హరప్పా నాగరికత
దాదాపు క్రీ.పూ. 2600 ప్రాంతంలో సింధు, ఘగ్గర్–హక్రా మైదానాలలో వేల సంవత్సరాలుగా అభివృద్ధి చెందుతూ వచ్చిన వ్యవసాయ గ్రామాలు ప్రణాళికాబద్ధమైన నగరాలుగా మారాయి. వీధులు లంబకోణంలో కలిసేవి, జమ్ము నుంచి గుజరాత్ వరకు ఇటుకలు ఒకే ప్రమాణ నిష్పత్తిని పాటించాయి, ఇళ్ల నుంచి మురుగు కప్పిన వీధి కాలువల్లోకి పోయేది, వ్యాపారులు సరుకులపై చెక్కిన ముద్రలను వేసేవారు. ఇదే హరప్పా నాగరికత లేదా సింధు లోయ నాగరికత; ఇది ఉపఖండంలోని మొదటి నగరీకరణ, ప్రపంచంలోని అత్యంత తొలి నాగరికతలలో ఒకటి, ఈజిప్టు, మెసొపొటేమియాలతో సమకాలీనమైనది. ఇది కాంస్య యుగానికి చెందినది: ఈ ప్రజలు రాతితో పాటు రాగి, కంచును వాడారు, కానీ ఇనుమును వాడలేదు.
హరప్పా ప్రజలు రాశారు, కానీ వారి లిపిని ఇప్పటికీ చదవలేకపోయాం; అందువల్ల మనకు తెలిసినదంతా దాదాపుగా పురావస్తు శాస్త్రం నుంచే (ఇళ్లు, కుండలు, పూసలు, ముద్రలు, తూనిక రాళ్లు, ఎముకలు, ధాన్యాలు) వస్తుంది. ఇలాంటి కాలాన్ని ఆద్య చరిత్ర యుగం అంటారు. కాబట్టి వారి భాష, పాలకులు, మతం, అంతం గురించిన ప్రశ్నలు తేలనివిగానే ఉన్నాయి; దొరికినది ఏమిటి అనే దానిని, దానిని ఎలా వ్యాఖ్యానిస్తున్నారు అనే దానిని వేరు చేసి చూడాలి.
ఆధారం: NCERT, ప్రామాణిక పాఠ్యపుస్తకాలు; BrainParrot బృందం సమీక్షించింది. మా నోట్స్ ఎలా తయారవుతాయి
- 1. 1. పేర్లు, ఆవిష్కరణ, కాలక్రమం
- 2. 2. విస్తీర్ణం, ప్రధాన ప్రదేశాలు
- 3. 3. పట్టణ ప్రణాళిక, వాస్తుశిల్పం
- 4. 4. వ్యవసాయం, జంతువులు, ఆహారం
- 5. 5. హస్తకళలు, సాంకేతికత
- 6. 6. వాణిజ్యం, ముడి పదార్థాలు, తూనికలు
- 7. 7. ముద్రలు, ముద్ర ఆనవాళ్లు, లిపి
- 8. 8. సమాజం, రాజకీయ వ్యవస్థ
- 9. 9. మతం, ఖనన పద్ధతులు
- 10. 10. హరప్పా కళ
- 11. 11. క్షీణత, చివరి హరప్పా దశ
- 12. 12. వారసత్వం, కొనసాగింపులు
- 13. 13. వార్తల్లో హరప్పా నాగరికత
- 14. మెయిన్స్ కోసం: విశ్లేషణ
- 15. శీఘ్ర పునశ్చరణ
- 16. సాధారణ పరీక్ష తప్పులు
1. పేర్లు, ఆవిష్కరణ, కాలక్రమం
దీనిని ఏమని పిలవాలి
- సింధు లోయ నాగరికత: మొదట కనుగొన్న ప్రదేశాలు సింధు లోయలో ఉన్నాయి.
- హరప్పా నాగరికత: పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు ఒక సంస్కృతిని, అది మొదట గుర్తించిన ప్రదేశం (నమూనా ప్రదేశం, type-site) పేరుతో పిలుస్తారు. హరప్పా మొదట కనుగొనబడింది, కాబట్టి అవే రకమైన కుండలు, ముద్రలు, తూనిక రాళ్లు, ఇటుకలు ఉన్న ప్రతి ప్రదేశాన్ని "హరప్పా" ప్రదేశం అంటారు. ఈ నాగరికత సింధు లోయకు ఆవల చాలా దూరం విస్తరించింది కాబట్టి ఈ పేరుకే ప్రాధాన్యం ఇస్తారు.
- సింధు–సరస్వతి (సింధు–సరస్వతీ) నాగరికత: కొందరు పండితులు, అధికారిక సంస్థలు ఈ పేరును వాడతారు, ఎందుకంటే చాలా ప్రదేశాలు ఘగ్గర్–హక్రా వెంట ఉన్నాయి, దానిని చాలామంది ఋగ్వేదంలోని సరస్వతితో గుర్తిస్తారు. ఈ గుర్తింపు చర్చలో ఉంది; ఈ నోట్స్లో తటస్థంగా "హరప్పా" అనే పేరునే వాడతాం.
ఆవిష్కరణ కథ
1. తొలి సందర్శకులు, కన్నింగ్హామ్ గందరగోళం. చార్లెస్ మాసన్ 1826లో హరప్పా దిబ్బలను గమనించాడు. భారత పురావస్తు సర్వే సంస్థ (Archaeological Survey of India, ASI) మొదటి అధిపతి అలెగ్జాండర్ కన్నింగ్హామ్ (1861లో పురావస్తు సర్వేయర్గా నియమితుడయ్యాడు) 1850లలో, 1870లలో హరప్పాను సందర్శించాడు, ఒక హరప్పా ముద్రను కూడా పొందాడు, కానీ దానిని ఏ కాలానికి చెందినదో నిర్ణయించలేకపోయాడు. ఆయన చైనా బౌద్ధ యాత్రికులు పేర్కొన్న ప్రదేశాలను వెతుకుతున్నాడు, భారత చరిత్ర గంగా లోయలోని తొలి నగరాలతో మొదలైందని నమ్మాడు; హరప్పా దానికి సరిపోలేదు.
2. ఇటుకల దొంగలు. లాహోర్–ముల్తాన్ రైలు మార్గం నిర్మాతలు హరప్పా ఇటుకలను బ్యాలస్ట్గా తీసుకుపోయారు; కన్నింగ్హామ్ 1875లో అవి దాదాపు "100 మైళ్ల" రైలు మార్గానికి సరిపోయాయని పేర్కొన్నాడు. హరప్పా తీవ్రంగా దెబ్బతింది; మొహెంజొదారో చాలా మెరుగ్గా భద్రంగా ఉంది.
3. పురోగతి (1920లు).
- 1921: దయారామ్ సాహ్ని హరప్పాలో (రావి నదిపై, పంజాబ్, పాకిస్థాన్) తవ్వకాలు జరిపి, తొలి చారిత్రక యుగం కన్నా చాలా పురాతనమైన పొరల్లో ముద్రలను కనుగొన్నాడు.
- 1922: రాఖల్దాస్ (ఆర్.డి.) బెనర్జీ మొహెంజొదారోలో (సింధు నదిపై, సింధ్, పాకిస్థాన్) అలాంటి ముద్రలే కనుగొన్నాడు; ఈ రెండు ప్రదేశాలూ ఒకే సంస్కృతికి చెందినవని ఇది సూచించింది.
- 1924: డైరెక్టర్ జనరల్ జాన్ మార్షల్ సింధు లోయలో ఒక కొత్త నాగరికతను కనుగొన్నట్లు ప్రకటించాడు. మెసొపొటేమియా ప్రదేశాలలో లభించిన ఇలాంటి ముద్రలు, ఇది మెసొపొటేమియాకు సమకాలీనమైనదని చూపాయి. ఒక చరిత్రకారుడు చెప్పినట్లు, "మార్షల్ భారతదేశాన్ని తాను కనుగొన్న దానికన్నా మూడు వేల సంవత్సరాలు పురాతనంగా వదిలి వెళ్లాడు."
4. మార్షల్, వీలర్. మార్షల్ ఏకరూప అడ్డ ప్రమాణాల ప్రకారం తవ్వకాలు జరిపాడు, స్తరవిన్యాసాన్ని (పొరల వరుస క్రమాన్ని) పట్టించుకోలేదు, అందువల్ల వేర్వేరు పొరల్లోని వస్తువులు కలిసిపోయాయి. 1944 నుంచి డైరెక్టర్ జనరల్గా ఉన్న ఆర్.ఇ.ఎం. (మోర్టిమర్) వీలర్ పొరలను అనుసరించాలని పట్టుబట్టాడు.
5. దేశ విభజన తర్వాత (1947). హరప్పా, మొహెంజొదారో పాకిస్థాన్లో ఉండిపోవడంతో, కచ్, పంజాబ్, హరియాణా, రాజస్థాన్లలో జరిపిన సర్వేలలో భారతదేశంలో వందలాది ప్రదేశాలు బయటపడ్డాయి; రోపర్, కాళీబంగన్, లోథల్, రాఖీగఢీ, తర్వాత ధోలావీరలలో తవ్వకాలు జరిగాయి.
దశలు, కాలాలు
ఈ నాగరికత స్థానిక వ్యవసాయ సంస్కృతుల నుంచి నెమ్మదిగా ఎదిగింది; ఇది ఆకస్మికంగా ఏర్పడినది కాదు.
| దశ | కాలం (సుమారు) | స్వభావం | ఉదాహరణ ప్రదేశాలు |
|---|---|---|---|
| ఆహార ఉత్పత్తి మూలాల తొలి దశ | సుమారు క్రీ.పూ. 7000 నుంచి | ఉత్తర-పశ్చిమ ప్రాంతపు తొలి వ్యవసాయ గ్రామాలు | మెహర్గఢ్ (బలూచిస్థాన్, పాకిస్థాన్) |
| తొలి హరప్పా (నిర్మాణ దశ) | సుమారు క్రీ.పూ. 6000–2600 | ప్రత్యేక కుండలు గల ప్రాంతీయ సంస్కృతులు, గ్రామాలు, చిన్న పట్టణాలు, పెద్ద భవనాలు తక్కువ | కోట్ దీజీ, అమ్రీ (సింధ్); హక్రా కుండల ప్రదేశాలు; కాళీబంగన్ I, బనావలి I, రాఖీగఢీ, భిర్రానా |
| పరిణత హరప్పా (నగర దశ) | సుమారు క్రీ.పూ. 2600–1900 | ప్రణాళికాబద్ధ నగరాలు, లిపి, ముద్రలు, ప్రమాణ తూనిక రాళ్లు, ఇటుకలు, సుదూర వాణిజ్యం | హరప్పా, మొహెంజొదారో, ధోలావీర, లోథల్, కాళీబంగన్ II |
| చివరి హరప్పా (నగరానంతర దశ) | సుమారు క్రీ.పూ. 1900–1300 | నగరాలు క్షీణించాయి; గ్రామీణ నివాసాలు; ముద్రలు, లిపి, ప్రమాణ తూనిక రాళ్లు అదృశ్యమయ్యాయి | శ్మశానం H (హరప్పా), ఝుకర్ (సింధ్), రంగ్పూర్, రోజ్డి (గుజరాత్), దైమాబాద్ |
ఈ మొత్తం కాలవ్యవధి దాదాపు క్రీ.పూ. 6000 నుంచి 1300 వరకు సాగుతుంది. పాత వివరణలు తొలి హరప్పా దశను దాదాపు క్రీ.పూ. 3300 నుంచి (కోట్ దీజీ, అమ్రీ, హక్రా కుండలు) ప్రారంభించేవి; భిర్రానా, రాఖీగఢీ (హరియాణా) వంటి ప్రదేశాల అట్టడుగు స్థాయిల నుంచి లభించిన ప్రాచీన కాలనిర్ణయ తేదీలు నిర్మాణ దశను దాదాపు క్రీ.పూ. 6000 వరకు వెనక్కి నెట్టాయి.
ఉచితంగా సైన్ అప్ చేసి ఈ నోట్లోని ప్రతి విభాగం చదవండి, అంశానికి సంబంధించిన MCQలతో సాధన చేయండి, ఫ్లాష్కార్డులతో పునశ్చరణ చేయండి.
ఉచితంగా మొదలుపెట్టండి