BrainParrot

प्रथमच जपानी सैन्य भारतीय भूमीवर प्रशिक्षण घेणार (भारत–जपान २+२ संवाद, टोकियो)

GS2संपूर्ण नोटप्रकाशित:

स्रोत: द हिंदू, 20 नोव्हेंबर, 2026

सारांश

  • गुरुवारी भारत आणि जपान यांनी टोकियो येथे परराष्ट्र व संरक्षण मंत्र्यांचा '२+२' संवाद घेतला. राजनाथ सिंह आणि एस. जयशंकर यांनी शिंजिरो कोइझुमी आणि तोशिमित्सु मोतेगी यांची भेट घेतली.
  • मंत्र्यांनी एका आशय पत्राचे (लेटर ऑफ इंटेंट) स्वागत केले. त्यामुळे जपानच्या स्व-संरक्षण दलांना प्रथमच प्रत्यक्ष गोळीबार प्रशिक्षणासाठी भारतीय गोळीबार क्षेत्रांचा वापर करता येईल. यात पृष्ठभाग-ते-जहाज क्षेपणास्त्र गोळीबाराचाही समावेश आहे.
  • भारतासाठीच्या जपानच्या युनिकॉर्न नौदल प्रणालीतील प्रगतीचीही त्यांनी नोंद घेतली आणि जपानच्या सुरक्षा व संरक्षण धोरणांतील सुधारणांवर चर्चा केली.

UPSC साठी महत्त्व: सुसंगतता: ✅ जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: भारत–जपान द्विपक्षीय संबंध; जीएस३ — संरक्षण सहकार्य

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • २+२ = परराष्ट्र + संरक्षण मंत्र्यांचा संवाद. भारत–जपान २+२ ची स्थापना २०१८ मध्ये झाली आणि चौथी फेरी टोकियोत झाली.
  • युनिकॉर्न = युनिफाइड कॉम्प्लेक्स रेडिओ अँटेना, युद्धनौकांसाठी स्टेल्थ मास्ट. बीईएल हा भारतीय भागीदार आहे. भारत आणि जपान यांच्यातील हा पहिला संरक्षण उपकरण हस्तांतरण प्रकल्प आहे.
  • जपानची सुधारणाधीन धोरण दस्तऐवज: राष्ट्रीय सुरक्षा धोरण, राष्ट्रीय संरक्षण धोरण आणि संरक्षण उभारणी कार्यक्रम.
  • जपानची स्व-संरक्षण दले आणि जपान सागरी स्व-संरक्षण दल. माहितीच्या देवाणघेवाणीसाठी भारतीय समकक्ष म्हणजे भारतीय नौदल.
  • सराव: धर्म गार्डियन (लष्कर), जयमेक्स (नौदल), वीर गार्डियन (हवाई दल). डीआरडीओ आणि जपानची ॲटला हे संरक्षण संशोधन व विकासातील समकक्ष आहेत.
  • क्वाड = भारत, जपान, अमेरिका, ऑस्ट्रेलिया.
  • जपानच्या पंतप्रधान साने ताकाईची आहेत, परराष्ट्र मंत्री तोशिमित्सु मोतेगी आणि संरक्षण मंत्री शिंजिरो कोइझुमी आहेत.
  • आशय पत्र (लेटर ऑफ इंटेंट): करार नसलेले, सुलभीकरण करणारे साधन, जे उद्देश दर्शवते आणि सविस्तर व्यवस्थांच्या आधी येते.

