BrainParrot

जनगणना २०२७ स्वयं-गणना पोर्टल: "इतर" धर्मांचे २८७ पर्याय मागे घेतले

GS1संपूर्ण नोटप्रकाशित:

स्रोत: द हिंदू, 17 नोव्हेंबर, 2026

सारांश

  • लोकसंख्या गणना टप्प्यासाठीचे जनगणना २०२७ स्वयं-गणना पोर्टल सोमवारी निवडणुका होऊ घातलेल्या चार राज्यांसाठी सुरू झाले. त्यातील धर्मविषयक प्रश्नात "इतर" या शीर्षकाखाली २८७ पर्यायांची ड्रॉप-डाउन यादी काही काळ दिसत होती.
  • द हिंदूने केंद्रीय गृह मंत्रालयाकडे विचारणा केल्यानंतर ती ड्रॉप-डाउन यादी त्याच दिवशी नंतर काढून टाकण्यात आली.
  • भारताचे महानिबंधक व जनगणना आयुक्त कार्यालयाच्या म्हणण्यानुसार, पूर्वीच्या जनगणनांप्रमाणेच उत्तरदात्यांना कोणताही धर्म लिहिण्याची मोकळीक आहे. एका सरकारी अधिकाऱ्याच्या मते ही यादी स्पेलिंगच्या चुका टाळण्यासाठी असलेला "अंदाजित मजकूर" होता. ती ड्रॉप-डाउन स्वरूपात कशी दिसली, याची चौकशी सुरू आहे.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस१/जीएस२ — जनगणना, धर्म व जात यांची आकडेवारी, डिजिटल प्रशासन

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • जनगणना अधिनियम, १९४८ आणि जनगणना नियम, १९९० हे जनगणनेचे नियमन करतात.
  • जनगणना २०२७ ही भारताची १६ वी आणि स्वातंत्र्यानंतरची ८ वी जनगणना असून, स्वयं-गणनेसह होणारी पहिलीच डिजिटल जनगणना आहे.
  • धर्म स्तंभ: सहा मुख्य प्रवर्ग (हिंदू, मुस्लिम, ख्रिश्चन, शीख, बौद्ध, जैन) आणि "इतर".
  • स्वयं-गणना पोर्टल: एसई डॉट सेन्सस डॉट गव्ह डॉट इन.
  • सरना हा आदिवासींचा धर्म असून तो पूर्वीच्या जनगणनांमध्ये "इतर धर्म व पंथ" या शीर्षकाखाली नोंदला गेला होता (२०११ च्या परिशिष्टाप्रमाणे).
  • जातगणनेला मंत्रिमंडळाच्या राजकीय व्यवहार समितीने (३० एप्रिल २०२५) मंजुरी दिली; पूर्वीच्या जनगणनांमध्ये जातीनुसार केवळ अनुसूचित जाती व अनुसूचित जमाती यांचीच गणना होत असे.
  • गृहयादी गट निर्माता आणि सीएमएमएस ही जनगणना २०२७ ची डिजिटल व्यवस्थापन साधने आहेत.

आकडेवारी आणि तपशील

  • लोकसंख्या गणनेसाठीच्या स्वयं-गणना पोर्टलवरील "इतर" ड्रॉप-डाउनमध्ये २८७ पर्याय होते. द हिंदूने गृह मंत्रालयाकडे केलेल्या विचारणेनंतर ही ड्रॉप-डाउन यादी त्याच दिवशी काढून टाकण्यात आली.
  • यादीतील उदाहरणे: इस्कॉन, रामकृष्ण परमहंस, सनातन, श्रीराम, श्रीकृष्ण, वाल्मीकी, रामदेव, बिश्नोई, सरना, तांत्रिक, योगी, शिया, सुन्नी, मेथडिस्ट, पेन्टेकोस्टल.
  • यापूर्वी नोंद न केलेले पर्याय: इस्कॉन, रामकृष्ण परमहंस, रामदेव, खालसा, तिरुपती बालाजी, बलदेव, देवी माँ, देव समाज इत्यादी.
  • "इतर"चा विस्तार किमान २८७ पर्यायांपर्यंत करण्याची ही पहिलीच वेळ. यांतील अनेक पर्याय पूर्वी सहा प्रमुख धर्मांतील पंथ म्हणून गणले जात, किंवा २००१ व २०११ मध्ये "इतर धर्म व पंथ" अंतर्गत उत्तरदात्यांच्या नोंदी म्हणून धरले जात.
  • पोर्टल सोमवारी उत्तर प्रदेश, उत्तराखंड, गोवा आणि पंजाब (२०२७ मध्ये निवडणुका) यांसाठी सुरू झाले; उर्वरित देशासाठी ते जानेवारी २०२७ मध्ये सुरू होईल.
  • आरजीसीसीआयचे प्रतिनिधी: सहा धर्मांव्यतिरिक्त "इतर" हा प्रवर्ग आहे, ज्यात उत्तरदाते कोणताही धर्म लिहू शकतात. ही संज्ञा इतर धर्म म्हणून दाखवली गेली असे म्हणणे "चुकीचे" आहे.
  • सरकारी अधिकारी: हे पर्याय "स्पेलिंगमधील फरक व चुका" टाळण्यासाठीच्या "अंदाजित मजकूर नोंदी" होत्या (उदा. इस्कॉन टाइप केल्यावर ते आपोआप पूर्ण होते). त्या ड्रॉप-डाउन स्वरूपात कशा दिसल्या, याची चौकशी सुरू आहे.
  • निवृत्त जनगणना अधिकारी: हे पर्याय "विचित्र" होते, कारण तुलना करण्यासाठी पूर्वीची आकडेवारी उपलब्ध नाही. २००१ व २०११ मध्ये पंथ व "इतर धर्म" यांच्या सारणी गणनेनंतर तयार करण्यात आल्या.
  • उत्तर प्रदेशातील प्रशिक्षण अधिकारी (यादी काढण्यापूर्वी): धर्माची नोंद सहा प्रवर्गांतून करण्याची सूचना होती. "इतर" निवडल्यास २८०+ नावांच्या ड्रॉप-डाउनमधून निवड करावी, आणि नाव नसल्यास ते टाइप करावे; ते जसे आहे तसे नोंदवले जाते.
  • हिंदू धर्मापासून वेगळा असा आदिवासी धर्मांसाठी स्वतंत्र धर्म स्तंभ असावा, ही आदिवासींची मागणी सातत्याने होत आहे.
  • जनगणनेला सहा वर्षांचा विलंब झाला (शेवटची २०११ मध्ये). ही पहिली डिजिटल जनगणना, जातीची गणना करणारी पहिली आणि स्वयं-गणनेला परवानगी देणारी पहिली जनगणना आहे.
  • जातीसाठी ड्रॉप-डाउनची मागणी असूनही आरजीसीसीआय मोकळा स्तंभ वापरते. कारण असे दिले जाते की अनुसूचित जाती व अनुसूचित जमातींच्या याद्यांखेरीज सर्व जातींची एकच यादी अस्तित्वात नाही.
  • १४ ऑगस्ट रोजी आरजीसीसीआयने लोकसंख्या गणना टप्प्यासाठी ४० प्रश्न अधिसूचित केले, त्यापैकी १३ प्रश्न जनगणना २०११ च्या तुलनेत नवीन आहेत.
  • नवीन माहिती क्षेत्रे: जोडीदाराचे नाव, राष्ट्रीयत्व, वडिलांचे व आईचे तपशील, डिजिटल साक्षरता, कायमचा निवासी पत्ता, कोविड-१९ लसीकरणाचे ठिकाण, बँक खात्यांची संख्या, पासपोर्ट क्रमांक, वाहन चालन परवाना उपलब्धता, तसेच मोबाइल, आधार आणि मतदार ओळखपत्र क्रमांक (उपलब्ध असल्यास).

स्थिर–गतिशील दुवा

जनगणना हा प्राथमिक लोकसांख्यिकीय आकडेवारीचा मुख्य स्रोत आहे. त्यात धर्मांचे वर्गीकरण सहा प्रमुख धर्म आणि "इतर" हा उर्वरित गट असे केले जाते. २००१ व २०११ मध्ये "इतर धर्म व पंथ" या शीर्षकाखाली उत्तरदात्यांनी स्वतः लिहिलेल्या नोंदींचे सारणीकरण गणनेनंतर करण्यात आले. त्यामुळे धर्माची नोंद कशी घेतली जाते (मोकळी नोंद की पूर्वयादीतील पर्याय) हे आकडेवारीची गुणवत्ता, अस्मितेचे राजकारण आणि प्रशासकीय वर्गीकरण या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरते. डिजिटल अर्जातील पूर्वनिर्धारित यादी कोणतेही विश्लेषण किंवा मान्यतेची प्रक्रिया होण्यापूर्वीच नवे प्रवर्ग निर्माण करू शकते (उदा. इस्कॉन किंवा एखाद्या गुरूचे नाव "धर्म" मानणे).

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस१ – समाज: लोकसंख्या, विविधता, जातीयवाद व धर्मनिरपेक्षता; जीएस२ – राज्यव्यवस्था व प्रशासन: जनगणना अधिनियम व आकडेवारी संकलन, ई-प्रशासन; जीएस२ – सामाजिक न्याय: आदिवासी धर्म आणि स्वतंत्र धर्म स्तंभासाठी आदिवासींची मागणी.

पार्श्वभूमी

भारताची जनगणना (जनगणना २०२७)

अधिक संदर्भ

  • २०११ च्या जनगणनेतील धर्मविषयक सारणीत (सी-०१) हिंदू, मुस्लिम, ख्रिश्चन, शीख, बौद्ध, जैन आणि "इतर धर्म व पंथ (अवर्गीकृत पंथांसह)" यांची नोंद आहे.
  • २०११ च्या परिशिष्टात राष्ट्रीय लोकसंख्या १०० पेक्षा जास्त असलेल्या समुदायांसाठी "इतर धर्म व पंथ" यांची विभागणी दिली होती. त्यात सरना, सरी धर्म, सनमही, सोंगसारेक, टाना भगत, पारंपरिक धर्म आणि आदिवासी धर्म या नोंदींचा समावेश होता.
  • २०११ च्या एकूण आकडेवारीत "धर्म नमूद नाही" हा प्रवर्गही आहे.
  • स्वयं-गणना मोबाइल मालकी आणि डिजिटल साक्षरता यांवर अवलंबून असल्याने महिला व उपेक्षित गट वगळले जाण्याची शक्यता आहे.

मेन्सचे पैलू

  • धोरण म्हणून वर्गीकरण: पूर्वनिर्धारित यादी "इतर" या उर्वरित गटाला निम-अधिकृत प्रवर्गांचे स्वरूप देते. गुरू, देवता आणि पंथांची नावे "धर्म" म्हणून यादीत टाकल्याने पंथ, संप्रदाय आणि धर्म यांतील सीमारेषा धूसर होते. सरकारचा स्वतःचा बचाव ("अंदाजित मजकूर") दाखवतो की रचनेतील ही निवड तटस्थ नव्हती.
  • आकडेवारीची तुलनात्मकता: नवीन पर्यायांसाठी पूर्वीची कोणतीही आकडेवारी उपलब्ध नाही. पूर्वीच्या जनगणनांमध्ये उत्तरदात्यांच्या स्वतः लिहिलेल्या नोंदींचे सारणीकरण केवळ गणनेनंतर होत असे, त्यामुळे नोंदीची वेगळी पद्धत कालानुक्रमिक तुलना भंग करू शकते.
  • आदिवासी अस्मिता व मान्यता: स्वतंत्र धर्म संकेतांक (सरना व इतर) ही आदिवासींची दीर्घकालीन तक्रार आहे. आरजीसीसीआय जी मोकळी नोंद पद्धत अवलंबते असे सांगते, तिच्यामुळेही आदिवासी धर्म विविध नावांखाली विखुरले जाऊन त्यांची कमी गणना होऊ शकते.
  • रचनेतील सुसंगतता: अनुसूचित जाती/जमातींपलीकडे मुख्य यादी नसल्याने जातीसाठी मोकळा स्तंभ आहे. धर्माच्या बाबतीत काही काळ नेमके उलट घडले. यावरून निश्चित, पारदर्शक वर्गीकरण धोरणाचा अभाव दिसून येतो.
  • डिजिटल प्रशासन: सुरू करण्यापूर्वी चाचणी, आवृत्ती नियंत्रण आणि रचनेतील चुकांची जबाबदारी. २०२७ मध्ये निवडणुका होऊ घातलेल्या चार राज्यांत पोर्टल सुरू झाल्याने कोणत्याही वर्गीकरणातील चुकीला राजकीय संवेदनशीलता प्राप्त होते.
  • गोपनीयता व वगळले जाणे: १३ नव्या माहिती क्षेत्रांत पासपोर्ट, आधार आणि मतदार ओळखपत्र क्रमांकांचा समावेश आहे. स्वयं-गणनेचा मार्ग डिजिटल साक्षरता आणि मोबाइल उपलब्धतेवर अवलंबून आहे.
  • पुढील मार्ग: वर्गीकरण व संकेतांक निर्देशिका आधीच प्रकाशित करणे, आदिवासी व धार्मिक संघटनांशी सल्लामसलत करणे, उत्तरदात्यांच्या स्वतः लिहिलेल्या नोंदी खुल्या ठेवणे आणि त्यांचे पारदर्शकपणे सारणीकरण करणे.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस१/जीएस२, १० गुण:** "धर्म व जात यांविषयीची जनगणना आकडेवारी धोरण आणि राजकारण घडवते. भारताच्या पहिल्या डिजिटल जनगणनेतील वर्गीकरण व गणनेसमोरील आव्हानांचे परीक्षण करा."

संबंधित विषय

  • जनगणना अधिनियम १९४८; अनुच्छेद २५–२८ (धर्मस्वातंत्र्य); अनुच्छेद ३४१–३४२ (अनुसूचित जाती/जमातींच्या याद्या)
  • जनगणना २०११ ची धर्मविषयक आकडेवारी आणि सामाजिक-आर्थिक व जात गणना २०११
  • सरना संकेतांक आणि आदिवासी धर्माला मान्यता देण्याच्या मागण्या
  • जनगणना आकडेवारीशी निगडित मतदारसंघ पुनर्रचना आणि कल्याणकारी योजनांचे लक्ष्यीकरण
  • डिजिटल वैयक्तिक माहिती संरक्षण आणि जनगणना आकडेवारीची सुरक्षा

विषय: GS1राज्यव्यवस्था

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

17 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत