BrainParrot

श्री शिवराज सिंह चौहान २० नोव्हेंबर रोजी भारताची पहिली स्वदेशी एच५एन१ (क्लेड २.३.२.१ए) कोंबडी लस राष्ट्राला समर्पित करणार

GS3संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗

सारांश

केंद्रीय कृषिमंत्री शिवराजसिंह चौहान २० नोव्हेंबर २०२६ रोजी भोपाळ येथील आयसीएआर-एनआयएचएसएडी येथे कोंबड्यांसाठीची भारतातील पहिली स्वदेशी निष्क्रिय (इनअ‍ॅक्टिव्हेटेड) एच५एन१ (क्लेड २.३.२.१ए) एचपीएआय लस राष्ट्राला समर्पित करतील. ही लस आयसीएआर-एनआयएचएसएडीने विकसित केली आहे.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ – विज्ञान व तंत्रज्ञान/जैवतंत्रज्ञान; जीएस३ – कृषी (पशुधन/कुक्कुटपालन अर्थव्यवस्था); जीएस२ – आरोग्य (एक आरोग्य)

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • लस: कोंबड्यांसाठीची निष्क्रिय एच५एन१ (क्लेड २.३.२.१ए) एचपीएआय लस, भारताची पहिली स्वदेशी लस. ती भोपाळच्या आयसीएआर-एनआयएचएसएडीने विकसित केली असून २० नोव्हेंबर २०२६ रोजी राष्ट्राला समर्पित केली जाईल.
  • आयसीएआर-एनआयएचएसएडी मध्य प्रदेशातील भोपाळ येथे, आयसीएआरअंतर्गत (कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालय) आहे. एचपीएआयला सामान्यतः बर्ड फ्लू म्हणतात.
  • भारतातील उद्रेकांना एच५एन१ आणि एच५एन८ हे उपप्रकार कारणीभूत आहेत. एच५एन१ क्लेड २.३.२.१ए हा कोंबड्यांमधील बहुतेक उद्रेकांना जबाबदार क्लेड आहे आणि त्यासाठी कोणतीही विशिष्ट व्यावसायिक लस अस्तित्वात नव्हती.
  • जागतिक मानवी रुग्णसंख्येचा स्रोत जागतिक आरोग्य संघटना (डब्ल्यूएचओ) आहे.
  • मंत्री: शिवराजसिंह चौहान, केंद्रीय कृषी व शेतकरी कल्याण आणि ग्रामीण विकास मंत्री.

आकडेवारी आणि तपशील

  • एचपीएआय उद्रेकांमुळे संसर्गित पक्ष्यांमध्ये जवळपास १०० टक्के मृत्युदर होऊ शकतो. मोठ्या प्रमाणावरील नाश (कलिंग) आणि व्यापार निर्बंधांमुळे मोठे नुकसान होते.
  • भारतात प्रथम आढळ: २००६. तेव्हापासून एच५एन१ आणि एच५एन८ चे एकत्रित ५०० हून अधिक उद्रेक.
  • मोठ्या उद्रेकामुळे भारताच्या जीडीपी वाढीत १.५ टक्क्यांपर्यंत घट होऊ शकते. रोग अनियंत्रितपणे पसरल्यास २० टक्क्यांहून अधिक कुक्कुट लोकसंख्या धोक्यात येऊ शकते.
  • २००६ मधील उद्रेकामुळे अंदाजे प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष नुकसान २,२००–३,००० कोटी रुपये झाले. मणिपूरमधील उद्रेकामुळे राज्याच्या जीडीपीच्या ०.५ टक्क्यांइतके नुकसान झाले.
  • डब्ल्यूएचओ: २००३ पासून भारतासह २५ देशांमध्ये १,००३ मानवी एच५एन१ रुग्ण, त्यात ४७९ मृत्यू.
  • क्लेड २.३.२.१ए चे संसर्ग अलीकडे सस्तन प्राण्यांमध्ये आणि तीन मानवी रुग्णांमध्ये आढळले आहेत.
  • शेताबाहेरील परिणाम: लेखानुसार हा रोग जागतिक व्यापार, कुक्कुट उत्पादनांच्या किमती आणि शेतकऱ्यांच्या उपजीविकेवर परिणाम करू शकतो. लसीचा उद्देश भारतात प्रचलित असलेल्या क्लेड २.३.२.१ए एच५एन१ प्रकारांपासून संरक्षण देणे हा आहे, असेही त्यात म्हटले आहे.
  • लेखात नमूद नाही: परिणामकारकता किंवा चाचणी आकडेवारी, नियामक मंजुरी किंवा परवाना स्थिती, उत्पादन व वितरण योजना, किंवा भारताच्या उद्रेक-नियंत्रण धोरणातील बदल.

स्थिर–गतिशील दुवा

  • प्राणिजन्य रोग प्राणी आणि मानव यांच्यात संक्रमित होतात. कोंबड्यांचे लसीकरण केल्याने विषाणूचा प्रसार, आर्थिक नुकसान आणि सस्तन प्राणी व मानवांमध्ये संक्रमणाचा धोका कमी होतो.
  • एव्हियन इन्फ्लुएंझा (बर्ड फ्लू) हा पक्ष्यांचा विषाणूजन्य रोग आहे. उपप्रकाराचे नाव (एच५एन१) हे दोन पृष्ठभागावरील प्रथिनांना सूचित करते: हेमॅग्लुटिनिन प्रकार ५ आणि न्यूरामिनिडेज प्रकार १. क्लेड म्हणजे विषाणूच्या उत्क्रांतीय वंशावळी. संरक्षणासाठी लस प्रचलित क्लेडशी जुळणे महत्त्वाचे असते.
  • स्थिर संकल्पना म्हणजे लसीकरण विरुद्ध नाश (कलिंग) याद्वारे रोग नियंत्रण, एक आरोग्य दृष्टिकोन आणि कुक्कुटपालनाचे आर्थिक महत्त्व.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – विज्ञान व तंत्रज्ञान: जैवतंत्रज्ञान आणि तंत्रज्ञानाचे स्वदेशीकरण | जीएस३ – कृषी: पशुसंवर्धन, कुक्कुटपालनाचे अर्थशास्त्र | जीएस२ – आरोग्य: प्राणिजन्य रोग (झुनोसेस) आणि एक आरोग्य

पार्श्वभूमी

आयसीएआर-राष्ट्रीय उच्च सुरक्षा प्राणी रोग संस्था (एनआयएचएसएडी), भोपाळ

अत्यंत रोगकारक एव्हियन इन्फ्लुएंझा (एचपीएआय) / एच५एन१

अधिक संदर्भ

  • पूर्वीचे पाऊल: डिसेंबर २०२२ मध्ये आयसीएआर-एनआयएचएसएडीची कोंबड्यांसाठीची निष्क्रिय कमी-रोगकारक एव्हियन इन्फ्लुएंझा (एच९एन२) लस अ‍ॅग्रिनोव्हेट इंडिया लि. मार्फत उद्योगाकडे (मे. ग्लोबियन इंडिया प्रा. लि.) हस्तांतरित करण्यात आली. ही पहिली स्वदेशी एच९एन२ लस असल्याचे सांगण्यात आले.
  • संबंधित तंत्रज्ञाने: एनआयएचएसएडीच्या शास्त्रज्ञांनी एव्हियन इन्फ्लुएंझाच्या रक्तजल निदानासाठी अप्रत्यक्ष एलिसा किट आणि एव्हियन इन्फ्लुएंझा ए प्रकार निश्चितीसाठी तसेच एच५ व एच९ उपप्रकारांमध्ये फरक करण्यासाठी मल्टिप्लेक्स रिअल-टाइम आरटी-पीसीआर किट जारी केले आहे.
  • एव्हियन इन्फ्लुएंझा क्षमतेचा उगम: २००६ मधील भारतातील पहिल्या एचपीएआय एच५एन१ बर्ड फ्लू उद्रेकानंतर, आयसीएआरच्या विशेष अनुदानातून २००८ मध्ये एनआयएचएसएडीच्या भोपाळ परिसरात एसपीएफ (विशिष्ट रोगकारक-मुक्त) घटक स्थापन करण्यात आला.
  • धोरणात्मक चौकट: जुलै २०२४ मध्ये पशुसंवर्धन व दुग्धव्यवसाय विभागाने एक आरोग्य दृष्टिकोनांतर्गत एव्हियन इन्फ्लुएंझा सर्वेक्षण व लसीकरणावर उच्चस्तरीय विचारमंथन सत्र आयोजित केले, ज्यात मानवी आरोग्य, पशुसंवर्धन आणि वन्यजीव क्षेत्रांकडून सादरीकरणे झाली.

मेन्सचे पैलू

  • आर्थिक पणाला लागलेले हितसंबंध: कुक्कुट उद्रेकांमुळे संपूर्ण कळपाचा मृत्यू, नाश (कलिंग), व्यापार निर्बंध आणि शेतकऱ्यांचे नुकसान होते. २००६ आणि मणिपूरची उदाहरणे, जीडीपी वाढीची १.५ टक्के संवेदनशीलता आणि २० टक्के कुक्कुट लोकसंख्या धोक्यात असल्याचा आकडा प्रणालीगत धोका दर्शवतात.
  • सार्वजनिक आरोग्य आणि एक आरोग्य: क्लेड २.३.२.१ए चे सस्तन प्राण्यांमध्ये संक्रमण आणि तीन मानवी रुग्ण, तसेच जागतिक स्तरावर १,००३ मानवी रुग्णांपैकी ४७९ मृत्यू, यामुळे कुक्कुट नियंत्रण हा सार्वजनिक आरोग्याचा उपाय ठरतो. यातून प्राणी आरोग्य, मानवी आरोग्य आणि पर्यावरण यांचा दुवा दिसतो.
  • जैवतंत्रज्ञानातील आत्मनिर्भरता: या क्लेडसाठी कोणतीही व्यावसायिक लस अस्तित्वात नव्हती, त्यामुळे स्वदेशी उत्पादनामुळे आयातीवरील अवलंबित्व कमी होते आणि ती प्रचलित प्रकारांशी जुळवता येते.
  • संस्थात्मक क्षमता: ही लस बीएसएल-३/एबीएसएल-४ रचना असलेल्या सार्वजनिक क्षेत्रातील आयसीएआर प्रयोगशाळेतून आली आहे, जे सार्वजनिक संशोधन संस्थांची भूमिका दर्शवते. व्यावसायीकरण आणि खासगी उत्पादकांना तंत्रज्ञान हस्तांतरण यावर परिणामकारकता ठरेल.
  • आव्हाने: लसीकरणाचा व्यापार दर्जावर आणि रोग सर्वेक्षणावर परिणाम होऊ शकतो, तसेच त्यासाठी मजबूत जैवसुरक्षा, शीतसाखळी आणि विस्तार सेवा आवश्यक आहेत. लहान आणि परसातील कुक्कुटपालकांना समान उपलब्धता मिळणे हेही महत्त्वाचे आहे.
  • पुढील वाटचाल: जलद परवाना आणि उत्पादन वाढ, पशुवैद्यकीय व मानवी आरोग्य संस्थांमध्ये एकात्मिक सर्वेक्षण, शेतकऱ्यांना नुकसानभरपाई व जनजागृती, आणि आंतरराष्ट्रीय मानकांचे पालन.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस३ (विज्ञान व तंत्रज्ञान/कृषी), १० गुण:** "भारताने कोंबड्यांमधील एच५एन१ एव्हियन इन्फ्लुएंझासाठी आपली पहिली स्वदेशी लस विकसित केली आहे. एव्हियन इन्फ्लुएंझा नियंत्रणाचे आर्थिक आणि सार्वजनिक आरोग्य महत्त्व तसेच एक आरोग्य दृष्टिकोन यावर चर्चा करा."

संबंधित विषय

  • प्राणिजन्य रोग आणि महामारी सज्जता (एक आरोग्य, जागतिक आरोग्य संघटना)
  • पशुसंवर्धन व दुग्धव्यवसाय: पशुधन रोग नियंत्रण योजना, राष्ट्रीय पशु रोग नियंत्रण कार्यक्रम
  • आयसीएआर आणि कृषी संशोधन व्यवस्था
  • लसींचे प्रकार: निष्क्रिय, जिवंत-क्षीणित, एमआरएनए; क्लेड/उपप्रकार नामकरण
  • जैवसुरक्षा पातळी (बीएसएल-१ ते बीएसएल-४) आणि जैवसंरक्षण

विषय: GS3

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

18 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत