BrainParrot
इतिहासGS1

हडप्पा संस्कृती

इ.स.पू. 2600 च्या आसपास सिंधू आणि घग्गर–हाक्रा यांच्या मैदानी प्रदेशात हजारो वर्षे वाढत आलेल्या शेतकरी खेड्यांचे रूपांतर नियोजनबद्ध शहरांमध्ये झाले. रस्ते काटकोनात एकमेकांना छेदत होते, जम्मूपासून गुजरातपर्यंत विटा एकाच प्रमाणात बनवल्या जात होत्या, घरांचे सांडपाणी झाकलेल्या रस्त्यावरील नाल्यांत जात होते आणि व्यापारी वस्तूंवर कोरलेल्या मुद्रांचे ठसे उमटवत होते. ही हडप्पा संस्कृती किंवा सिंधू खोरे संस्कृती होय. ती उपखंडातील पहिले नागरीकरण असून जगातील सर्वांत प्राचीन संस्कृतींपैकी एक आहे आणि इजिप्त व मेसोपोटेमिया यांची समकालीन आहे. ती कांस्ययुगात मोडते: येथील लोक दगडाबरोबर तांबे व कांस्य वापरत, पण लोखंड नव्हे.

हडप्पावासीयांना लेखन येत होते, परंतु त्यांची लिपी अजूनही न उलगडलेली आहे; त्यामुळे आपल्याला माहीत असलेली जवळजवळ सर्व माहिती पुरातत्त्वशास्त्रातून (घरे, मडकी, मणी, मुद्रा, वजने, हाडे आणि धान्ये) मिळते. अशा कालखंडाला आद्य इतिहास म्हणतात. त्यामुळे त्यांची भाषा, राज्यकर्ते, धर्म आणि अस्त यांबद्दलचे प्रश्न अनुत्तरित आहेत, आणि काय सापडले आणि त्याचा अर्थ कसा लावला जातो यांत फरक करणे आवश्यक आहे.

आधार: NCERT आणि प्रमाणित पाठ्यपुस्तके; BrainParrot टीमने तपासलेले. आम्ही नोट्स कशा तयार करतो

या नोटमध्ये
  1. 1. 1. नावे, शोध आणि कालक्रम
  2. 2. 2. विस्तार आणि प्रमुख स्थळे
  3. 3. 3. नगररचना आणि स्थापत्य
  4. 4. 4. शेती, प्राणी आणि आहार
  5. 5. 5. कारागिरी आणि तंत्रज्ञान
  6. 6. 6. व्यापार, कच्चा माल आणि वजने
  7. 7. 7. मुद्रा, मुद्राठसे आणि लिपी
  8. 8. 8. समाज आणि राजकीय संघटन
  9. 9. 9. धर्म आणि दफनपद्धती
  10. 10. 10. हडप्पा कला
  11. 11. 11. ऱ्हास आणि उत्तर हडप्पा टप्पा
  12. 12. 12. वारसा आणि सातत्य
  13. 13. 13. हडप्पा संस्कृती — बातम्यांत
  14. 14. मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
  15. 15. झटपट उजळणी
  16. 16. परीक्षेतील सामान्य सापळे

1. नावे, शोध आणि कालक्रम

या संस्कृतीला काय म्हणावे

  • सिंधू खोरे संस्कृती (Indus Valley Civilisation): सापडलेली पहिली स्थळे सिंधू खोऱ्यात होती.
  • हडप्पा संस्कृती (Harappan Civilisation): पुरातत्त्वज्ञ एखाद्या संस्कृतीला ती ज्या पहिल्या स्थळी ओळखली गेली त्या स्थळाचे (प्रमुख स्थळ, type-site) नाव देतात. हडप्पा प्रथम सापडले, म्हणून ज्या ज्या स्थळी तशाच प्रकारची मृद्भांडी, मुद्रा, वजने आणि विटा आढळतात, त्या सर्वांना "हडप्पा" म्हणतात. हे नाव पसंत केले जाते, कारण या संस्कृतीचा प्रसार सिंधू खोऱ्याच्या खूप पलीकडे झाला होता.
  • सिंधू–सरस्वती (सिंधू–सारस्वत) संस्कृती: काही अभ्यासक आणि अधिकृत संस्था हे नाव वापरतात, कारण अनेक स्थळे घग्गर–हाक्रा नदीकाठी आहेत, जिला अनेक जण ऋग्वेदातील सरस्वती म्हणून ओळखतात. ही ओळख वादग्रस्त आहे; या नोट्समध्ये तटस्थ नाव "हडप्पा" वापरले आहे.

शोधाची कहाणी

1. सुरुवातीचे भेट देणारे आणि कनिंगहॅमचा गोंधळ. चार्ल्स मॅसन यांनी 1826 मध्ये हडप्पा येथील ढिगारे पाहिले. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाचे (Archaeological Survey of India, ASI) पहिले प्रमुख अलेक्झांडर कनिंगहॅम (1861 मध्ये पुरातत्त्व सर्वेक्षक म्हणून नियुक्त) यांनी 1850 च्या व 1870 च्या दशकांत हडप्प्याला भेट दिली आणि त्यांना एक हडप्पाकालीन मुद्राही मिळाली, पण ती कोणत्या कालखंडातील आहे हे त्यांना ठरवता आले नाही. ते चिनी बौद्ध यात्रेकरूंनी नमूद केलेल्या ठिकाणांचा शोध घेत होते आणि भारतीय इतिहासाची सुरुवात गंगा खोऱ्यातील पहिल्या शहरांपासून झाली असे त्यांचे मत होते; हडप्पा त्यात बसत नव्हते.

2. विटांची चोरी. लाहोर–मुलतान रेल्वेच्या बांधकामकर्त्यांनी हडप्प्यातील विटा भराव म्हणून (ballast) नेल्या; कनिंगहॅम यांनी 1875 मध्ये नोंदवले की त्या अंदाजे "100 मैल" लांबीच्या मार्गासाठी पुरेशा ठरल्या. हडप्प्याचे मोठे नुकसान झाले; मोहेंजोदडो मात्र खूपच चांगल्या स्थितीत टिकले होते.

3. निर्णायक शोध (1920 चे दशक).

  • 1921: दयाराम साहनी यांनी हडप्पा (रावी नदीकाठी, पंजाब, पाकिस्तान) येथे उत्खनन केले आणि आरंभिक ऐतिहासिक कालखंडापेक्षा खूप जुन्या थरांमध्ये मुद्रा शोधल्या.
  • 1922: राखालदास (आर. डी.) बॅनर्जी यांना मोहेंजोदडो (सिंधू नदीकाठी, सिंध, पाकिस्तान) येथे तशाच मुद्रा आढळल्या; त्यावरून दोन्ही स्थळे एकाच संस्कृतीची असल्याचे सूचित झाले.
  • 1924: महासंचालक जॉन मार्शल यांनी सिंधू खोऱ्यात एका नव्या संस्कृतीच्या शोधाची घोषणा केली. मेसोपोटेमियातील स्थळांवर सापडलेल्या तशाच मुद्रांवरून ती मेसोपोटेमियाची समकालीन असल्याचे दिसले. एका इतिहासकाराने म्हटल्याप्रमाणे, "मार्शल यांनी भारताला तो सापडला होता त्यापेक्षा तीन हजार वर्षे अधिक प्राचीन करून सोडले."

4. मार्शल आणि व्हीलर. मार्शल यांनी एकसमान आडव्या एककांमध्ये उत्खनन केले आणि स्तरशास्त्राकडे (थरांचा क्रम) दुर्लक्ष केले; त्यामुळे वेगवेगळ्या थरांतील वस्तू एकमेकांत मिसळल्या. 1944 पासून महासंचालक असलेल्या आर. ई. एम. (मॉर्टिमर) व्हीलर यांनी थरांनुसारच उत्खनन करण्याचा आग्रह धरला.

5. फाळणीनंतर (1947). हडप्पा आणि मोहेंजोदडो पाकिस्तानात गेल्यानंतर कच्छ, पंजाब, हरियाणा आणि राजस्थान येथे केलेल्या सर्वेक्षणांत भारतात शेकडो स्थळे सापडली; रोपर, कालिबंगन, लोथल, राखीगढी आणि नंतर धोलावीरा येथे उत्खनन झाले.

टप्पे आणि कालनिश्चिती

ही संस्कृती स्थानिक शेतकरी संस्कृतींमधून हळूहळू विकसित झाली; ती अचानक निर्माण झाली नव्हती.

टप्पाकालखंड (सुमारे)वैशिष्ट्येउदाहरणादाखल स्थळे
अन्न-उत्पादनाची आरंभिक मुळेसुमारे इ.स.पू. 7000 पासूनउत्तर-पश्चिमेतील पहिली शेतकरी खेडीमेहरगढ (बलुचिस्तान, पाकिस्तान)
आरंभिक हडप्पा (घडणीचा काळ)सुमारे इ.स.पू. 6000–2600वैशिष्ट्यपूर्ण मृद्भांडी असलेल्या प्रादेशिक संस्कृती, खेडी आणि लहान गावे, मोठ्या इमारती कमीकोट दीजी, आम्री (सिंध); हाक्रा मृद्भांडी असलेली स्थळे; कालिबंगन I, बनावली I, राखीगढी, भिरडाणा
प्रगत हडप्पा (नागरी)सुमारे इ.स.पू. 2600–1900नियोजित शहरे, लिपी, मुद्रा, प्रमाणित वजने व विटा, दूरवरचा व्यापारहडप्पा, मोहेंजोदडो, धोलावीरा, लोथल, कालिबंगन II
उत्तर हडप्पा (नागरी जीवनानंतरचा)सुमारे इ.स.पू. 1900–1300शहरांचा ऱ्हास; ग्रामीण वसाहती; मुद्रा, लिपी आणि प्रमाणित वजने नाहीशीकबरस्थान H (हडप्पा), झुकर (सिंध), रंगपूर, रोजडी (गुजरात), दायमाबाद

अशा प्रकारे संपूर्ण कालावधी अंदाजे इ.स.पू. 6000 ते 1300 असा पसरलेला आहे. जुन्या मांडणीनुसार आरंभिक हडप्पा टप्पा इ.स.पू. 3300 च्या आसपास सुरू होत होता (कोट दीजी, आम्री, हाक्रा मृद्भांडी); भिरडाणा आणि राखीगढी (हरियाणा) यांसारख्या स्थळांच्या सर्वांत खालच्या स्तरांतून मिळालेल्या प्राचीन कालनिश्चितीमुळे घडणीचा काळ अंदाजे इ.स.पू. 6000 पर्यंत मागे गेला आहे.

2. विस्तार आणि प्रमुख स्थळे
3. नगररचना आणि स्थापत्य
4. शेती, प्राणी आणि आहार
5. कारागिरी आणि तंत्रज्ञान
6. व्यापार, कच्चा माल आणि वजने
7. मुद्रा, मुद्राठसे आणि लिपी
8. समाज आणि राजकीय संघटन
9. धर्म आणि दफनपद्धती
10. हडप्पा कला
11. ऱ्हास आणि उत्तर हडप्पा टप्पा
12. वारसा आणि सातत्य
13. हडप्पा संस्कृती — बातम्यांत
मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
झटपट उजळणी
परीक्षेतील सामान्य सापळे
संपूर्ण नोट, MCQ आणि फ्लॅशकार्ड मिळवा

मोफत साइन अप करून या नोटचा प्रत्येक विभाग वाचा, विषयाशी संबंधित MCQ सोडवून सराव करा आणि फ्लॅशकार्डने उजळणी करा.

मोफत सुरुवात करा