आकडेवारी आणि तपशील

  • आशय पत्र: जपानची स्व-संरक्षण दले प्रथमच भारतीय गोळीबार क्षेत्रांवर प्रत्यक्ष गोळीबार प्रशिक्षण घेतील, ज्यात पृष्ठभाग-ते-जहाज क्षेपणास्त्र गोळीबाराचा समावेश आहे.
  • संयुक्त निवेदनात दोन्ही बाजू "अल्प सूचनेवर द्विपक्षीय आणि बहुपक्षीय सराव" करण्यास बांधील आहेत.
  • युनिकॉर्न: "आवश्यकतेच्या स्वीकृती"चे "लवकर सूत्रीकरण" पुढील वर्षी फेब्रुवारीपर्यंत मार्गी लागण्याच्या दिशेने आहे.
  • संकटकाळात भारतीय आणि जपानी नागरिकांच्या स्थलांतरासाठी वाणिज्य दूतावास संवाद आणि टेबलटॉप सराव.
  • इतर बाबी: "सुरुंग प्रतिकार क्षमता" वाढवणे, "नौदल जहाजबांधणी आणि आरेखनातील संयुक्त विकास" आणि जपान सागरी स्व-संरक्षण दल व भारतीय नौदल यांच्यातील सखोल माहिती देवाणघेवाण.
  • जपानमधील सुधारणांचे प्रेरक घटक: पश्चिम आशिया आणि युक्रेनमधील युद्धे व जागतिक कल लक्षात घेऊन ताकाईची सरकार आपल्या सुरक्षा संस्कृतीत सुधारणा करत आहे.
  • जयशंकर: चर्चा आर्थिक सुरक्षा आणि सरकार-ते-सरकार, उद्योग-ते-उद्योग व लोक-ते-लोक दुवे अधिक दृढ करण्यावर केंद्रित होती. इंडो-पॅसिफिक, प्रादेशिक संवेदनशील क्षेत्रे, जागतिक मुद्दे आणि बहुपक्षीय सहकार्य यांचाही त्यात समावेश होता.
  • जयशंकर (जपान न्यूजला दिलेली मुलाखत): भारत आणि जपान, क्वाड भागीदार अमेरिका व ऑस्ट्रेलियासह, "व्यावहारिक सहकार्या"द्वारे मुक्त इंडो-पॅसिफिक पुढे नेतील.

स्थिर–गतिशील दुवा

  • २+२ हे संस्थात्मक मंत्रिस्तरीय स्वरूप आहे. त्यात परराष्ट्र धोरण आणि संरक्षण धोरण ठरवणारे निर्णयकर्ते एकत्र येतात. ज्या भागीदारांसोबत सामरिक आणि लष्करी सहकार्य एकत्रितपणे पुढे न्यावे लागते, त्यांच्यासोबत हे स्वरूप वापरले जाते.
  • परदेशी सैन्याला भारतीय गोळीबार क्षेत्रांवर प्रशिक्षण देणे हे सरावांपेक्षा, बंदर भेटींपेक्षा आणि माहितीच्या देवाणघेवाणीपेक्षा पुढचे पाऊल आहे. आंतरकार्यक्षमता (इंटरऑपरेबिलिटी) आणि लॉजिस्टिक्स व्यवस्थांप्रमाणेच हा कार्यात्मक एकात्मीकरणाचा एक प्रकार आहे.
  • हे भारताच्या बहु-संरेखन (मल्टी-अलाइनमेंट) आणि इंडो-पॅसिफिक दृष्टिकोनाचा भाग आहे. क्वाड सहकार्य, मुक्त व खुला इंडो-पॅसिफिक आणि संरक्षण-औद्योगिक स्वावलंबनाचा आग्रह (आत्मनिर्भर भारत, मेक इन इंडिया) हे त्याचे घटक आहेत.
  • जपानच्या बाजूने, हा करार शांततावादी संयमाकडून अधिक सक्रिय सुरक्षा भूमिकेकडे झालेला बदल दर्शवतो. तरीही जपानच्या संविधानातील अनुच्छेद ९ आणि संसदीय देखरेख यांमुळे घातक शस्त्रांचे सह-विकसन राजकीयदृष्ट्या संवेदनशील राहते.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस२ – आंतरराष्ट्रीय संबंध: भारताचा समावेश असलेले द्विपक्षीय/बहुपक्षीय गट आणि करार; जीएस३ – अंतर्गत/बाह्य सुरक्षा: संरक्षण सहकार्य, संरक्षण तंत्रज्ञानाचे स्वदेशीकरण

पार्श्वभूमी

भारत–जपान २+२ मंत्रिस्तरीय संवाद

युनिकॉर्न (युनिफाइड कॉम्प्लेक्स रेडिओ अँटेना)

अधिक संदर्भ

  • २० ऑगस्ट २०२६ रोजीची संरक्षण मंत्र्यांची बैठक (दिल्ली): दोन्ही बाजूंनी सागरी सुरक्षा सहकार्यावरील व्यवस्थेच्या सामंजस्य करारावर स्वाक्षरी केली. "वीर गार्डियन २६" या हवाई सरावातील प्रगतीचे त्यांनी स्वागत केले. या सरावात जपानची हवाई स्व-संरक्षण दलाची लढाऊ विमाने प्रथमच भारताला भेट देतील.
  • कार्यात्मक, गुप्तचर, उपकरणे, तंत्रज्ञान आणि औद्योगिक क्षेत्रे समाविष्ट करणारा महासंचालक/सहसचिव स्तरावरील कार्यगट स्थापन करण्यावर त्यांनी सहमती दर्शवली.
  • आपत्ती प्रतिसादासाठी इंडो-पॅसिफिक लॉजिस्टिक्स नेटवर्कच्या (आयपीएलएन) माध्यमातून सहकार्य वाढवण्यावरही त्यांचे एकमत झाले.
  • सरावांची रचना: सध्याचे सराव म्हणजे लष्करी सराव "धर्म गार्डियन" आणि सागरी सराव "जयमेक्स". जपान, भारत आणि इंडोनेशिया यांचा पहिला त्रिपक्षीय नौदल पासेक्स फेब्रुवारी २०२६ मध्ये झाला.
  • या फेरीपूर्वी युनिकॉर्नची स्थिती: २० ऑगस्ट २०२६ रोजी दिल्लीत झालेल्या बैठकीत दोन्ही संरक्षण मंत्र्यांनी युनिकॉर्नला दोन्ही देशांमधील पहिला संरक्षण उपकरण हस्तांतरण प्रकल्प म्हटले. त्याच्या लवकर पूर्ततेसाठी त्यांनी बांधिलकीची ग्वाही दिली. १६ व्या भारत–जपान वार्षिक शिखर परिषदेतही (जुलै २०२६) हा प्रकल्प पहिला संयुक्त संरक्षण सह-विकसन प्रकल्प म्हणून अधोरेखित करण्यात आला.
  • आर्थिक सुरक्षा मार्ग: तिसऱ्या २+२ नंतर (ऑगस्ट २०२४) दोन्ही बाजूंनी सामरिक व्यापार आणि तंत्रज्ञानासह आर्थिक सुरक्षेवरील संवाद सुरू केला. दूरसंचार, स्वच्छ ऊर्जा, महत्त्वाची खनिजे, औषधनिर्माण आणि अर्धसंवाहक (सेमीकंडक्टर) ही पाच प्राधान्य क्षेत्रे निश्चित करण्यात आली. लेखातील जयशंकर यांच्या आर्थिक सुरक्षेच्या उल्लेखाशी हे जोडलेले आहे.
  • २+२ च्या पूर्वतयारीत: संवादापूर्वी राजनाथ सिंह यांनी कोइझुमी यांच्यासोबत योकोसुका येथील जपान सागरी स्व-संरक्षण दलाच्या नौदल तळाला भेट दिली. दोन्ही संरक्षण मंत्र्यांमधील द्विपक्षीय चर्चा ही या वर्षातील त्यांची तिसरी भेट होती.

मेन्सचे पैलू

  • सामरिक: परदेशी सैन्याला गोळीबार क्षेत्रांची उपलब्धता हे प्रतीकात्मक सहभागाकडून कार्यात्मक परिचयाकडे जाणारे पाऊल आहे. त्यामुळे इंडो-पॅसिफिकमध्ये आंतरकार्यक्षमतेला चालना मिळते आणि भारताच्या बहु-संरेखन धोरणाशी ते सुसंगत आहे, कारण भारत औपचारिक युतींच्या बाहेर राहतो.
  • संरक्षण-औद्योगिक: युनिकॉर्न, सुरुंग प्रतिकार आणि संयुक्त जहाज आरेखन व बांधणी हे मेक इन इंडिया आणि स्वदेशीकरणाशी जोडलेले आहेत. ऐतिहासिकदृष्ट्या शस्त्र निर्यात टाळणाऱ्या देशाकडून होणारे तंत्रज्ञान हस्तांतरण हा एक मैलाचा दगड आहे. यूएस-२ उभयचर विमानासारखे पूर्वीचे प्रसिद्ध प्रकल्प किंमत, स्थानिक उत्पादन आणि तंत्रज्ञान-सामायिकरण यांवरून रखडले होते.
  • जपानचे सामरिक वळण: राष्ट्रीय सुरक्षा धोरण, राष्ट्रीय संरक्षण धोरण आणि संरक्षण उभारणी कार्यक्रमातील सुधारणा अधिक ठाम सुरक्षा भूमिका दर्शवतात. भागीदार म्हणून भारताला त्याचा फायदा होतो, परंतु जपानचे पूर्व चीन समुद्र व पश्चिम पॅसिफिकवरील लक्ष आणि भारताच्या स्वतःच्या हिंदी महासागरातील प्राधान्यक्रम यांचा समतोल भारताला साधावा लागेल.
  • संकटकालीन सहकार्य: नागरिकांच्या स्थलांतरावरील वाणिज्य दूतावासाचा टेबलटॉप सराव आणि अल्प सूचनेवरचे सराव हे केवळ नेहमीच्या कवायतींपासून आकस्मिक नियोजनाकडे झालेला बदल दर्शवतात.
  • आव्हाने: सिद्धांत आणि कार्यपद्धतींमधील फरक, संरक्षण-औद्योगिक करारांची गती आणि जपानच्या कायदेशीर मर्यादा. समविचारी भागीदारांशी (क्वाड) संबंध दृढ करताना सामरिक स्वायत्तता जपण्याची गरज.
  • पुढील मार्ग: विश्वासार्हता निर्माण करण्यासाठी ठोस प्रकल्प (आधी युनिकॉर्न) पूर्ण करणे. नवीन कार्यगट आणि संरक्षण उद्योग मंचाच्या माध्यमातून देवाणघेवाण संस्थात्मक करणे आणि सागरी क्षेत्र जागरूकता सहकार्याचा विस्तार करणे.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस२, १५ गुण:** "भारत–जपान २+२ संवाद हा प्रतीकात्मक संरक्षण मुत्सद्देगिरीकडून कार्यात्मक आणि औद्योगिक अभिसरणाकडे होणारा बदल दर्शवतो. अलीकडील घडामोडींच्या संदर्भात, भारताच्या इंडो-पॅसिफिक धोरणासाठीचे सामरिक महत्त्व आणि उरलेली आव्हाने यांचे विश्लेषण करा."

संबंधित विषय

  • क्वाड आणि भारताची इंडो-पॅसिफिक दृष्टी (सागर/महासागर, ॲक्ट ईस्ट)
  • इतर २+२ संवाद (अमेरिका, ऑस्ट्रेलिया, रशिया) आणि पायाभूत संरक्षण करार (लेमोआ, कॉमकासा, एसा)
  • संरक्षण स्वदेशीकरण: मेक इन इंडिया, आयडेक्स, संरक्षण कॉरिडॉर, सकारात्मक स्वदेशीकरण याद्या
  • जपानचे संविधान (अनुच्छेद ९) आणि त्याचे संरक्षण निर्यात नियम; भारत–जपान विशेष सामरिक व जागतिक भागीदारी

विषय: GS2राज्यव्यवस्था

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

20 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत