अशोक: धम्म, बौद्ध धर्म आणि अभिलेख
अशोकाचे राज्यारोहण, कलिंग युद्ध आणि त्याच्या साम्राज्याची व्याप्ती मागील विषयात आली आहेत; या विषयात त्याचे विचार आणि त्याचा स्वर आहे. अशोक हा आपल्या प्रजेशी लेखी स्वरूपात थेट बोलणारा पहिला भारतीय राजा होता. त्याने आपले संदेश कंदहारपासून कर्नाटकापर्यंत आणि गुजरातपासून ओडिशापर्यंत खडकांवर आणि झिलई केलेल्या स्तंभांवर कोरवून घेतले. त्यांत त्याने धम्म नावाची नैतिक संहिता मांडली, स्वतःचे बौद्ध धर्माकडे वळणे वर्णन केले आणि आपल्या अधिकाऱ्यांना राज्यकारभार कसा करावा ते सांगितले. प्रशासन आणि स्तंभांची कला पुढील विषयात येतात; येथे स्तंभ केवळ अभिलेखांची स्थळे म्हणून येतात.
आधार: NCERT आणि प्रमाणित पाठ्यपुस्तके; BrainParrot टीमने तपासलेले. आम्ही नोट्स कशा तयार करतो
- 1. 1. अशोकाचा धम्म
- 2. 2. अशोक आणि बौद्ध धर्म
- 3. 3. अभिलेख: वर्गीकरण
- 4. 4. अभिलेख कुठे आहेत
- 5. 5. प्रमुख राजाज्ञा काय सांगतात
- 6. 6. लिप्या, भाषा आणि लिपीचे वाचन
- 7. 7. अभिलेख: ऐतिहासिक साधन म्हणून
- 8. 8. अशोकाचा वारसा
- 9. 9. अशोक चर्चेत (नोव्हेंबर 2026 च्या स्थितीनुसार)
- 10. मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
- 11. झटपट उजळणी
- 12. परीक्षेतील सामान्य सापळे
1. अशोकाचा धम्म
1.1 अर्थ आणि उगम
धम्म हे संस्कृत धर्म शब्दाचे प्राकृत रूप आहे. अशोकाच्या वापरात त्याचा अर्थ एखादा विशिष्ट धर्म असा नाही. तो त्याच्या सर्व प्रजेसाठी, त्यांचा पंथ कोणताही असो, सदाचाराची आचारसंहिता आहे. त्याच्या धम्मात देवाची पूजा किंवा यज्ञकर्म समाविष्ट नव्हते.
हा धम्म त्याला का आवश्यक वाटला, हे अशोकाने स्पष्ट केले. साम्राज्यातील लोक वेगवेगळ्या धर्मांचे पालन करत आणि त्यामुळे कधीकधी संघर्ष होत असे. प्राण्यांचे बळी दिले जात. गुलाम आणि सेवक यांना वाईट वागणूक मिळे. कुटुंबे आणि शेजारी एकमेकांशी भांडत. जसा पिता आपल्या मुलांना शिकवतो, तसे राजाचे आपल्या प्रजेला मार्गदर्शन करण्याचे कर्तव्य आहे, असे अशोकाचे मत होते. कलिंग युद्धाने (मागील विषय) हा निश्चय अधिक दृढ केला: शिलालेख XIII मध्ये तो म्हणतो की विजयानंतर त्याने "धम्माचे अत्यंत निष्ठेने आचरण केले, धम्माची आस धरली आणि धम्म शिकवला", आणि धम्माद्वारे विजय (धम्मविजय) हाच सर्वोत्तम विजय आहे.
1.2 धम्माची तत्त्वे
राजाज्ञांमध्ये सद्गुणांची आणि कर्तव्यांची एक छोटी यादी पुन्हा पुन्हा येते.
| तत्त्व | राजाज्ञा काय मागतात |
|---|---|
| वडीलधारे आणि गुरू यांचा आदर | आई-वडिलांचे आज्ञापालन; गुरू आणि वडीलधाऱ्यांचा आदर |
| पवित्र व्यक्तींना उदार दान | ब्राह्मण आणि श्रमण (सर्व पंथांचे तपस्वी) यांना दान आणि सौजन्य |
| आश्रितांशी दयाळूपणा | गुलाम आणि सेवक (दास-भतक) यांना सौम्य वागणूक |
| जीवांविषयी अहिंसा | यज्ञासाठी प्राण्यांची हत्या नाही; सर्व प्राण्यांवर करुणा |
| सहिष्णुता | इतर पंथांचा आदर; वाणीवर संयम (वचगुत्ती): स्वतःच्या पंथाची स्तुती नाही आणि इतरांची निंदा नाही |
| मितता | खर्चात आणि मालमत्तेत मितता |
| आंतरिक सद्गुण | सत्य, शुचिता, कृतज्ञता, आत्मसंयम, करुणा (दया), उदारता (दान) |
| दुर्गुण टाळणे | क्रोध, क्रौर्य, अहंकार आणि मत्सर यांमुळे पाप घडते; लोकांनी स्वतःच्या आचरणाची तपासणी करावी |
स्तंभलेख II मध्ये धम्माच्या व्याख्येच्या सर्वांत जवळचे वर्णन मिळते: धम्म म्हणजे थोडी पापे, अनेक सत्कर्मे, करुणा, उदारता, सत्य आणि शुचिता.
1.3 धम्माचा प्रसार कसा झाला
- धम्म महामात्र. राज्याभिषेकानंतरच्या 13व्या वर्षी अशोकाने धम्म महामात्र (शिलालेख V) हा अधिकाऱ्यांचा नवा संवर्ग निर्माण केला. ते सर्व पंथांत आणि सामाजिक गटांत काम करत; यांत स्त्रिया, कैदी, वृद्ध आणि गरीब यांचाही समावेश होता, आणि ते प्रत्येक धर्माच्या अनुयायांच्या कल्याणाकडे लक्ष देत. शिलालेख XII मध्ये स्त्रियांच्या कामकाजावर नेमलेल्या महामात्रांचाही (इथिझक महामात्र) उल्लेख आहे. स्तंभलेख VII सांगतो की त्यांच्या कामात बौद्ध संघ, ब्राह्मण, आजीवक आणि निर्ग्रंथ (जैन) यांचा समावेश होता.
- दौऱ्यावरील अधिकारी. शिलालेख III युक्त, राजुक आणि प्रादेशिक यांना त्यांच्या इतर कर्तव्यांसोबत धम्माचा उपदेश करण्यासाठी दर पाच वर्षांनी दौऱ्यावर जाण्यास सांगतो (या अधिकाऱ्यांविषयी: मौर्य प्रशासन विषय).
- धम्मयात्रा. पूर्वीचे राजे विहारयात्रा करत; त्या आनंदयात्रा होत्या आणि त्यांत शिकार असे. अशोकाने त्यांच्या जागी धम्मयात्रा आणल्या: या दौऱ्यांत तो तपस्वी आणि ब्राह्मण यांना भेटे, दान देई, ग्रामीण लोकांना भेटे आणि त्यांना धम्म शिकवी. त्याची पहिली यात्रा राज्याभिषेकानंतरच्या 10व्या वर्षी संबोधी (बोधगया) येथे झालेली भेट होती (शिलालेख VIII).
- धम्माचा घोष. शिलालेख IV सांगतो की युद्धनगाऱ्याचा आवाज (भेरीघोष) धम्माचा आवाज (धम्मघोष) झाला होता.
- मोठ्याने वाचन. अधिकारी ठरलेल्या दिवशी, वाचता न येणाऱ्या लोकांना राजाज्ञा वाचून दाखवत.
- परदेशांतील मोहिमा: ग्रीक राज्यांकडे आणि श्रीलंकेकडे दूत (विभाग 2.5).
1.4 कल्याण: काळजी घेणारे राज्य
राजाज्ञांमध्ये राजा माणसांच्या आणि प्राण्यांच्या सुखसोयींसाठी जबाबदार असल्याचे दाखवले आहे.
- साम्राज्यात आणि शेजारच्या प्रदेशांत माणसांसाठी आणि प्राण्यांसाठी वैद्यकीय सेवा (शिलालेख II); जिथे औषधी वनस्पती, मुळे आणि फळझाडे नव्हती तिथे ती लावली.
- विहिरी खोदल्या, रस्त्यांच्या कडेला सावलीची झाडे (वड) आणि आंब्याच्या बागा लावल्या, आणि माणसांसाठी व प्राण्यांसाठी विश्रामगृहे आणि पाणपोया बांधल्या (शिलालेख II, स्तंभलेख VII).
- कैदी: अधिकाऱ्यांनी कारण नसताना लोकांना तुरुंगात टाकू नये किंवा त्यांचा छळ करू नये (स्वतंत्र कलिंग शिलालेख I), आणि मृत्युदंड झालेल्यांना तीन दिवसांची मुदत मिळे (स्तंभलेख IV).
- प्राणी: स्तंभलेख V मध्ये मारू नयेत अशा प्राण्यांची आणि पक्ष्यांची यादी आणि हत्येवर बंदी असलेले दिवस दिले आहेत.
1.5 धम्मात काय अनिष्ट मानले होते
- प्राण्यांचे बळी. शिलालेख I ने यज्ञासाठी प्राणी मारण्यास मनाई केली. अशोकाने राजाच्या स्वयंपाकघरातील प्राणिहत्या कमी केली आणि राजधानीत हत्या पूर्णपणे प्रतिबंधित केली.
- समाज. त्याने समाज म्हणजे मौजमजा, मेजवान्या आणि प्राणिहत्या असलेले उत्सवी मेळावे यांवर बंदी घातली, तरी अशा काही मेळाव्यांना त्याने मान्यता दिली.
- "निरुपयोगी" विधी. शिलालेख IX आजारपणात, विवाहात, जन्माच्या वेळी आणि प्रवासापूर्वी केले जाणारे विधी, विशेषतः स्त्रिया पाळतात ते, अल्प मूल्याचे असल्याची टीका करतो. खरा समारंभ धम्ममंगल आहे: गुलाम, सेवक, वडीलधारे आणि सर्व जीव यांच्याशी चांगले वर्तन.
- कीर्तीची इच्छा (शिलालेख X): लोकांनी धम्माचे आचरण करणे हीच मिळवण्यासारखी एकमेव कीर्ती आहे.
1.6 धम्म हा धर्म होता का? वादविवाद
अशोक वैयक्तिकरीत्या बौद्ध होता, यावर इतिहासकारांचे एकमत आहे (विभाग 2). मात्र त्याचा धम्म किती प्रमाणात बौद्ध होता, यावर त्यांच्यात मतभेद आहेत.
| मत | युक्तिवाद |
|---|---|
| बौद्ध गृहस्थांसाठीची नीतिमत्ता | हे सद्गुण बौद्ध गृहस्थ अनुयायांच्या आचारसंहितेशी जुळतात; अशोकाने संघालाही उद्देशून लिहिले आणि बौद्ध पवित्र स्थळांना भेटी दिल्या |
| असांप्रदायिक नैतिक संहिता | धम्मात बौद्ध सिद्धांत (चार आर्यसत्ये, आर्य अष्टांगिक मार्ग, निर्वाण) नाहीत. चांगले वर्तन करणाऱ्यांना अशोकाने स्वर्गाचे आश्वासन दिले, बौद्धांचे ध्येय असलेल्या निर्वाणाचे कधीही नाही. हे सद्गुण बौद्ध, जैन आणि ब्राह्मणी शिकवणीत समान आहेत. सहिष्णुतेच्या आधारावर सामाजिक व्यवस्था टिकवणे आणि कुटुंब बळकट करणे हा त्याचा उद्देश होता |
| एकात्मीकरणाचे धोरण | काही इतिहासकारांच्या मते धम्म ही अनेक लोक, पंथ आणि भाषा असलेले विशाल साम्राज्य एकत्र ठेवणारी विचारसरणी होती, तसेच अधिकारी आणि पितृतुल्य आदर्श ("सर्व मनुष्य माझी मुले आहेत") यांच्या माध्यमातून राजसत्तेचा प्रभाव वाढवण्याचे साधन होती |
ही मते परस्परांना वगळणारी नाहीत. अशोकाने प्रजेवर बौद्ध धर्म लादला नाही: त्याने बौद्धेतर पंथांना, आजीवकांसह, दान दिले; त्यांच्यासाठी त्याने आपल्या 12व्या आणि 19व्या राज्यवर्षी बराबर टेकड्यांत (बिहार) गुहा कोरवून घेतल्या (धार्मिक चळवळी विषय).
1.7 धम्माच्या मर्यादा
धम्माचा अर्थ अशोकाने सत्ता सोडली असा नव्हता.
- त्याने कलिंग स्वतःकडेच ठेवले आणि सैन्य बरखास्त केले नाही.
- त्याने अरण्यवासी जमातींना (आटविक) इशारा दिला की त्याला पश्चात्ताप झाला असला तरी त्यांनी चुकीचे वर्तन केल्यास त्यांना शिक्षा करण्याची शक्ती त्याच्याकडे अजूनही आहे (शिलालेख XIII).
- त्याने मृत्युदंड कायम ठेवला, फक्त तीन दिवसांची मुदत जोडली.
- त्याचे राजुक बक्षीस आणि शिक्षा देऊ शकत.
कंदहार अभिलेख यश मिळाल्याचा दावा करतो: तेथील शिकारी आणि मच्छीमार यांनी प्राण्यांची हत्या सोडून दिली होती.
मोफत साइन अप करून या नोटचा प्रत्येक विभाग वाचा, विषयाशी संबंधित MCQ सोडवून सराव करा आणि फ्लॅशकार्डने उजळणी करा.
मोफत सुरुवात करा