संरक्षण मंत्री चौथ्या भारत-जपान २+२ मंत्रिस्तरीय संवादात सहभागी होणार आणि टोकियो येथे जपानी समकक्षांशी द्विपक्षीय चर्चा करणार
प्रकाशित: · अद्ययावत:
स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗
सारांश
संरक्षणमंत्री राजनाथ सिंह १८–१९ नोव्हेंबर २०२६ रोजी जपानच्या दौऱ्यावर जाणार आहेत. टोकियो येथे होणाऱ्या ४ थ्या भारत–जपान परराष्ट्र आणि संरक्षणमंत्र्यांच्या संवादासाठी (२+२) ते जात आहेत. परराष्ट्रमंत्री एस. जयशंकर यांच्यासह ते सहअध्यक्षपद भूषवतील.
प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
- २+२ = परराष्ट्रमंत्री आणि संरक्षणमंत्री यांचा संवाद. भारत–जपान: पहिली मंत्रिस्तरीय आवृत्ती ३० नोव्हेंबर २०१९ (नवी दिल्ली); दुसरी टोकियो येथे; तिसरी नवी दिल्लीत; चौथी टोकियो येथे, १८–१९ नोव्हेंबर २०२६.
- भारत–जपान संबंध: विशेष सामरिक आणि जागतिक भागीदारी. ती २०१४ मध्ये स्थापन झाली.
- जपानसोबतचे सराव: जिमेक्स/जैमेक्स (नौदल), धर्म गार्डियन (लष्कर), शिन्यू मैत्री (हवाई दल), वीर गार्डियन, मलबार. जपान २०१५ मध्ये मलबारमध्ये कायमस्वरूपी सहभागी झाला आणि ऑस्ट्रेलिया २०२० मध्ये सामील झाला.
- जपानच्या सशस्त्र दलांना जपान आत्मसंरक्षण दले म्हणतात; सागरी शाखा म्हणजे जेएमएसडीएफ. जेएस इसे ही जेएमएसडीएफची युद्धनौका आहे.
- आसियान संरक्षणमंत्र्यांची बैठक-प्लस (एडीएमएम-प्लस): ऑक्टोबर २०२६ मधील भारत–जपान संरक्षणमंत्र्यांच्या संवादाचे स्थळ (सेबू).
- भारतीय युद्धनौका: आयएनएस सह्याद्री, शिवालिक-वर्गातील स्टेल्थ फ्रिगेट.
आकडेवारी आणि तपशील
- दौऱ्याच्या तारखा: १८–१९ नोव्हेंबर २०२६. हा ४ था २+२ आहे.
- रक्षामंत्री आणि जपानचे संरक्षणमंत्री यांच्यातील द्विपक्षीय चर्चा ही त्यांची या वर्षातील तिसरी भेट असेल: ऑगस्ट २०२६ मध्ये नवी दिल्ली, ऑक्टोबर २०२६ मध्ये सेबू येथे एडीएमएम-प्लस दरम्यान, आणि आता टोकियो.
- कार्यसूचीतील मुद्दे: संरक्षण साधने आणि तंत्रज्ञान सहकार्य; सागरी सुरक्षा; तिन्ही दलांमधील संयुक्त सरावांची व्याप्ती आणि गुंतागुंत वाढवणे; औद्योगिक भागीदारी अधिक दृढ करणे. या संवादात सामरिक आणि संरक्षण सहकार्याचा आढावा घेतला जाईल, तसेच प्रादेशिक आणि जागतिक घडामोडींवर मतांची देवाणघेवाण होईल.
- प्रसिद्धीपत्रकात कोणत्याही तिसऱ्या देशाचे नाव नाही, आणि करार किंवा खरेदीसारखी कोणतीही विशिष्ट फलनिष्पत्ती नमूद नाही.
- जैमेक्स २०२६: १३–१४ नोव्हेंबर २०२६; आयएनएस सह्याद्री आणि जेएस इसे; उपक्रमांमध्ये डावपेचात्मक हालचाली, संपर्क सराव आणि क्रॉस-डेक लँडिंग यांचा समावेश होता; उद्दिष्टे आंतरकार्यक्षमता, समन्वय आणि परस्पर समज ही होती.
स्थिर–गतिशील दुवा
- "२+२" म्हणजे काय: दोन देशांचे संरक्षणमंत्री आणि परराष्ट्रमंत्री एकत्र भेटतात अशी रचना. यामुळे सामरिक, संरक्षण आणि राजनैतिक मार्गांमध्ये राजकीय पातळीवर समन्वय साधता येतो.
- सामरिक तर्क: मुक्त, खुल्या, सर्वसमावेशक आणि नियमाधारित हिंद-प्रशांत क्षेत्राची दृष्टी भारत आणि जपान या दोघांची समान आहे. ही दृष्टी सार्वभौमत्वाचा आदर आणि सागरी नौवहन स्वातंत्र्य यांवर आधारित आहे. संरक्षण सहकार्य तीन मार्गांनी चालते: सर्व दलांमधील सराव, संरक्षण साधने आणि तंत्रज्ञान सहकार्य, आणि औद्योगिक भागीदारी.
- सरावांची शृंखला: जैमेक्स/जिमेक्स (नौदल), धर्म गार्डियन (लष्कर), शिन्यू मैत्री (हवाई दल) आणि मलबार (बहुपक्षीय). यातून आंतरकार्यक्षमता आणि परस्पर विश्वास वाढतो, जो पुढे २+२ सारख्या संस्थात्मक संवादांना बळ देतो.
अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस२ — भारत आणि त्याचा शेजार / द्विपक्षीय गट आणि करार (भारत–जपान विशेष सामरिक आणि जागतिक भागीदारी); जीएस३ — अंतर्गत आणि बाह्य सुरक्षा: संरक्षण सहकार्य आणि स्वदेशीकरण.
पार्श्वभूमी
भारत–जपान २+२ परराष्ट्र आणि संरक्षण मंत्रिस्तरीय संवाद
जैमेक्स / जिमेक्स (जपान–भारत सागरी सराव)
अधिक संदर्भ
- तिसऱ्या २+२ (नवी दिल्ली) चे निष्कर्ष:
- मुक्त, खुल्या आणि नियमाधारित हिंद-प्रशांत क्षेत्राची बांधिलकी.
- २००८ चे संयुक्त घोषणापत्र सुधारित आणि अद्ययावत करण्यावर सहमती.
- जपानचे युनिकॉर्न रेडिओ-अँटेना तंत्रज्ञान हस्तांतरित करण्यावर आणि भारतात जपानी नौदल जहाजांच्या देखभालीची शक्यता तपासण्यावर चर्चा.
- संरक्षणमंत्र्यांची बैठक, नवी दिल्ली (२० ऑगस्ट २०२६) चे निष्कर्ष:
- सागरी दळणवळण मार्गांच्या संरक्षणात समन्वय आणि जहाज दुरुस्ती व्यवस्थेच्या दिशेने काम.
- सागरी सुरक्षा सहकार्यावरील सामंजस्य व्यवस्थेवर स्वाक्षरी झाली. वीर गार्डियन २६ या हवाई सरावाच्या तयारीचे स्वागत करण्यात आले; या सरावासाठी जपान हवाई आत्मसंरक्षण दलाची लढाऊ विमाने प्रथमच भारतात येणार आहेत. सेबू बैठकीत (२८ ऑक्टोबर २०२६) वीर गार्डियन २६ दरम्यान जपान हवाई आत्मसंरक्षण दलाच्या लढाऊ विमानांच्या भारतातील या पहिल्यावहिल्या भेटीचा पुन्हा उल्लेख करण्यात आला.
- प्रगत संरक्षण तंत्रज्ञानात डीआरडीओ–एटीएलए सहकार्य, आणि संरक्षण उद्योग मंच आयोजित करण्याचा मानस.
- फेब्रुवारीमध्ये इंडोनेशियासोबत पहिला त्रिपक्षीय पासेक्स, आणि आपत्ती प्रतिसादासाठी हिंद-प्रशांत लॉजिस्टिक्स नेटवर्कला पाठिंबा.
मेन्सचे पैलू
- संस्थात्मक सामरिक विश्वास: दोन्ही संरक्षणमंत्र्यांच्या चार महिन्यांपेक्षा कमी काळात तीन भेटी (ऑगस्ट, ऑक्टोबर, नोव्हेंबर २०२६) उच्च गतीचे द्योतक आहेत. प्रसिद्धीपत्रकात ही भागीदारी समान लोकशाही मूल्ये, परस्पर विश्वास आणि एकत्र येणारे सामरिक हितसंबंध यांवर आधारित असल्याचे म्हटले आहे.
- हिंद-प्रशांत संतुलन: दोन्ही बाजू मुक्त, खुल्या, सर्वसमावेशक आणि नियमाधारित हिंद-प्रशांत क्षेत्रावर भर देतात. प्रसिद्धीपत्रकात कोणत्याही देशाचे नाव नाही, म्हणून उत्तरात प्रादेशिक संतुलनाचा मुद्दा प्रसिद्धीपत्रकातील विधान म्हणून नव्हे, तर अन्वयार्थ म्हणून मांडावा.
- संरक्षण-औद्योगिक सहकार्य: कार्यसूचीत साधने आणि तंत्रज्ञान सहकार्य तसेच औद्योगिक भागीदारी नमूद आहे. यापूर्वीचे निष्कर्ष (युनिकॉर्न, जहाज दुरुस्ती, डीआरडीओ–एटीएलए, संरक्षण उद्योग मंच) याची दिशा दर्शवतात. भारतासाठी हे स्वदेशीकरण आणि संरक्षण निर्यातीशी जोडलेले आहे.
- कार्यात्मक एकात्मता: वाढत्या व्याप्तीचे आणि गुंतागुंतीचे सर्वदलीय सराव (सह्याद्रीचे क्रॉस-डेक लँडिंग आणि संपर्क सराव) आंतरकार्यक्षमता वाढवतात. लॉजिस्टिक्स व्यवस्था (जहाज दुरुस्ती, सागरी दळणवळण मार्गांवरील समन्वय) यातून अधिक खोली येते.
- लघुपक्षीय दुवे: भारत–जपान धुरा क्वाड, मलबार आणि त्रिपक्षीय व्यवस्थांशी (भारत–जपान–इंडोनेशिया पासेक्स) तसेच हिंद-प्रशांत लॉजिस्टिक्स नेटवर्कमार्फत आपत्ती प्रतिसादाशी जोडली जाते.
- मूल्यमापनातील सावधगिरी: हे पूर्वावलोकन आहे. ठोस निष्कर्षांसाठी संपूर्ण उत्तरात संयुक्त निवेदनाचा मागोवा घ्यावा, कारण घोषणा अनेकदा प्रत्यक्ष अंमलबजावणीच्या पुढे असतात.
- पुढील वाटचाल: सामायिक सागरी क्षेत्र जागरूकता, सह-विकास प्रकल्प आणि परस्पर लॉजिस्टिक्स सहाय्य, हे सर्व व्यापक पूर्वेकडे पाहा धोरणाच्या चौकटीत.
संभाव्य मेन्स प्रश्न
**जीएस२, १५ गुण:** "भारत–जपान २+२ मंत्रिस्तरीय संवाद हा विशेष सामरिक आणि जागतिक भागीदारीच्या वाढत्या खोलीचे प्रतिबिंब आहे. या भागीदारीमागील प्रेरक घटक आणि संरक्षण सहकार्याची प्रमुख क्षेत्रे यांचे विश्लेषण करा, तसेच हिंद-प्रशांत क्षेत्रात सामरिक अभिसरणाचे ठोस निष्कर्षांत रूपांतर करताना येणाऱ्या आव्हानांची चर्चा करा."
संबंधित विषय
- क्वाड; मलबार सराव; एसीएसए-प्रकारचे लॉजिस्टिक्स करार; हिंद-प्रशांत महासागर उपक्रम
- भारताचे पूर्वेकडे पाहा धोरण; आसियान केंद्रस्थान आणि एडीएमएम-प्लस
- भारताचे इतर २+२ भागीदार (अमेरिका, ऑस्ट्रेलिया, रशिया); संरक्षण खरेदी आणि स्वदेशीकरण (संरक्षण क्षेत्रातील मेक इन इंडिया)
- शिवालिक-वर्गातील फ्रिगेट्स; भारतीय नौदलाचे सराव दिनदर्शिका
विषय: GS2
17 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत