स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗
सारांश
पीआयबीच्या बॅकग्राउंडरमध्ये ९व्या राष्ट्रीय निसर्गोपचार दिनाचा (१८ नोव्हेंबर २०२६) उल्लेख आहे. हा दिन नागमंगला, कर्नाटक येथील केंद्रीय योग व निसर्गोपचार संशोधन संस्थेत (सीआरआयवायएन) साजरा होणार आहे. यंदाची संकल्पना 'प्राकृतिक चिकित्सा, स्वस्थ भारत' अशी आहे.
प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
- राष्ट्रीय निसर्गोपचार दिन: १८ नोव्हेंबर, २०१८ पासून साजरा; ९वा दिन २०२६ मध्ये. हा गांधीजींचा अखिल भारतीय निसर्गोपचार फाउंडेशन ट्रस्ट, पुणे याच्याशी १८ नोव्हेंबर १९४५ रोजीचा संबंध स्मरणात ठेवतो. संकल्पना: 'प्राकृतिक चिकित्सा, स्वस्थ भारत'.
- आयुष पद्धती: आयुर्वेद, योग व निसर्गोपचार, युनानी, सिद्ध, सोवा रिग्पा, होमिओपॅथी. आयुष मंत्रालयाची स्थापना ९ नोव्हेंबर २०१४.
- निसर्गोपचार पंचमहाभूतांवर (पाच तत्त्वे) आधारित: पृथ्वी, जल, वायू, अग्नी, आकाश. भारतीय निसर्गोपचार योगाशी जोडलेले आहे.
- निसर्ग ग्राम: एनआयएनचा पुण्यातील नवा परिसर, पंतप्रधान मोदी यांच्या हस्ते २५ फेब्रुवारी २०२४ रोजी उद्घाटन. हे पहिले राष्ट्रीय निसर्गोपचार रुग्णालय आहे.
- एनआयएन: पुणे; स्थापना २२ डिसेंबर १९८६; "बापू भवन"; आयुष मंत्रालयांतर्गत स्वायत्त संस्था; नियामक मंडळाचे अध्यक्ष आयुष मंत्री.
- बीएनवायएस (निसर्गोपचार व योगशास्त्र पदवी): ही पदवी देणारी एनआयएन ही पहिली केंद्र सरकारी संस्था आहे, नवी दिल्लीतील श्री लाल बहादूर शास्त्री राष्ट्रीय संस्कृत विद्यापीठाशी संलग्न.
- निसर्गोपचार नोंदणी मंडळ (एनआरबी): आयुष मंत्रालयाने एनआयएनच्या अधिपत्याखाली स्थापन केले. ते केंद्रीय नोंदणी देते आणि संस्था व रुग्णालयांना मान्यता देते; यूजीसीमान्य विद्यापीठांतील बीएनवायएस पदवीधर अर्ज करू शकतात.
- सीसीआरवायएन: योग व निसर्गोपचारासाठीची संशोधन परिषद, १९७८ पासून कार्यरत, आयुष मंत्रालयाकडून पूर्ण अर्थसाहाय्य.
- आयुष व्हिसा: आयुष उपचार घेऊ इच्छिणाऱ्या परदेशी नागरिकांसाठी आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांसाठी २७ जुलै २०२३ रोजी सुरू. पंतप्रधानांनी गांधीनगर येथील जागतिक आयुष गुंतवणूक व नावीन्य शिखर परिषदेत, एप्रिल २०२२ मध्ये त्याची घोषणा केली. तो हील इन इंडिया आराखड्याचा भाग आहे.
- केंद्रीय अर्थसंकल्प फेब्रुवारी २०२६: प्रस्तावित पाच प्रादेशिक वैद्यकीय मूल्य पर्यटन केंद्रे, ज्यांत आयुष केंद्रांचा समावेश असेल.
- जनजातीय गौरव दिवस: १५ नोव्हेंबर, भगवान बिरसा मुंडा यांची जयंती.
- गांधीजींची १९४६ ची निसर्गोपचार मोहीम उरुळी कांचन (पुण्याजवळ) येथे होती; त्यांचे संदर्भित लेखन हरिजन, २६ मे १९४६ मध्ये आहे.
- सीआरआयवायएनची ठिकाणे: झज्जर (हरियाणा) आणि नागमंगला (कर्नाटक) कार्यरत आहेत; खुर्दा (ओडिशा) आणि रायपूर (छत्तीसगड) येथे २०२४ मध्ये पायाभरणी झाली.
आकडेवारी आणि तपशील
- निसर्ग ग्राम: २५ एकर; २१३.५५ कोटी रुपये; २५० खाटांचे रुग्णालय; संशोधन व विस्तार केंद्र; निसर्गोपचार वैद्यकीय महाविद्यालय (पदवी, पदव्युत्तर, निम-वैद्यकीय). सुविधा: योग सभागृह, सात्त्विक आहार केंद्र, जलचिकित्सा, चुंबकचिकित्सा, रंगचिकित्सा, मालिश, भौतिकोपचार.
- बीएनवायएस: साडेपाच वर्षे (साडेचार वर्षे शैक्षणिक व नैदानिक, अधिक एक वर्षाची अनिवार्य फिरती निवासी इंटर्नशिप). २०२६-२७ मध्ये निसर्ग ग्राम येथे १०० जागा; वर्ग ३० नोव्हेंबर २०२६ पासून सुरू.
- राष्ट्रीय क्षमता (१ एप्रिल २०२४): ७१ पदवी महाविद्यालये, क्षमता ५,२१४; ६ पदव्युत्तर महाविद्यालये, क्षमता १४४. १ जानेवारी २०२४ रोजी राज्य मंडळे व परिषदांकडे ५,०८३ व्यावसायिकांची नोंदणी झालेली होती. म्हणजेच वार्षिक पदवी प्रवेश क्षमता जवळपास संपूर्ण नोंदणीकृत संख्येइतकी आहे.
- सेवा जाळे (१ एप्रिल २०२४): ३५ रुग्णालयांत निसर्गोपचार सेवा, १,६६३ खाटा आणि ९५ दवाखाने.
- सीआरआयवायएन झज्जर: १९ एकरांवरील सर्वोच्च संशोधन व शिक्षण सुविधा, ६३.८८ कोटी रुपये, पंतप्रधानांच्या हस्ते २५ फेब्रुवारी २०२४ रोजी (निसर्ग ग्रामच्याच दिवशी) उद्घाटन. झज्जर आणि नागमंगला येथे २०० खाटांची योग व निसर्गोपचार रुग्णालये.
- संशोधन:
- सीसीआरवायएनचे २२ घटक आहेत; मंत्रालयाच्या पाच संशोधन परिषदांनी २०२५-२६ मध्ये ६५३ शोधनिबंध प्रकाशित केले.
- एनआयएनचा संशोधन विभाग आहे, तसेच आरोग्य संशोधन विभागाकडे नोंदणीकृत संस्थात्मक नीतिशास्त्र समिती आहे.
- एनआयएनमधील सुरू असलेले अभ्यास यांवर आहेत:
- उपवासाच्या विविध पद्धती;
- कटिस्नान आणि ओल्या चादरीचे लेप;
- सूर्यप्रकाश आणि टाइप २ मधुमेह;
- एकात्मिक निसर्गोपचार–योग कार्यक्रम आणि आतड्यातील सूक्ष्मजीवसंस्था;
- गुडघ्याच्या अस्थिसंधिवातासाठी निसर्गोपचार आणि योग.
- एनआयएन बाह्यरुग्ण विभाग: माता काळजी विभाग; मधुमेह विभाग (आहार, योग, जीवनशैली); मन-शरीर वैद्यक विभाग (ताण आणि चिंतेसाठी योग, ध्यान, विश्रांती).
- कौशल्य अभ्यासक्रम: एक्युप्रेशर, निसर्गोपचार आणि निसर्गोपचार पाककला (प्रामुख्याने स्वयंसहाय्य, ब्रीदवाक्य "सेल्फ हेल्थ रिलायन्स"); मालिश, तंदुरुस्ती प्रशिक्षण आणि योग (उपजीविका).
- आदिवासी पोहोच कार्यक्रम:
- गोहे (बुद्रुक), आंबेगाव तालुका, पुणे येथील निसर्ग आरोग्य साधना केंद्र, महाराष्ट्राच्या आदिवासी विकास विभागाच्या सहकार्याने स्थापन: २० खाटा, स्वतंत्र पुरुष व महिला कक्ष, योग सभागृह, आहार केंद्र.
- तेथील उपचार साहाय्यक प्रशिक्षण अभ्यासक्रमात दरवर्षी ४० आदिवासी विद्यार्थी घेतले जातात.
- १६ जानेवारी २०२६: हैदराबाद येथे आदिवासी वैद्यांसाठी राष्ट्रीय क्षमता-बांधणी कार्यक्रम (आदिवासी कार्य मंत्रालय, आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय, आयसीएमआर आणि आयुष मंत्रालय यांच्या सहकार्याने). सूचक राष्ट्रीय लक्ष्य: एक लाख आदिवासी वैद्यांना मान्यता.
- १–२ नोव्हेंबर २०२६: हैदराबाद येथे ९ राज्ये/केंद्रशासित प्रदेशांतील सुमारे १,५०० पारंपरिक वैद्यांचे संमेलन.
- वैद्यकीय मूल्य पर्यटन: आंतरराष्ट्रीय रुग्ण १,८२,९४५ (२०२०) वरून ६,४४,३८७ (२०२४) पर्यंत वाढले. योग, आयुर्वेद आणि निरामयता उपचार हे प्रमुख योगदानकर्ते म्हणून नमूद आहेत.
- वक्तव्ये:
- आयुष राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार) प्रतापराव जाधव: विश्वासार्ह संशोधन, दर्जेदार शिक्षण आणि पारंपरिक आरोग्यसेवेशी जबाबदार एकात्मीकरणाद्वारे वैज्ञानिक पाया यावर भर.
- आयुष सचिव वैद्य राजेश कोटेचा: विश्वासार्हतेसाठी वैज्ञानिक प्रमाणीकरण आवश्यक आहे; सीसीआरवायएन आणि इतरांमार्फत संशोधन.
- राष्ट्रीय निसर्गोपचार परिषद २०२६ मध्ये आयुष मंत्रालयाने पुन्हा सांगितले की योग आणि निसर्गोपचार एकमेकांना पूरक आहेत.
- गांधीजींचे मत (हरिजन, १९४६): जिथे स्वच्छता, आहार आणि व्यायाम योग्य असतात तिथे आजारपणाला फारसा वाव असू नये, आणि खेडुतांना डॉक्टर, हकीम किंवा वैद्यांची गरज भासू नये.
- लेखात म्हटले आहे की दीर्घकालीन, ॲलर्जीजन्य, स्वयंप्रतिकार, अपक्षयी आणि ताणाशी संबंधित विकारांमध्ये निसर्गोपचार "प्रभावी असल्याचे नोंदवले गेले आहे". त्यासाठी कोणताही नैदानिक पुरावा दिलेला नाही, मात्र सुरू असलेले अभ्यास वैज्ञानिक प्रमाणीकरणाशी जोडले आहेत.
स्थिर–गतिशील दुवा
वैद्यकीय बहुलवाद म्हणजे आधुनिक वैद्यकासोबत राज्य पारंपरिक पद्धतींनाही प्रोत्साहन देते. आयुष मंत्रालय हे नोडल मंत्रालय आहे. प्रत्येक पद्धतीसाठी एक संस्था, एक संशोधन परिषद आणि एक नियामक किंवा नोंदणी यंत्रणा आहे. निसर्गोपचारात हे असे दिसते:
- केंद्रीय विद्यापीठांतर्गत पदवी (बीएनवायएस);
- निसर्गोपचार नोंदणी मंडळाकडून नोंदणी;
- सीसीआरवायएन, एनआयएन आणि संस्थात्मक नीतिशास्त्र समितीमार्फत संशोधन.
