BrainParrot

केंद्रीय आरोग्य मंत्रालयाने जागतिक प्रतिजैविक प्रतिरोध जागरूकता सप्ताह २०२६ पाळला, प्रतिजैविक प्रतिरोधाविरुद्ध सामूहिक कृतीचे आवाहन

GS2संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗

सारांश

केंद्रीय आरोग्य मंत्रालयाने नवी दिल्लीतील कर्तव्य भवन येथे जागतिक एएमआर जनजागृती सप्ताह २०२६ च्या राष्ट्रीय पाळणुकीचे उद्घाटन केले. या वर्षीचे घोषवाक्य "एक आरोग्य, एक कृती: आताच एएमआर रोखा" असे होते.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ — आरोग्य; जीएस३ — विज्ञान व तंत्रज्ञान/जैवतंत्रज्ञान (एएमआर), पर्यावरण (एक आरोग्य)

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • जागतिक एएमआर जनजागृती सप्ताह: दरवर्षी १८–२४ नोव्हेंबर; २०२६ चे घोषवाक्य "एक आरोग्य, एक कृती: आताच एएमआर रोखा".
  • एनएपी-एएमआर २.० (२०२५–२९): केंद्रीय आरोग्य मंत्री जे. पी. नड्डा यांनी नोव्हेंबर २०२५ मध्ये जागतिक एएमआर जनजागृती सप्ताहात सुरू केला; पहिला एनएपी-एएमआर २०१७ मध्ये सुरू झाला.
  • एएमआर नियंत्रणावरील राष्ट्रीय कार्यक्रम: आरोग्य मंत्रालय, समन्वय राष्ट्रीय रोग नियंत्रण केंद्र (एनसीडीसी). भर: एएमआर पाळतीसाठी प्रयोगशाळा क्षमता, संसर्ग प्रतिबंध व नियंत्रण, प्रतिजैविक व्यवस्थापन आणि जनजागृती.
  • एक आरोग्य: मानव, प्राणी, वनस्पती/अन्न प्रणाली आणि पर्यावरण यांना जोडते.
  • कार्यक्रमातील सहभागी: राष्ट्रीय आरोग्य प्रणाली संसाधन केंद्र, केंद्रीय औषध मानक नियंत्रण संस्था, पशुसंवर्धन विभाग, भारतीय वैद्यकीय संघटना, अखिल भारतीय औषधविक्रेते व रसायनविक्रेते संघटना.
  • सर्दी आणि फ्लू यांसारख्या विषाणूजन्य संसर्गांविरुद्ध प्रतिजैविके प्रभावी नसतात.
  • केंद्रीय आरोग्य सचिव: पुण्य सलिला श्रीवास्तव; केंद्रीय आरोग्य मंत्री: जे. पी. नड्डा.

आकडेवारी आणि तपशील

  • भारतात सूक्ष्मजीवरोधी औषधांच्या निम्म्यापेक्षा जास्त विक्री प्रिस्क्रिप्शनशिवाय होते.
  • बाह्यरुग्ण विभागातील जवळजवळ निम्मी प्रतिजैविक प्रिस्क्रिप्शन्स अयोग्य असतात.
  • एनएपी-एएमआर २.० चा कालावधी: २०२५–२०२९ (पाच वर्षे).
  • सहभागींनी व्याप्ती वाढवण्यासाठी सुचवलेले उपाय:
  • जनजागृती मोहिमा;
  • स्वतःहून औषध घेण्यास प्रतिबंध;
  • प्रतिजैविके आणि कालबाह्य औषधांची योग्य विल्हेवाट;
  • प्रिस्क्रिप्शनशिवाय विक्रीविरुद्ध औषध दुकानांत कायदेशीर इशारे लावणे;
  • कमी दर्जाच्या आणि बनावट औषधांना आळा घालणे;
  • पशुवैद्यकशास्त्रात, विशेषतः अन्नासाठीच्या प्राण्यांमध्ये, प्रतिजैविकांचा योग्य वापर;
  • संसर्ग रोखण्यासाठी आरोग्य सुविधांमध्ये गुणवत्ता मानके.
  • जनतेसाठी सल्ला:
  • स्वतःहून औषधोपचार करू नका;
  • प्रतिजैविके इतरांना वाटू नका;
  • उरलेली औषधे वापरू नका;
  • संसर्ग कमी करण्यासाठी स्वच्छता व सफाई, सुरक्षित पाणी, सुरक्षित अन्न आणि लसीकरण.
  • अधोरेखित केलेल्या भूमिका:
  • वैद्य: केवळ वैद्यकीय गरज असेल तेव्हाच, उपचार मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार औषधे लिहून द्यावीत;
  • औषधविक्रेते: केवळ वैध प्रिस्क्रिप्शनवरच औषधे द्यावीत आणि रुग्णांना समुपदेशन करावे;
  • राज्ये/केंद्रशासित प्रदेश, आरोग्य व शैक्षणिक संस्था आणि समुदाय संघटना: समाजातील प्रत्येक घटकापर्यंत संदेश पोहोचवतील.
  • सचिवांनी सांगितले की ही बांधिलकी जनजागृती सप्ताहापुरती मर्यादित न राहता रोजच्या औषधे लिहून देण्यात, देण्यात आणि वापरण्यात दिसली पाहिजे.
  • प्रसिद्धिपत्रकात भारतातील एएमआरमुळे होणारे मृत्यू किंवा रोगभार यांचे आकडे दिलेले नाहीत.

स्थिर–गतिशील दुवा

एएमआर तेव्हा उद्भवतो, जेव्हा सूक्ष्मजीव (जीवाणू, विषाणू, बुरशी, परजीवी) स्वतःला मारण्यासाठी बनवलेल्या औषधांना विरोध करण्यास सक्षम बनतात. मानव, पशुधन, शेती आणि पर्यावरणात सूक्ष्मजीवरोधी औषधांचा गैरवापर व अतिवापर झाल्याने ही प्रक्रिया वेगवान होते. याची कारणे अनेक क्षेत्रांत पसरलेली असल्याने धोरणात्मक प्रतिसाद म्हणून 'एक आरोग्य' दृष्टिकोन स्वीकारला जातो. तो मानवी, प्राणी व पर्यावरणीय आरोग्य यांचा परस्परसंबंध मान्य करतो. भारताचा प्रतिसाद एएमआरवरील राष्ट्रीय कृती आराखड्यातून दिसतो. तो आरोग्य मंत्रालयाच्या एएमआर नियंत्रणावरील राष्ट्रीय कार्यक्रमाद्वारे राबवला जातो आणि त्याचा समन्वय राष्ट्रीय रोग नियंत्रण केंद्र (एनसीडीसी) करते.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस२ – सामाजिक न्याय: आरोग्य, सरकारी धोरणे व हस्तक्षेप; जीएस३ – विज्ञान व तंत्रज्ञान: जैवतंत्रज्ञान व आरोग्य; जीएस३ – पर्यावरण: प्रदूषण व परिसंस्थांमधील परस्परसंबंध; पूर्वपरीक्षा – चालू घडामोडी (आरोग्य).

पार्श्वभूमी

सूक्ष्मजीवरोधी प्रतिरोध (एएमआर)

एएमआरवरील राष्ट्रीय कृती आराखडा (एनएपी-एएमआर)

जागतिक एएमआर जनजागृती सप्ताह

अधिक संदर्भ

  • एनएपी-एएमआर २.० च्या प्रक्षेपणावेळी प्रधान वैज्ञानिक सल्लागारांनी नमूद केले की केरळ आणि गुजरात ही प्रतिजैविकांच्या काउंटरवरील विक्रीवर बंदी घालणारी पहिली राज्ये होती. हे महत्त्वाचे आहे, कारण प्रस्तुत प्रसिद्धिपत्रक प्रिस्क्रिप्शनशिवाय होणारी विक्री ही मोठी समस्या मानते.
  • राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय भागधारकांसोबत नवीन तंत्रज्ञान मंच उभारण्यासाठी भारत एएमआर नवोन्मेष केंद्राची स्थापना करण्यात आली.
  • २०२३ मधील भारताच्या जी२० अध्यक्षपदाखाली नेत्यांच्या घोषणापत्रात एएमआरवर प्रकाश टाकण्यात आला.
  • एनएपी-एएमआर २.० मध्ये शोध जाळे, जनुकीय पाळत आणि प्रतिजैविक अवशेषांसाठी पर्यावरणीय नमुने घेणे यांचा विस्तार केला आहे, असे वर्णन आहे. यात रुग्णालये, पशुधन फार्म आणि औषधनिर्माण सुविधांमधील सांडपाण्याच्या देखरेखीचा समावेश आहे.
  • टीका: व्हिजन आयएएसने सारांशित केलेल्या एका द हिंदू संपादकीयानुसार, पहिल्या आराखड्याची राज्य पातळीवरील अंमलबजावणी कमकुवत होती. नवीन आराखड्यात राज्यांनी आराखडे तयार करावेत यासाठी यंत्रणा नाही, तसेच संयुक्त आढावा आणि वैधानिक अनुपालनाची आवश्यकता यांचाही अभाव आहे.
  • जागतिक भार (व्हिजन आयएएसनुसार): दरवर्षी सुमारे ४.९५ दशलक्ष मृत्यू एएमआरशी संबंधित आहेत, त्यापैकी १.२७ दशलक्ष थेट एएमआरमुळे झालेले आहेत.

मेन्सचे पैलू

  • वर्तनात्मक व नियामक कारणे: काउंटरवरील विक्री (निम्म्यापेक्षा जास्त विक्री प्रिस्क्रिप्शनशिवाय) आणि अयोग्य प्रिस्क्रिप्शन (बाह्यरुग्ण विभागातील जवळजवळ निम्मी) यांतून दिसते की नवीन औषधांइतकेच अंमलबजावणी आणि औषधे लिहून देणाऱ्यांचे वर्तन महत्त्वाचे आहे. उपायांत औषध दुकानांत कायदेशीर इशारे आणि कमी दर्जाच्या व बनावट औषधांवर तपासणी यांचा समावेश आहे, जे केंद्रीय औषध मानक नियंत्रण संस्था आणि राज्य औषध नियंत्रकांमार्फत होणाऱ्या नियमनाशी जोडलेले आहे.
  • प्रत्यक्षात 'एक आरोग्य': प्रसिद्धिपत्रकात अन्नासाठीच्या प्राण्यांमधील पशुवैद्यकीय वापर, वनस्पती व अन्न प्रणाली आणि पर्यावरण यांचा उल्लेख आहे; पशुसंवर्धन अधिकारीही उपस्थित होते. हे प्रत्यक्षात आणण्यासाठी मंत्रालयांमध्ये (आरोग्य, पशुसंवर्धन, कृषी, पर्यावरण) समन्वय आवश्यक आहे. एनएपी-एएमआर २.० कालमर्यादा आणि अर्थसंकल्प असलेल्या मंत्रालयनिहाय आराखड्यांद्वारे हा प्रयत्न करते.
  • संघराज्यवाद: आरोग्य हा राज्यसूचीतील विषय आहे आणि एएमआरचे प्रमुख निर्धारक घटक राज्यांच्या अधिकारक्षेत्रात येतात. राज्ये आभासी पद्धतीने उपस्थित होती. राज्यांना आराखडे तयार करण्यास भाग पाडणारी यंत्रणा एनएपीमध्ये नाही, ही टीका येथे संबंधित ठरते.
  • जनजागृती आणि समता: पात्र डॉक्टरांपर्यंत मर्यादित पोहोच असलेल्यांपर्यंत जनजागृती मोहिमा पोहोचणे आवश्यक आहे, कारण ते अनेकदा स्वतःहून औषध घेतात किंवा काउंटरवरून खरेदी करतात. लसीकरण, स्वच्छता आणि सुरक्षित पाणी प्रतिजैविकांची गरज कमी करतात, त्यामुळे एएमआर सार्वजनिक आरोग्य पायाभूत सुविधांशी जोडला जातो.
  • नवोन्मेष आणि संशोधन प्रवाह: निदान साधने आणि नवीन उपचारपद्धती विकसित करणे हा एनएपी-एएमआर २.० चा भाग आहे. हे भारताच्या जैवतंत्रज्ञान संशोधन-विकासाशी आणि एएमआर नवोन्मेष केंद्राशी जोडलेले आहे.
  • जागतिक नेतृत्व: भारताची भूमिका (२०२३ मधील जी२० घोषणापत्र, जागतिक आरोग्य संघटनेच्या जागतिक कृती आराखड्याशी सुसंगत राष्ट्रीय आराखडा) त्याला एएमआर प्रशासनात अग्रणी स्थान देते, पण देशांतर्गत अंमलबजावणीवरच विश्वासार्हता ठरेल.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस२ / जीएस३, १५ गुण:** "सूक्ष्मजीवरोधी प्रतिरोध हे 'एक आरोग्य' आव्हान आहे. एएमआरवरील राष्ट्रीय कृती आराखडा २.० द्वारे भारताने दिलेल्या धोरणात्मक प्रतिसादाची चर्चा करा आणि विविध क्षेत्रांत व राज्यांमध्ये तो राबवण्यातील आव्हानांचे विश्लेषण करा."

संबंधित विषय

  • औषधे व प्रसाधने अधिनियम, १९४०; केंद्रीय औषध मानक नियंत्रण संस्था; प्रिस्क्रिप्शन औषधांवरील अनुसूचीआधारित निर्बंध
  • जागतिक आरोग्य संघटनेचा एएमआरवरील जागतिक कृती आराखडा; चतुःपक्षीय (जागतिक आरोग्य संघटना, अन्न व कृषी संघटना, जागतिक पशुआरोग्य संघटना, संयुक्त राष्ट्र पर्यावरण कार्यक्रम) 'एक आरोग्य' सहकार्य
  • राष्ट्रीय रोग नियंत्रण केंद्र, एकात्मिक रोग पाळत कार्यक्रम
  • राष्ट्रीय आरोग्य अभियान, आरोग्य हा राज्यसूचीतील विषय (सातवी अनुसूची)
  • पशुवैद्यकीय प्रतिजैविक वापर, अन्न व सांडपाण्यातील प्रतिजैविक अवशेष

विषय: GS2

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

18 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत