुषाण यांचा समावेश परकीय राजवंश विषयात आहे; हा विषय चार स्वदेशी सत्तांचा मागोवा घेतो.
आधार: NCERT आणि प्रमाणित पाठ्यपुस्तके; BrainParrot टीमने तपासलेले. आम्ही नोट्स कशा तयार करतो
- 1. 1. मौर्योत्तर पार्श्वभूमी आणि साधने
- 2. 2. शुंग (सुमारे इ.स.पू. 185–73)
- 3. 3. कण्व (सुमारे इ.स.पू. 73–28)
- 4. 4. खारवेल आणि कलिंगातील चेदी
- 5. 5. सातवाहन: राजकीय इतिहास
- 6. 6. सातवाहन राज्य, समाज आणि अर्थव्यवस्था
- 7. 7. चार राजवंशांची तुलना
- 8. 8. एका दृष्टिक्षेपात कालक्रम
- 9. 9. बातम्यांत (नोव्हेंबर 2026 च्या स्थितीनुसार)
- 10. मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
- 11. झटपट उजळणी
- 12. परीक्षेतील सामान्य सापळे
1. मौर्योत्तर पार्श्वभूमी आणि साधने
लोखंडी अवजारे, नाणी, भाजलेल्या विटा, लेखन आणि नगरे यांचा मौर्यांचा "संच" प्रांतांपर्यंत पोहोचला होता, आणि आता ते प्रांत स्वतःची राज्ये टिकवू शकत होते. त्याचा परिणाम म्हणजे प्रादेशिक राज्यांचा एक समूह तयार झाला; ती मौर्य साम्राज्यापेक्षा लहान, पण आपापल्या प्रदेशांत अधिक खोलवर रुजलेली होती.
| साधन | प्रकार | यातून काय कळते |
|---|---|---|
| पुराणे (मत्स्य, वायू, विष्णू आणि इतर) | भविष्यकाळातील भाकिताच्या स्वरूपातील राजवंशयाद्या | शुंग, कण्व आणि "आंध्र" राजयाद्या; ग्रंथांत भेद आहेत |
| बाणभट्टाचे हर्षचरित (इ.स. 7वे शतक) | संस्कृत गद्य चरित्र | शेवटच्या मौर्याचा आणि शेवटच्या शुंगाचा अंत |
| कालिदासाचे मालविकाग्निमित्र | संस्कृत नाटक | विदिशेत अग्निमित्र; यवन युद्ध |
| पतंजलीचे महाभाष्य | संस्कृत व्याकरण | साकेत आणि माध्यमिका यांवर यवनांचे हल्ले |
| दिव्यावदान | बौद्ध संस्कृत कथा | छळाची परंपरा |
| धनदेवाचा अयोध्या अभिलेख; हेलिओडोरस स्तंभ | अभिलेख | दोन अश्वमेध; बेसनगर येथे ग्रीक राजदूत |
| हाथीगुंफा अभिलेख, उदयगिरी (ओडिशा) | ब्राह्मीतील प्राकृत, 17 ओळी | खारवेलाची कारकीर्द, वर्षानुवर्षे |
| नाणेघाट आणि नाशिक येथील गुहा-अभिलेख | ब्राह्मीतील प्राकृत | सातवाहन राजे, यज्ञ, विजय, दाने |
| सातवाहन नाणी | बहुतांशी शिसे आणि पोटीन | राजे, प्रदेश, जहाज-नाणी |
| प्लिनी, पेरिप्लस ऑफ द एरिथ्रियन सी | अभिजात लेखक | आंध्र सैन्य आणि नगरे; बंदरे आणि व्यापार |
मोफत साइन अप करून या नोटचा प्रत्येक विभाग वाचा, विषयाशी संबंधित MCQ सोडवून सराव करा आणि फ्लॅशकार्डने उजळणी करा.
मोफत सुरुवात करा