विश्वासार्ह संशोधन, दर्जेदार शिक्षण आणि पारंपरिक आरोग्यसेवेशी जबाबदार एकात्मीकरण यावर मंत्रालयाचा घोषित भर आहे. प्रतिबंधात्मक आरोग्यासाठी, दिनाचे आहार, हालचाल आणि ताणतणाव यांवरील लक्ष जीवनशैलीजन्य आजारांच्या धोरणाशी जोडले जाते, कारण लठ्ठपणा आणि चयापचय विकारांचा भार वाढत आहे.
अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस२ – सामाजिक न्याय: आरोग्य, पारंपरिक पद्धती / आयुष यांची भूमिका, प्रतिबंधात्मक आरोग्यसेवा; जीएस१ – आधुनिक इतिहास / समाज: महात्मा गांधींचा रचनात्मक कार्यक्रम आणि निसर्गोपचार; जीएस३ – अर्थव्यवस्था: वैद्यकीय मूल्य पर्यटन आणि निरामयता पर्यटन; जीएस२ – प्रशासन: नियमन, नोंदणी आणि संस्था.
पार्श्वभूमी
निसर्गोपचार
आयुष मंत्रालय
राष्ट्रीय निसर्गोपचार संस्था (एनआयएन), पुणे
केंद्रीय योग व निसर्गोपचार संशोधन परिषद (सीसीआरवायएन)
अधिक संदर्भ
- आयुष मंत्रालयाने २०१८ पासून १८ नोव्हेंबर हा निसर्गोपचार दिन म्हणून घोषित केला. एनआयएन दरवर्षी वार्षिक संकल्पनांभोवती देशव्यापी कार्यक्रम आयोजित करते.
- मागील संकल्पना:
- ५वा निसर्गोपचार दिन: "निसर्गोपचार: एक एकात्मिक वैद्यक";
- ७वा: सीआरआयवायएन, नागमंगला येथे साजरा, म्हणजे यंदाच्या कार्यक्रमाचेच ठिकाण;
- ८वा: निसर्ग ग्राम, पुणे येथे चार दिवसांच्या "नि-सर-गम – हीलिंग अँड वेलनेस फेस्टिव्हल २०२५" (१५–१८ नोव्हेंबर २०२५) द्वारे साजरा.
- यंदाची प्रतिबंध आणि लठ्ठपणा ही संकल्पना जीवनशैलीजन्य आजारांकडे वळण्याचा क्रम पुढे नेते.
- १८ नोव्हेंबर १९४५ च्या गांधी ट्रस्टचे उद्दिष्ट निसर्गोपचार विद्यापीठ स्थापन करणे हे होते.
- स्वतंत्र पीआयबी टिपणीनुसार आयुष मंत्रालय ९वा निसर्गोपचार दिन १८ नोव्हेंबर २०२६ रोजी सीआरआयवायएन, नागमंगला येथे साजरा करेल. योग व निसर्गोपचारासाठी संस्थात्मक, संशोधन आणि आरोग्यसेवा पायाभूत सुविधा बळकट करण्यावर त्यात भर असेल.
मेन्सचे पैलू
- प्रतिबंधात्मक आणि जीवनशैलीविषयक आरोग्यसेवा: संकल्पना लठ्ठपणा, ताणतणाव आणि जीवनशैलीजन्य विकारांना लक्ष्य करते, आणि आरोग्यदायी आहार, हालचाल, विश्रांती व ताणतणाव व्यवस्थापन सर्व वयोगटांतील प्रतिबंधात्मक काळजीला आधार देतात. हे उपचारात्मक सार्वजनिक आरोग्य आणि असंसर्गजन्य रोग नियंत्रण धोरणाला पूरक आहे.
- वैद्यकीय बहुलवाद आणि एकात्मीकरण: मंत्रालय पारंपरिक वैद्यकाशी "जबाबदार एकात्मीकरणा"बद्दल बोलते. आव्हान पुराव्यावर आधारित व्यवहाराचे आहे, जिथे परिणामकारकतेच्या दाव्यांना संशोधनाचा आधार हवा. लेखात सुरू असलेले संशोधन (आतड्यातील सूक्ष्मजीवसंस्था, मधुमेह, अस्थिसंधिवात) नमूद आहे, पण केवळ संस्थांतर्गत अभ्यास म्हणून.
- संस्थात्मक रचना: संशोधन परिषद (सीसीआरवायएन), राष्ट्रीय संस्था (एनआयएन), नोंदणी मंडळ, केंद्रीय विद्यापीठांतर्गत पदवी आणि रुग्णालये मिळून एक पूर्ण साखळी तयार होते. पुरवठ्यातील तफावत मात्र कायम आहे: ५,२१४ क्षमतेच्या ७१ पदवी महाविद्यालयांच्या तुलनेत ५,०८३ नोंदणीकृत व्यावसायिक. म्हणूनच नियमन आणि गुणवत्ता प्रमाणीकरण महत्त्वाचे ठरते.
- समता आणि समावेशन (आदिवासी आरोग्य): गोहे (बुद्रुक) येथे आदिवासी तरुणांना प्रशिक्षण दिले जाते, आणि क्षमता-बांधणी कार्यक्रमाचे लक्ष्य एक लाख आदिवासी वैद्यांना मान्यता देणे आहे. यातून पारंपरिक ज्ञान समुदाय आरोग्य पोहोच कार्यक्रमाशी जोडले जाते (आदिवासी कार्य मंत्रालय हे आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय, आयसीएमआर आणि आयुष मंत्रालयासोबत भागीदारी करत आहे).
- अर्थव्यवस्था आणि सौम्य सत्ता: आयुष व्हिसा आणि हील इन इंडिया निरामयतेला सेवांची निर्यात म्हणून मांडतात. आंतरराष्ट्रीय रुग्ण १,८२,९४५ वरून ६,४४,३८७ झाले हा ठळक आकडा आहे. अर्थसंकल्पातील प्रस्तावित प्रादेशिक वैद्यकीय मूल्य पर्यटन केंद्रे हे पुढील धोरणात्मक पाऊल आहे.
- गांधीवादी आयाम: निसर्गोपचार हा गांधीजींच्या स्वच्छता, ग्रामस्वावलंबन आणि साध्या जीवनाच्या कल्पनेचा भाग होता. तो इतिहास आणि समकालीन आरोग्य धोरण यांना जोडतो, आणि साधेपणा व स्वावलंबन या जीएस४ च्या विषयांशी सुसंगत आहे.
- सावधगिरी (विश्लेषणात्मक): हे लेख म्हणजे सरकारी प्रचारात्मक बॅकग्राउंडर आहे. त्यात केवळ "नोंदवलेली" परिणामकारकता आहे, आणि आकडेवारी २०२४ च्या सुरुवातीची आहे, त्यामुळे उत्तरांमध्ये पुरावा, नियमन आणि उपलब्धता या प्रश्नांची सांगड घालावी.
संभाव्य मेन्स प्रश्न
**जीएस२, १५ गुण:** "भारताच्या प्रतिबंधात्मक आरोग्यसेवा कार्यक्रमात पारंपरिक वैद्यक पद्धतींची भूमिका आहे, परंतु त्यांची विश्वासार्हता वैज्ञानिक प्रमाणीकरण आणि नियमन यांवर अवलंबून आहे. निसर्गोपचार आणि आयुष मंत्रालयाने उभारलेली संस्थात्मक चौकट यांच्या संदर्भात चर्चा करा."
संबंधित विषय
- आयुष पद्धती आणि आयुष मंत्रालय; राष्ट्रीय आयुष अभियान; संशोधन परिषदा (सीसीआरएएस, सीसीआरवायएन, सीसीआरयूएम, सीसीआरएस, सीसीआरएच).
- योग: आंतरराष्ट्रीय योग दिन; मोरारजी देसाई राष्ट्रीय योग संस्था.
- वैद्यकीय मूल्य पर्यटन: हील इन इंडिया, आयुष व्हिसा, केंद्रीय अर्थसंकल्प २०२६ मधील घोषणा.
- जीवनशैलीजन्य आजार / असंसर्गजन्य रोग, फिट इंडिया, लठ्ठपणा धोरण.
- आदिवासी आरोग्य आणि पारंपरिक वैद्य; जनजातीय गौरव दिवस.
- गांधीजींचा रचनात्मक कार्यक्रम: स्वच्छता, ग्रामस्वावलंबन, निसर्गोपचार.
विषय: GS2
17 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत