प्राचीन भारतीय इतिहास: झटपट उजळणी (अभिलेख, नाणी, प्रवासी, कालक्रम)
वापर कसा करावा: संपूर्ण अभ्यासक्रमासाठीचे हे उजळणी-पत्रक आहे; प्रत्येक मूल्य विषयांच्या नोंदींशी जुळते, आणि प्रत्येक ओळीमागील कथा त्या नोंदी सांगतात.
आधार: NCERT आणि प्रमाणित पाठ्यपुस्तके; BrainParrot टीमने तपासलेले. आम्ही नोट्स कशा तयार करतो
- 1. 1. प्रमुख अभिलेख: मुख्य तक्ता
- 2. 2. राजधान्या, शहरे आणि प्रमुख स्थळे (सध्याची ठिकाणे)
- 3. 3. कोणी काय शोधले, उलगडले किंवा उत्खनन केले
- 4. 4. नाणी: क्रम आणि वैशिष्ट्ये
- 5. 5. परकीय प्रवासी आणि लेखक
- 6. 6. राजवंश कालक्रम तक्ता (सुमारे इ.स.पू. 600–इ.स. 1300)
- 7. 7. साहित्यिक स्रोत: झटपट तक्ता
- 8. 8. पहिले, सर्वांत आरंभीचे आणि एकमेव
- 9. 9. प्रमुख तारखा (कालानुक्रमे)
- 10. 10. सामान्य गोंधळ: सारखी नावे
- 11. परीक्षेतील सामान्य सापळे
1. प्रमुख अभिलेख: मुख्य तक्ता
अशोकाचे अभिलेख, अन्यथा सांगितले नसल्यास, ब्राह्मी लिपीत प्राकृत भाषेत आहेत; गुप्तांचे अभिलेख ब्राह्मी लिपीत संस्कृत भाषेत आहेत, आणि त्यांतील अनेकांना गुप्त संवत्सराची तारीख आहे (गुप्त वर्ष + 319 = इ.स.).
1.1 मौर्य
| अभिलेख | राजा / राजवंश | ठिकाण (सध्याचे) | आशय / महत्त्व |
|---|---|---|---|
| मुख्य शिलालेख (14, I–XIV) | अशोक | शाहबाजगढी, मानसेहरा (पाकिस्तान); कंदहार (अफगाणिस्तान); कालसी (उत्तराखंड); गिरनार (गुजरात); सोपारा (महाराष्ट्र); धौली, जौगड (ओडिशा); एर्रागुडी (आंध्र प्रदेश); सन्नती (कर्नाटक) | शाहबाजगढी आणि मानसेहरा येथे खरोष्ठी, कंदहार येथे ग्रीक. RE III: युक्त, राजुक, प्रादेशिक (जिल्हा पातळीवरील अधिकारी) दर पाच वर्षांनी दौरा करतात; RE XII: पंथांमधील सहिष्णुता; RE XIII: कलिंग युद्ध, पश्चात्ताप, पाच ग्रीक राजे |
| स्वतंत्र (कलिंग) शिलालेख (2) | अशोक | धौली (खोर्धा जिल्हा) आणि जौगड, ओडिशा | RE XI–XIII यांच्याऐवजी; “सर्व माणसे माझी मुले आहेत”; धौली: शिलालेखांच्या वर खडकात कोरलेला हत्तीचा पुढील अर्धा भाग (इ.स.पू. तिसरे शतक) |
| लघु शिलालेख | अशोक | बहुतांशी मध्य भारत आणि दख्खन; मस्की, रायचूर जिल्हा, कर्नाटक | सर्वांत आरंभीच्यांपैकी; वैयक्तिक श्रद्धा; केवळ हेच कधीकधी “अशोक” हे नाव सांगतात: मस्की (1915 मध्ये सापडला; या चार लेखांपैकी सर्वप्रथम सापडलेला), गुज्जर्रा, नित्तूर, उडेगोलम |
| भाब्रू (कलकत्ता–बैराट) राजाज्ञा | अशोक | बैराट (विराटनगर), राजस्थान | संघाला उद्देशून; सात बौद्ध ग्रंथांची नावे देते; उघडपणे बौद्ध असलेली राजाज्ञा |
| मुख्य स्तंभलेख (7) | अशोक | गंगेच्या मैदानातील स्तंभ: दिल्ली–टोपरा, दिल्ली–मेरठ, अलाहाबाद–कोसम, लौरिया–अरराज, लौरिया–नंदनगढ, रामपूरवा | शेवटच्या काळातील राजाज्ञा; सातवा स्तंभलेख केवळ दिल्ली–टोपरा येथेच (फिरोजशाह तुघलकाने तो फिरोजशाह कोटला येथे हलवला) |
| लघु स्तंभलेख: संघभेद, राणीचा, रुम्मिनदेई, निगाली सागर | अशोक | सारनाथ, सांची, अलाहाबाद–कोसम; लुंबिनी आणि कपिलवस्तू, नेपाळ | राणीचा: तीवराची माता कारुवाकी हिची दाने; रुम्मिनदेई: 20व्या वर्षी भेट, लुंबिनीला बली करातून सूट, भाग एक-अष्टमांश वर आणला |
| कंदहार द्विभाषिक (शार-ए-कुना; 1958 मध्ये सापडला) | अशोक | कंदहार, अफगाणिस्तान | ग्रीक आणि अरेमाईक भाषेत; ग्रीक वाचणाऱ्या आणि इराणी वाचणाऱ्या प्रजाजनांसाठी धम्म-संदेश |
| बराबर गुहा अभिलेख | अशोक | जहानाबाद जिल्हा, बिहार | आजीविकांसाठी गुहा; नातू दशरथ याने नागार्जुनी गुहा दिल्या |
| सोहगौरा ताम्रपट; महास्थान अभिलेख | मौर्य काळ | गोरखपूर जिल्हा, उत्तर प्रदेश; बोगरा जिल्हा, बांगलादेश | कोठारांमार्फत दुष्काळ निवारण |
1.2 मौर्योत्तर
| अभिलेख | राजा / राजवंश | ठिकाण (सध्याचे) | आशय / महत्त्व |
|---|---|---|---|
| हेलिओडोरस (गरुड) स्तंभ | इंडो-ग्रीक अँटिआल्किडास याचा शुंग भागभद्राकडे आलेला राजदूत; इ.स.पू. दुसऱ्या शतकाच्या उत्तरार्धात | बेसनगर, विदिशा जिल्हा, मध्य प्रदेश | एक ग्रीक स्वतःला भागवत म्हणवतो; वासुदेवासाठी गरुड स्तंभ |
| हाथीगुंफा (“हत्ती गुंफा”) | कलिंगाचा खारवेल (चेदी/महामेघवाहन), सुमारे इ.स.पू. पहिले शतक | उदयगिरी टेकडी, भुवनेश्वरजवळ, खोर्धा जिल्हा, ओडिशा | प्राकृत, 17 ओळी; 13व्या वर्षापर्यंतची कारकीर्द वर्षानुवर्ष; जैन नमस्कार; नंद कालवा |
| नाणेघाट गुहा अभिलेख | राणी नागनिका (पहिला सातकर्णी), सुमारे इ.स.पू. पहिले शतक | जुन्नरजवळील पश्चिम घाटातील खिंड, पुणे जिल्हा, महाराष्ट्र | या अभिलेखातील राजनामांच्या यादीत पहिले नाव सिमुक; अश्वमेध आणि राजसूय |
| नाशिक प्रशस्ती | गौतमी बलश्री, गौतमीपुत्र सातकर्णी याची माता; इ.स. दुसरे शतक | पांडवलेणी, नाशिक, महाराष्ट्र | शक, यवन, पहलव यांचा नाश करणारा; एकब्राह्मण; त्याच्या मातेने उभारलेली |
| उषवदात याचा नाशिक येथील लेख | शक नहपान याचा जावई; इ.स. दुसरे शतक | गोवर्धन (नाशिक), महाराष्ट्र | विणकरांच्या श्रेणींकडे 3,000 कार्षापण (2,000 वर्षाला 12 टक्के दराने) |
| तख्त-ए-बही अभिलेख (सुमारे इ.स. 45) | पार्थियन गोंडोफर्निस | मर्दानजवळ, खैबर पख्तुनख्वा, पाकिस्तान | उत्तर-पश्चिमेकडील पार्थियन सत्तेचा मुख्य पुरावा |
| रबातक अभिलेख (1993 मध्ये सापडला) | कुषाण कनिष्क | उत्तर अफगाणिस्तान | ग्रीक लिपीत बॅक्ट्रियन भाषा; वंशावळ कुजुल → विम तक्तू → विम कडफिसेस → कनिष्क; त्याच्या संवत्सराचे वर्ष 1 |
| जुनागढ (गिरनार) शिलालेख (शक वर्ष 72, सुमारे इ.स. 150) | पहिला रुद्रदामन (पश्चिमी क्षत्रप) | जुनागढ, गुजरात (अशोकाच्या राजाज्ञांचा शिलाखंड) | शुद्ध संस्कृतातील पहिला दीर्घ अभिलेख; सुदर्शन सरोवर सुविशाखाने सक्तीच्या वेठबिगारीशिवाय आणि अतिरिक्त करांशिवाय पुन्हा बांधले |
| मंगुळम अभिलेख | पांड्य नेडुंजेळियन, इ.स.पू. दुसरे शतक | मदुराई जिल्हा, तमिळनाडू | तमिळ-ब्राह्मी; इ.स.पू. दुसऱ्या शतकातील एका पांड्य राजाचे नाव सांगतो |
| पुगलूर अभिलेख | चेर (इरुंपोराई वंश) | करूरजवळ, तमिळनाडू | तमिळ-ब्राह्मी; चेर राजांच्या तीन पिढ्या |
1.3 गुप्त आणि समकालीन
| अभिलेख | राजा / राजवंश | ठिकाण (सध्याचे) | आशय / महत्त्व |
|---|---|---|---|
| अलाहाबाद स्तंभ (प्रयाग प्रशस्ती) | समुद्रगुप्त; हरिषेण याने रचलेली | अलाहाबाद (प्रयागराज) किल्ला, उत्तर प्रदेश; अशोकाच्या स्तंभावर | विजय आणि राजांच्या प्रत्येक गटाबाबतचे धोरण; अशोकाच्या राजाज्ञा आणि जहांगीरचा अभिलेखही यावर आहे |
| एरण अभिलेख | समुद्रगुप्त; बुधगुप्त (स्तंभ, सुमारे इ.स. 484); भानुगुप्त (स्मारकस्तंभ, इ.स. 510) | एरण, सागर जिल्हा, मध्य प्रदेश | इ.स. 510: गोपराजाची पत्नी त्याच्या चितेवर त्याच्यामागे गेली, हा सतीचा सर्वांत आरंभीचा दिनांकित अभिलेखीय पुरावा |
| मेहरौली लोहस्तंभ | राजा “चंद्र”, सामान्यतः दुसरा चंद्रगुप्त याच्याशी ओळखला जातो | कुतुब परिसर, दिल्ली | वंग आणि सिंधूपलीकडील विजय; गंज न चढणारे लोखंड |
| मंदसौर (दशपूर) प्रशस्ती, वत्सभट्टी याची | पहिला कुमारगुप्त (सामंत बंधुवर्मन) | मंदसौर, मध्य प्रदेश | लाट येथील रेशीम विणकरांनी इ.स. 436 मध्ये सूर्यमंदिर बांधले, इ.स. 473 मध्ये दुरुस्त केले |
| दामोदरपूर ताम्रपट | पहिला कुमारगुप्त, बुधगुप्त | दिनाजपूर प्रदेश, बांगलादेश (प्राचीन पुंड्रवर्धन) | जमीन-विक्रीच्या नोंदी; पुंड्रवर्धनचे प्रांतपाल (उपरिक); विषय (जिल्हा) मंडळ |
| भितरी स्तंभ | स्कंदगुप्त | सैदपूर, गाझीपूर जिल्हा, उत्तर प्रदेश | पुष्यमित्रांचा पराभव केला; हूणांशी संघर्ष |
| जुनागढ अभिलेख (सुमारे इ.स. 455–458) | स्कंदगुप्त (प्रांताधिकारी पर्णदत्त, मुलगा चक्रपालित) | जुनागढ, गुजरात (तोच गिरनार खडक) | सुदर्शन सरोवराची पुन्हा दुरुस्ती; सौराष्ट्रावर गुप्तांची पकड |
| इंदोर ताम्रपट | स्कंदगुप्त | इंदोर, बुलंदशहर जिल्हा, उत्तर प्रदेश (इंदूर, मध्य प्रदेश नव्हे) | तेल गाळणाऱ्यांची श्रेणी |
| मंदसौर (सोंडानी) स्तंभ (सुमारे इ.स. 532) | मालव्याचा यशोधर्मन (औलिकर) | सोंडानी, मंदसौरजवळ, मध्य प्रदेश | मिहिरकुलावर विजय; “गुप्तांनीही उपभोगले नाहीत” असे प्रदेश |
| हरहा अभिलेख (इ.स. 554) | मौखरी ईशानवर्मन | — | महाराजाधिराज ही पदवी धारण करणारा पहिला मौखरी |
1.4 गुप्तोत्तर, द्वीपकल्पीय आणि आरंभिक मध्ययुगीन
| अभिलेख | राजा / राजवंश | ठिकाण (सध्याचे) | आशय / महत्त्व |
|---|---|---|---|
| बादामी कडा अभिलेख (इ.स. 543, शक 465) | चालुक्य पहिला पुलकेशी | बादामी, बागलकोट जिल्हा, कर्नाटक | कर्नाटकातील शक संवताचा दिनांक असलेला सर्वांत आरंभीचा अभिलेख |
| तळगुंद अभिलेख | कदंब | शिवमोग्गा जिल्हा, कर्नाटक | मयूरशर्मा आणि कांचीची घटिका यांची कथा |
| हळमिडी अभिलेख (सुमारे इ.स. 450) | कदंब (ककुत्स्थवर्मा याचे नाव सांगतो) | बेलूर तालुका, हासन जिल्हा, कर्नाटक | सर्वांत आरंभीचा ज्ञात कन्नड अभिलेख |
| मानकणी ताम्रपट (इ.स. 595–596) | — | गुजरात | स्थानमूल्य अंकांसह भारतातील सर्वांत प्राचीन दिनांकित अभिलेख |
| बांसखेडा (इ.स. 628) आणि मधुबन (इ.स. 631) ताम्रपट | हर्ष (वर्षे 22 आणि 25) | शाहजहानपूर जिल्हा आणि पूर्व उत्तर प्रदेश | भूमिदान; बांसखेडा ताम्रपटावर हर्षाची स्वतःची सही |
| ऐहोळे अभिलेख (इ.स. 634) | दुसरा पुलकेशी; जैन कवी रविकीर्ती याने रचलेला | मेगुती मंदिर, ऐहोळे, बागलकोट जिल्हा, कर्नाटक | संस्कृत भाषा आरंभीच्या कन्नड लिपीत; नर्मदेकाठी हर्षाला परतवले; कालिदास आणि भारवी यांची नावे |
| मंडगपट्टू अभिलेख | पल्लव पहिला महेंद्रवर्मन | विल्लुपुरम जिल्हा, तमिळनाडू | बिरुदे चित्रकारपुली, चैत्यकारी, गुणभर, विचित्रचित्त, मत्तविलास; “वीट, लाकूड, धातू किंवा गार नसलेले” देवालय |
| रेनाटी चोल अभिलेख (सुमारे इ.स. 575) | रेनाटी चोल | कलमल्ला आणि एर्रगुडिपाडू, कडप्पा प्रदेश, आंध्र प्रदेश | सर्वांत आरंभीचे तेलुगू अभिलेख |
| खालिमपूर ताम्रपट | पाल धर्मपाल | — | मत्स्यन्याय संपवण्यासाठी गोपाल राजा म्हणून निवडला गेला (सुमारे 750) |
| नालंदा ताम्रपट | पाल देवपाल | नालंदा, बिहार | सुवर्णद्वीपातील शैलेंद्र बालपुत्रदेवाने बांधलेल्या विहाराला पाच गावे |
| ग्वाल्हेर प्रशस्ती | प्रतिहार मिहिर भोज | ग्वाल्हेर, मध्य प्रदेश | दुसऱ्या नागभटाचा चक्रायुधावर विजय; पहिला नागभट अरबांविरुद्ध |
| चतुर्भुज मंदिर अभिलेख (सुमारे इ.स. 876) | — | ग्वाल्हेर किल्ला, मध्य प्रदेश | “270” आणि “50” मध्ये वर्तुळाकार शून्य |
| उत्तरमेरूर अभिलेख (इ.स. 919 आणि 921) | चोल पहिला परांतक | वैकुंठ पेरुमाळ मंदिर, उत्तरमेरूर, कांचीपुरम जिल्हा, तमिळनाडू | ब्रह्मदेय सभा: 30 प्रभाग, वय 35–70, कुडवोलै चिठ्ठी |
| करंदै ताम्रपट; आनैमंगलम (लायडेन) ताम्रपट | पहिला राजेंद्र; लायडेन ताम्रपट पहिल्या राजराजाने दिले, पहिल्या राजेंद्राच्या कारकिर्दीत कोरले | लायडेन ताम्रपट: नागपट्टिणम्, तमिळनाडू; लायडेन, नेदरलँड्स येथून परत आणले (16 मे 2026) | तमिळ आणि संस्कृत: आनैमंगलम गाव चूडामणी विहाराला, तो श्रीविजय राजाने बांधला होता |
| यूप (यज्ञस्तंभ) अभिलेख | राजा मूलवर्मन | इंडोनेशिया | संस्कृत; वैदिक आणि पौराणिक विधी नोंदवतात |
1.5 अभिलेख आणि दानपत्रांतील संज्ञा
| संज्ञा | अर्थ |
|---|---|
| कुल्यवाप, द्रोणवाप | गुप्तकालीन बंगालमधील ताम्रपटांतील जमिनीची मापे, शेत पेरण्यासाठी लागणाऱ्या बियाण्यावर आधारित |
| महत्तर | गावातील वडीलधारी किंवा गावप्रमुख |
| विष्टी | राज्याने घेतलेली सक्तीची (बिनपगारी) वेठबिगारी |
| बली, भाग | कर (रुम्मिनदेई राजाज्ञा) |
| घटिका | मंदिरांना जोडलेले वैदिक शिक्षणाचे महाविद्यालय |
| तनियूर | एकच स्वतंत्र घटक म्हणून चालवले जाणारे अतिशय मोठे गाव (चोल) |
| एरिपट्टी | तलावाची जमीन: तिच्या उत्पन्नातून गावातील तलावाची देखभाल होई (चोल) |
परीक्षेसाठी सूचना: जुनागढ येथील एका गिरनार शिलाखंडावर तीन राजवंशांचे लेख आहेत: अशोकाचे शिलालेख, रुद्रदामनाचा संस्कृत लेख (सुमारे इ.स. 150) आणि स्कंदगुप्ताचा लेख (इ.स. 455–458). सुदर्शन सरोवर पुष्यगुप्ताने चंद्रगुप्त मौर्याच्या कारकिर्दीत बांधले आणि तुषास्फाने अशोकाच्या कारकिर्दीत त्याला जलवाहिन्या दिल्या.
मोफत साइन अप करून या नोटचा प्रत्येक विभाग वाचा, विषयाशी संबंधित MCQ सोडवून सराव करा आणि फ्लॅशकार्डने उजळणी करा.
मोफत सुरुवात करा