BrainParrot

भारताच्या इलेक्ट्रॉनिक्स निर्यातीला गती

GS3संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗

सारांश

एप्रिल–सप्टेंबर २०२६-२७ मध्ये भारताची इलेक्ट्रॉनिक वस्तूंची निर्यात ४४% ने वाढून ३१.९७ अब्ज अमेरिकी डॉलर झाली; मागील वर्षी याच कालावधीत ती २२.२० अब्ज अमेरिकी डॉलर होती. स्मार्टफोन हा सर्वात मोठा घटक असून त्याची निर्यात १८.१७ अब्ज अमेरिकी डॉलर (+३५.८%) आहे, परंतु त्याचा वाटा घसरला.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ – अर्थव्यवस्था: बाह्य क्षेत्र, औद्योगिक धोरण, उत्पादन, मेक इन इंडिया

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • मोठ्या प्रमाणावरील इलेक्ट्रॉनिक्स उत्पादनासाठी पीएलआय २०२० मध्ये सुरू झाली (मोबाइल फोन व निर्दिष्ट घटक). आयटी हार्डवेअरसाठी पीएलआय २.० २०२३ मध्ये सुरू झाली (लॅपटॉप, टॅबलेट, सर्व्हर).
  • ईसीएमएस: ८ एप्रिल २०२५ रोजी अधिसूचित; तरतूद ₹२२,९१९ कोटी, केंद्रीय अर्थसंकल्प २०२६-२७ मध्ये ₹४०,००० कोटींपर्यंत वाढवली; घटक, उप-जोडण्या आणि भांडवली वस्तूंचा समावेश.
  • मुद्रित सर्किट बोर्ड, कॅमेरा/डिस्प्ले मॉड्यूल, कनेक्टर, कॅपेसिटर, लिथियम-आयन सेल आणि दुर्मिळ मृदा चुंबक या आयातीवर अवलंबून असलेल्या वस्तू आहेत, ज्यांना ईसीएमएस लक्ष्य करते.
  • २०३० साठीचे लक्ष्य: ५०० अब्ज अमेरिकी डॉलरचे इलेक्ट्रॉनिक्स उत्पादन आणि १५० अब्ज अमेरिकी डॉलरची इलेक्ट्रॉनिक्स निर्यात.
  • संज्ञा: देशांतर्गत मूल्यवर्धन, ईएसडीएम (इलेक्ट्रॉनिक प्रणाली रचना व उत्पादन).

आकडेवारी आणि तपशील

  • एकूण इलेक्ट्रॉनिक्स निर्यात, एप्रिल–सप्टेंबर: २२.२० अब्ज अमेरिकी डॉलर (२०२५-२६) वरून ३१.९७ अब्ज अमेरिकी डॉलर (२०२६-२७), +४४.०%.
  • स्मार्टफोन: १३.३८ अब्ज अमेरिकी डॉलरवरून १८.१७ अब्ज अमेरिकी डॉलर (+३५.८%). वाटा ६०.३% वरून ५६.८% झाला, तरीही तो बहुसंख्य आहे.
  • स्मार्टफोनव्यतिरिक्त इतर इलेक्ट्रॉनिक्स: ८.८१ अब्ज अमेरिकी डॉलरवरून १३.७९ अब्ज अमेरिकी डॉलर (+५६.५%). वाटा ३९.७% वरून ४३.२% झाला.
  • लेखात प्रमुख उत्पादने म्हणून मुद्रित सर्किट बोर्ड, नेटवर्क प्रेषण उपकरणे, मेमरी एकात्मिक सर्किट आणि साठवण उपकरणे नमूद केली आहेत. नमूद केलेली बाजारपेठा: सिंगापूर, चीन, हाँगकाँग आणि मलेशिया. स्रोत मजकुरात पाच वस्तू-रेषांचे आकडे प्रत्येक उत्पादनाचे नाव न देता दिले आहेत, म्हणून येथे त्यांना अ–इ अशी नावे दिली आहेत:
  • अ: ६३.३ दशलक्ष अमेरिकी डॉलरवरून २.१० अब्ज अमेरिकी डॉलर (+३२१९%). सिंगापूर १.८७ अब्ज अमेरिकी डॉलर; चीन १११.५ दशलक्ष अमेरिकी डॉलर.
  • ब: २१३.७ दशलक्ष अमेरिकी डॉलरवरून ८६४.१ दशलक्ष अमेरिकी डॉलर (+३०४%). चीन ७८९.२ दशलक्ष अमेरिकी डॉलर; हाँगकाँग ५.९ दशलक्ष अमेरिकी डॉलरवरून २५.३ दशलक्ष अमेरिकी डॉलर.
  • क: ७३२.९ दशलक्ष अमेरिकी डॉलरवरून १.४५ अब्ज अमेरिकी डॉलर (+९८%). हाँगकाँग २६४.७ दशलक्ष अमेरिकी डॉलरवरून ८५७.७ दशलक्ष अमेरिकी डॉलर; अमेरिका १३०.९ दशलक्ष अमेरिकी डॉलर; नेदरलँड्स १२४.४ दशलक्ष अमेरिकी डॉलर.
  • ड: २३.१ दशलक्ष अमेरिकी डॉलरवरून ५६२.४ दशलक्ष अमेरिकी डॉलर (+२३३३%). मलेशिया ३९०.८ दशलक्ष अमेरिकी डॉलर; सिंगापूर १०२.४ दशलक्ष अमेरिकी डॉलर; हाँगकाँग २५.२ दशलक्ष अमेरिकी डॉलर.
  • इ: १४.६ दशलक्ष अमेरिकी डॉलरवरून २६०.५ दशलक्ष अमेरिकी डॉलर (+१६८०%). चीन १०८.६ दशलक्ष अमेरिकी डॉलर; सिंगापूर ७६.८ दशलक्ष अमेरिकी डॉलर; हाँगकाँग २२.३ दशलक्ष अमेरिकी डॉलर; अमेरिका २०.७ दशलक्ष अमेरिकी डॉलर.
  • लेखात स्मार्टफोनसाठी गंतव्य देशांनुसार तपशील दिलेला नाही.

स्थिर–गतिशील दुवा

कोणताही देश सहसा जोडणी (स्मार्टफोनसारखी तयार उत्पादने) यातून इलेक्ट्रॉनिक्स क्षेत्रात प्रवेश करतो, आणि नंतर उप-जोडण्या, घटक व कच्चा माल यांमध्ये खोलवर जातो. मूल्य साखळीत वर सरकल्याने देशांतर्गत मूल्यवर्धन वाढते, आयातीवरील अवलंबित्व कमी होते आणि पुरवठा साखळीची लवचिकता बळकट होते. भारताची प्रोत्साहन रचना याच क्रमाने आहे: प्रथम मोठ्या प्रमाणावरील इलेक्ट्रॉनिक्ससाठी (मोबाइल फोन) उत्पादन-संलग्न प्रोत्साहन (पीएलआय) योजना, नंतर घटकांवर केंद्रित पाठबळ (इलेक्ट्रॉनिक घटक उत्पादन योजना, ईसीएमएस). स्मार्टफोनचा घसरता वाटा आणि स्मार्टफोनव्यतिरिक्त इतर वस्तूंची वेगवान वाढ हे अंतिम जोडणीच्या पलीकडे हळूहळू होत असलेल्या विस्ताराशी सुसंगत आहे, तरीही लेखात हा कल कोणत्याही विशिष्ट योजनेला दिलेला नाही.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – अर्थव्यवस्था: औद्योगिक धोरण, उत्पादन व निर्यात, बाह्य क्षेत्र; जीएस३ – विज्ञान व तंत्रज्ञान: स्वदेशीकरण.

पार्श्वभूमी

मोठ्या प्रमाणावरील इलेक्ट्रॉनिक्स उत्पादनासाठी पीएलआय योजना (एलएसईएम)

इलेक्ट्रॉनिक घटक उत्पादन योजना (ईसीएमएस)

अधिक संदर्भ

  • इलेक्ट्रॉनिक्स निर्यात २०१४-१५ मधील सुमारे ₹३८ हजार कोटींवरून २०२५-२६ मध्ये सुमारे ₹४.२४ लाख कोटी झाली, तर उत्पादन सुमारे ₹१.९ लाख कोटींवरून सुमारे ₹१३.११ लाख कोटी झाले.
  • पीआयबीने उद्धृत केलेल्या डीजीसीआयएस आकडेवारीनुसार आर्थिक वर्ष २०२४-२५ मध्ये इलेक्ट्रॉनिक वस्तूंची आयात ९८.६ अब्ज अमेरिकी डॉलर होती, तर निर्यात सुमारे ३८.५ अब्ज अमेरिकी डॉलर होती. आयातीवरील अवलंबित्व अजूनही मोठे आहे. इलेक्ट्रॉनिक्स ही तिसऱ्या क्रमांकाची सर्वात मोठी निर्यात श्रेणी आहे.
  • एलएसईएमसाठीच्या पीएलआयच्या बाह्य मूल्यमापनात आर्थिक वर्ष २०२३-२४ मध्ये देशांतर्गत मूल्यवर्धन २३% पर्यंत वाढल्याचे नोंदवले गेले.
  • भारत हा संख्येनुसार जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचा मोबाइल फोन उत्पादक देश आहे.

मेन्सचे पैलू

  • निर्यात टोपलीचा विस्तार. स्मार्टफोनव्यतिरिक्त इतर इलेक्ट्रॉनिक्स (+५६.५%) स्मार्टफोनपेक्षा (+३५.८%) अधिक वेगाने वाढले आणि त्यांचा वाटा ३९.७% वरून ४३.२% झाला. हे अंतिम जोडणीकडून घटक, मुद्रित सर्किट बोर्ड, संपर्क उपकरणे तसेच मेमरी व साठवण यांकडे जाणाऱ्या धोरणात्मक बदलाला पाठबळ देते.
  • आधारभूत वर्षाचा परिणाम. सर्वात लक्षवेधी वाढीचे दर (३२१९%, २३३३%, १६८०%) अगदी लहान आधारापासून सुरू होतात (६३.३ दशलक्ष अमेरिकी डॉलर, २३.१ दशलक्ष अमेरिकी डॉलर, १४.६ दशलक्ष अमेरिकी डॉलर). निरपेक्ष दृष्टीने रेषा अ (२.१० अब्ज अमेरिकी डॉलर) आणि रेषा क (१.४५ अब्ज अमेरिकी डॉलर) अधिक महत्त्वाच्या आहेत. काळजीपूर्वक लिहिलेल्या उत्तरात टक्केवारी आणि निरपेक्ष मूल्ये दोन्ही द्यावीत.
  • गंतव्य देश प्रादेशिक मूल्य साखळ्यांकडे निर्देश करतात. सिंगापूर, चीन, हाँगकाँग आणि मलेशिया हे अनेक रेषांसाठी प्रमुख बाजार आहेत, आणि रेषा क मध्ये हाँगकाँगची भूमिका मोठी आहे. यावरून केवळ अंतिम ग्राहक मागणी नव्हे, तर आशियाई पुरवठा साखळ्या आणि पुनर्निर्यात/व्यापार केंद्रांशी होणारे एकीकरण सूचित होते. अमेरिका व नेदरलँड्सचे प्रमाण लहान आहे. प्रगत अर्थव्यवस्थांच्या बाजारपेठांत विविधीकरण हा मुख्य परीक्षेसाठी चर्चेचा मुद्दा आहे.
  • मूल्यवर्धन विरुद्ध एकूण निर्यात. निर्यातवाढ म्हणजे देशांतर्गत मूल्यवर्धन नव्हे. मूल्यमापन आकडेवारीनुसार एलएसईएममध्ये मूल्यवर्धन २३% (आर्थिक वर्ष २०२३-२४) आहे, आणि घटकांमधील आयात अवलंबित्व जास्त आहे. ही दरी भरून काढणे हा ईसीएमएसचा उद्देश आहे.
  • धोरणातील क्रम. पीएलआय (जोडणी, प्रमाण) नंतर ईसीएमएस (घटक) आणि सेमीकंडक्टर कार्यक्रम. पायाभूत सुविधा, कुशल मनुष्यबळ, लॉजिस्टिक्स आणि व्यापार करार हे पूरक घटक आहेत.
  • बाह्य अवलंबित्व आणि जोखीम. काही मोजक्या उत्पादन रेषा आणि आशियाई केंद्रांवरील अवलंबित्व, आयात केलेला कच्चा माल (उदा. मुद्रित सर्किट बोर्ड आणि दुर्मिळ मृदा चुंबक) आणि जागतिक मागणीची चक्रे या जोखमी आहेत.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस३, १५ गुण:** "भारताची इलेक्ट्रॉनिक्स निर्यात स्मार्टफोनच्या पलीकडे विस्तारत आहे. या बदलात पीएलआय आणि इलेक्ट्रॉनिक घटक उत्पादन योजनेच्या भूमिकेचे मूल्यमापन करा, तसेच देशांतर्गत मूल्यवर्धन वाढवण्यातील आणि निर्यात बाजारपेठांचे विविधीकरण करण्यातील आव्हानांची चर्चा करा."

संबंधित विषय

  • उत्पादन-संलग्न प्रोत्साहन योजना (१४ क्षेत्रे), मेक इन इंडिया, आत्मनिर्भर भारत
  • भारत सेमीकंडक्टर मिशन / सेमिकॉन इंडिया; इलेक्ट्रॉनिक्स उत्पादन क्लस्टर; स्पेक्स
  • राष्ट्रीय इलेक्ट्रॉनिक्स धोरण, २०१९; ईएसडीएम क्षेत्र; जागतिक मूल्य साखळ्या
  • भारताचे बाह्य क्षेत्र: निर्यातीची रचना, चालू खाते, मुक्त व्यापार करार
  • महत्त्वाची खनिजे व दुर्मिळ मृदा; पुरवठा साखळीची लवचिकता

विषय: GS3

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

19 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत