BrainParrot

पंतप्रधानांचा मनिला येथील २३ व्या भारत-आसियान शिखर परिषदेत सहभाग

GS2संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗

सारांश

फिलिपिन्सचे राष्ट्राध्यक्ष फर्डिनांड मार्कोस ज्युनियर यांच्या निमंत्रणावरून पंतप्रधान मोदी मनिला येथे २३व्या भारत-आसियान शिखर परिषदेला आणि २१व्या पूर्व आशिया शिखर परिषदेला उपस्थित राहिले. त्यांनी नियमाधारित, सहकार्यावर आधारित इंडो-पॅसिफिकचा आणि आसियानच्या केंद्रस्थानाचा पुरस्कार केला.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ – आंतरराष्ट्रीय संबंध: आसियान, ॲक्ट ईस्ट धोरण, इंडो-पॅसिफिक, सागरी/सायबर/आपत्ती सहकार्य

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • २३वी आसियान-भारत शिखर परिषद आणि २१वी पूर्व आशिया शिखर परिषद: मनिला, फिलिपिन्स. आसियान अध्यक्ष २०२६: फिलिपिन्स; संकल्पना 'आपल्या भविष्याचा मार्ग, एकत्रितपणे'. फिलिपिन्स हा भारताचा आसियान देश समन्वयक आहे (द्विपक्षीय निवेदनानुसार २०२४ पासून).
  • सिंगापूर हे येणारे आसियान अध्यक्ष आहे (२०२७).
  • भारत-आसियान: सर्वसमावेशक धोरणात्मक भागीदारी. २०२७ मधील वर्धापनदिन: संबंधांची ३५ वर्षे आणि सर्वसमावेशक धोरणात्मक भागीदारीची ५ वर्षे.
  • ॲक्ट ईस्ट धोरण: इंडो-पॅसिफिकशी भारताचे संलग्नतेचे धोरण, ज्याच्या केंद्रस्थानी आसियान आहे.
  • आसियान समुदाय दृष्टी २०४५ ही आसियानची दीर्घकालीन दृष्टी आहे; भारताची समकक्ष दृष्टी म्हणून विकसित भारत २०४७ चा उल्लेख केला आहे.
  • फलनिष्पत्ती दस्तऐवज (पीआयबीची फलनिष्पत्ती यादी):
  • आपत्ती व्यवस्थापनातील सहकार्याबाबत आसियान-भारत संयुक्त निवेदन.
  • ऑनलाइन फसवणूक आणि संबंधित गुन्ह्यांविरुद्ध सहकार्य बळकट करण्याबाबत पूर्व आशिया शिखर परिषद नेत्यांचे निवेदन.
  • 'आपल्या भविष्याचा मार्ग, एकत्रितपणे: स्थैर्य आणि नूतनीकरण' यावरील पूर्व आशिया शिखर परिषद जाहीरनामा.
  • चर्चेतील ठिकाणे: नालंदा विद्यापीठ (बिहार; आसियान शिष्यवृत्त्या आणि पूर्व आशिया शिखर परिषद विद्यापीठ संमेलन), लोथल (गुजरात; पूर्व आशिया शिखर परिषद सागरी वारसा महोत्सव), राष्ट्रीय न्यायवैद्यक विज्ञान विद्यापीठ (पूर्व आशिया शिखर परिषद सायबर गुन्हे परिषद), वेव्हज २०२७ (आसियान-भारत सर्जनशील भागीदारी मंडप).
  • वेव्हज म्हणजे जागतिक दृकश्राव्य आणि मनोरंजन शिखर परिषद; ती माहिती आणि प्रसारण मंत्रालयाद्वारे आयोजित केली जाते; पहिली आवृत्ती १–४ मे २०२५ रोजी मुंबई येथे झाली.
  • भारत आरसेपचा सदस्य नाही. नोव्हेंबर २०१९ मध्ये भारत त्यातून बाहेर पडला.

आकडेवारी आणि तपशील

  • आसियान-भारत शिखर परिषदेत पंतप्रधानांचे प्रस्ताव:
  • संपर्कव्यवस्था, वैज्ञानिक संशोधन, आपत्ती व्यवस्थापन, तटरक्षक दल सहकार्य, सागरी क्षेत्र जागरूकता आणि खलाशांची सुरक्षा यांचा समावेश असलेला दीर्घकालीन आसियान-भारत सागरी सहकार्य आराखडा.
  • संयुक्त सायबर न्यायवैद्यक प्रशिक्षण कार्यक्रम.
  • आसियान-भारत युवा संपर्क (युवा शिखर परिषद, युवा संसदपटू देवाणघेवाण, स्टार्ट-अप हॅकेथॉन).
  • नालंदा विद्यापीठात आसियान देशांसाठी अधिक शिष्यवृत्त्या.
  • वेव्हज २०२७ मध्ये आसियान-भारत सर्जनशील भागीदारी मंडप. (पीआयबीची यादी अर्धवट "आणि" वर संपते; आकाशवाणीने दौऱ्याच्या आढाव्यात आणखी उपक्रम नोंदवले आहेत: अणुऊर्जा तांत्रिक देवाणघेवाण, आसियान-भारत अवकाश हॅकेथॉन, महत्त्वाच्या खनिजांबाबत सहकार्य आणि आसियान पर्यटकांसाठी मोफत ई-व्हिसा.)
  • शिखर परिषदेतील भाषणाची भाषा:
  • प्रदेशाचे भविष्य स्पर्धेवर नव्हे, तर सहकार्यावर अवलंबून आहे.
  • भारत आणि आसियानने तंत्रज्ञान केवळ वापरू नये, तर एकत्रितपणे निर्माण करावे आणि आपल्या लोकांना संयुक्तपणे कौशल्यप्राप्त करावे.
  • भारत आसियानच्या ऐक्याशी आणि केंद्रस्थानाशी कटिबद्ध आहे.
  • पूर्व आशिया शिखर परिषदेतील भाषण:
  • संघर्षांचा अन्न, इंधन आणि खतांच्या सुरक्षेवर होणारा परिणाम अधोरेखित केला.
  • आंतरराष्ट्रीय जलमार्गांत व्यापारी जहाजांची आणि खलाशांची सुरक्षा राखण्याचे आवाहन केले; त्यांना "लक्ष्य केले जात आहे".
  • भारत युक्रेन आणि पश्चिम आशियातील संघर्षांच्या शांततापूर्ण निराकरणाला पाठिंबा देतो, आणि दहशतवादाच्या धोक्याकडे लक्ष वेधले.
  • चार प्रस्ताव: खलाशी सुरक्षा उपक्रम (संयुक्त प्रशिक्षण आणि आणीबाणी प्रतिसाद); ऑनलाइन फसवणुकीसारख्या सीमापार गुन्ह्यांसाठी राष्ट्रीय न्यायवैद्यक विज्ञान विद्यापीठात पूर्व आशिया शिखर परिषद सायबर गुन्हे परिषद; लोथल येथे पूर्व आशिया शिखर परिषद सागरी वारसा महोत्सव; नालंदा येथे पूर्व आशिया शिखर परिषद विद्यापीठ संमेलन.
  • राष्ट्राध्यक्ष मार्कोस यांच्यासोबत द्विपक्षीय बैठक:
  • पंतप्रधान मोदींनी आसियान अध्यक्ष म्हणून मार्कोस यांना सप्टेंबर २०२६ मध्ये नवी दिल्लीतील ब्रिक्स शिखर परिषदेसाठी निमंत्रित केले होते.
  • धोरणात्मक भागीदारी मार्कोस यांच्या ऑगस्ट २०२५ मधील राजकीय दौऱ्यापासूनची आहे.
  • संरक्षण आणि सुरक्षा, अवकाश, रेल्वे पायाभूत सुविधा, फिनटेक, तसेच व्यापार आणि गुंतवणूक यांत गती असल्याचा उल्लेख झाला; प्रादेशिक आणि जागतिक मुद्द्यांवरही त्यांनी विचार विनिमय केला.
  • पीआयबीच्या निवेदनांतून ठळकपणे गैरहजर: दक्षिण चीन समुद्राचा किंवा चीनचा नामोल्लेख नाही, आणि फलनिष्पत्ती यादीतील "घोषणा" हा विभाग रिकामा आहे.

स्थिर–गतिशील दुवा

भारताच्या ॲक्ट ईस्ट धोरणात आसियान हा इंडो-पॅसिफिकमधील भारताचा आधारस्तंभ मानला जातो. आसियानचे केंद्रस्थान म्हणजे आसियानच्या नेतृत्वाखालील मंच (आसियान-भारत शिखर परिषद, पूर्व आशिया शिखर परिषद, आसियान प्रादेशिक मंच, एडीएमएम प्लस) प्रादेशिक रचना घडवतात आणि भारत त्यांना पाठिंबा देतो, प्रतिस्पर्धी रचना उभारत नाही. आसियानसोबतची भारताची सर्वसमावेशक धोरणात्मक भागीदारी आणि त्याची सागरी दृष्टी (लेखातील "मुक्त, खुला, सर्वसमावेशक, नियमाधारित इंडो-पॅसिफिक") यांतून पाया तयार होतो. हे प्रस्ताव भारताच्या निव्वळ सुरक्षा आणि क्षमता पुरवठादार होण्याच्या प्रयत्नाशी सुसंगत आहेत. तटरक्षक दल, सागरी क्षेत्र जागरूकता, खलाशांची सुरक्षा, सायबर न्यायवैद्यक आणि आपत्ती प्रतिसाद ही त्याची क्षेत्रे आहेत.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस२ – आंतरराष्ट्रीय संबंध: भारत आणि त्याचा शेजार; द्विपक्षीय, प्रादेशिक आणि जागतिक गट; जीएस३ – सुरक्षा: सागरी सुरक्षा, सायबर सुरक्षा; जीएस१/जीएस२ – सांस्कृतिक मुत्सद्देगिरी (नालंदा, लोथल)

पार्श्वभूमी

आसियान (दक्षिण-पूर्व आशियाई राष्ट्रांची संघटना)

पूर्व आशिया शिखर परिषद

आसियान-भारत संबंध (भागीदारीची शिडी)

अधिक संदर्भ

  • २०२६ हे आसियान-भारत सागरी सहकार्य वर्ष म्हणून पाळले जात आहे. पंतप्रधान मोदींनी २२व्या आसियान-भारत शिखर परिषदेत (क्वालालंपूर, २६ ऑक्टोबर २०२५; ते आभासी पद्धतीने सहभागी झाले) याची घोषणा केली.

  • आसियान-भारत सर्वसमावेशक धोरणात्मक भागीदारीसाठी नवीन कृती आराखडा (२०२६–२०३०) १० जुलै २०२५ रोजी क्वालालंपूर येथील परराष्ट्रमंत्र्यांच्या बैठकीत स्वीकारला गेला.

  • प्रस्थानापूर्वी पंतप्रधानांनी आसियानसोबतचे संबंध ॲक्ट ईस्ट धोरणाशी आणि महासागर दृष्टीशी (प्रदेशांमध्ये सुरक्षा आणि विकासासाठी परस्पर आणि सर्वांगीण प्रगती) जोडले.

  • भारताने आसियानचा इंडो-पॅसिफिकबाबतचा दृष्टिकोन (एओआयपी) आणि भारताचा इंडो-पॅसिफिक महासागर उपक्रम (आयपीओआय) यांच्यातील परस्परपूरकतेवर भर दिला आहे.

  • त्याच दिवसाच्या पीआयबीच्या यादीनुसार पंतप्रधानांनी परिषदेच्या दरम्यान थायलंड आणि सिंगापूरच्या पंतप्रधानांचीही भेट घेतली. प्रसिद्धीपत्रकांत या भेटी मनिला येथील म्हणून नमूद आहेत.

मेन्सचे पैलू

  • आसियानचे केंद्रस्थान आणि इंडो-पॅसिफिक: भारताचा नियमाधारित व्यवस्थेचा आग्रह आणि "स्पर्धा नव्हे, सहकार्य" ही भूमिका आसियानच्या नेतृत्वाखालील रचनेला पाठिंबा दर्शवते. निवेदनांत विशिष्ट वादांचा नामोल्लेख टाळला आहे; हे आसियानच्या सहमतीच्या शैलीला साजेसे असले तरी ठामपणाला मर्यादा घालते (विश्लेषणात्मक).
  • सागरी सुरक्षा: सागरी सहकार्य आराखडा, खलाशी सुरक्षा उपक्रम आणि सागरी सहकार्य वर्ष हे जहाजांवरील हल्ले आणि सागरी मार्गांच्या सुरक्षेबद्दलची चिंता दर्शवतात. हे महासागर दृष्टीशी आणि निव्वळ सुरक्षा पुरवठादार म्हणून भारताच्या भूमिकेशी जोडले जाते.
  • अपारंपरिक सुरक्षा: सायबर न्यायवैद्यक प्रशिक्षण, पूर्व आशिया शिखर परिषद सायबर गुन्हे परिषद आणि पूर्व आशिया शिखर परिषदेचे फसवणूकविषयक निवेदन हे सीमापार ऑनलाइन फसवणुकीला दिलेला प्रतिसाद आहेत. आपत्ती व्यवस्थापन निवेदन लवचिकतेसाठीचे सहकार्य वाढवते.
  • आर्थिक सुरक्षा: संघर्षांचा अन्न, इंधन आणि खतांच्या पुरवठा साखळ्यांवरील परिणाम हा भारताच्या हितसंबंधांशी जोडणारा दुवा आहे. आसियान हा भारताचा सर्वात मोठ्या व्यापार आणि गुंतवणूक भागीदारांपैकी एक आहे, परंतु भारत आरसेपच्या बाहेरच राहिला आहे (विश्लेषणात्मक).
  • सॉफ्ट पॉवर आणि संपर्कव्यवस्था: नालंदा शिष्यवृत्त्या आणि संमेलन, लोथल सागरी वारसा, तसेच युवा आणि सर्जनशील अर्थव्यवस्थेबाबतचे प्रस्ताव सभ्यताधारित आणि लोकांमधील दुवे बळकट करतात.
  • द्विपक्षीय आधार: फिलिपिन्स हा संरक्षण, अवकाश, रेल्वे आणि फिनटेक क्षेत्रांतील भागीदार असून तो २०२४ पासून भारत-आसियान संबंधांचा समन्वयक आहे.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस२, १५ गुण:** "आसियानचे केंद्रस्थान हा भारताच्या ॲक्ट ईस्ट धोरणाचा कोनशिला आहे. २३व्या आसियान-भारत शिखर परिषदेच्या पार्श्वभूमीवर, सागरी, सायबर आणि क्षमता-उभारणी सहकार्य भारत-आसियान सर्वसमावेशक धोरणात्मक भागीदारी कशी अधिक दृढ करू शकते, आणि त्यातील आव्हाने कोणती, याची चर्चा करा."

संबंधित विषय

  • ॲक्ट ईस्ट धोरण, महासागर, आयपीओआय, आसियानचा इंडो-पॅसिफिकबाबतचा दृष्टिकोन (एओआयपी)
  • आसियानच्या नेतृत्वाखालील मंच: आसियान प्रादेशिक मंच, एडीएमएम प्लस, विस्तारित आसियान सागरी मंच
  • आरसेप (२०१९ मधील भारताची माघार) आणि आसियान–भारत वस्तू व्यापार करार
  • भारत–फिलिपिन्स धोरणात्मक भागीदारी; दक्षिण चीन समुद्र प्रश्न; नवी दिल्लीतील ब्रिक्स २०२६ शिखर परिषद
  • नालंदा विद्यापीठ आणि सभ्यताधारित मुत्सद्देगिरी

विषय: GS2

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

17 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत