प्रकाशित: · अद्ययावत:
स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗
सारांश
राष्ट्राध्यक्ष फर्डिनांड आर. मार्कोस ज्युनियर यांच्या निमंत्रणावरून पंतप्रधान मोदी १६ नोव्हेंबर २०२६ रोजी मनिलाला रवाना झाले. १७ नोव्हेंबर २०२६ रोजी ते २३व्या आसियान-भारत शिखर परिषदेत आणि २१व्या पूर्व आशिया शिखर परिषदेत सहभागी होतील.
प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
- शिखर परिषदा: २३वी आसियान-भारत शिखर परिषद आणि २१वी पूर्व आशिया शिखर परिषद, १७ नोव्हेंबर २०२६, मनिला (फिलिपिन्स); राष्ट्राध्यक्ष फर्डिनांड आर. मार्कोस ज्युनियर यांच्या निमंत्रणावरून.
- आसियान-भारत संबंधांचा स्तर: सर्वसमावेशक धोरणात्मक भागीदारी.
- ॲक्ट ईस्ट धोरण (२०१४) हे लुक ईस्ट धोरणाचे उत्तराधिकारी आहे. आसियान त्याच्या केंद्रस्थानी आहे.
- महासागर = प्रदेशांमध्ये सुरक्षा आणि विकासासाठी परस्पर व समग्र प्रगती; हे सागर (२०१५) चे उत्तराधिकारी आहे.
- पूर्व आशिया शिखर परिषदेचे सदस्यत्व: आसियान सदस्य राष्ट्रे तसेच ८ भागीदार — भारत, चीन, जपान, दक्षिण कोरिया, ऑस्ट्रेलिया, न्यूझीलंड, अमेरिका, रशिया (अमेरिका आणि रशिया २०११ मध्ये सामील झाले). ऑक्टोबर २०२५ मध्ये आसियानमध्ये सामील झाल्यानंतर तिमोर-लेस्तेचा पूर्व आशिया शिखर परिषदेतील दर्जा विश्वासार्ह स्रोतातून निश्चित झालेला नाही.
- आसियानची स्थापना १९६७ मध्ये झाली असून ऑक्टोबर २०२५ मध्ये तिमोर-लेस्तेच्या प्रवेशानंतर त्याचे ११ सदस्य आहेत. पूर्व आशिया शिखर परिषदेची स्थापना २००५ मध्ये झाली.
- पंतप्रधानांनी भारत-आसियान संबंधांचे वर्णन व्यापार, संपर्कव्यवस्था, सागरी सुरक्षा, तंत्रज्ञान आणि लोकांमधील संबंध अशा क्षेत्रांत पसरलेले, तसेच शतकानुशतकांच्या सभ्यताविषयक देवाणघेवाणीत रुजलेले असे केले.
आकडेवारी आणि तपशील
- तारखा: प्रस्थान १६ नोव्हेंबर २०२६; शिखर परिषदा १७ नोव्हेंबर २०२६.
- निवेदनातील कार्यसूचीचे मुद्दे:
- सर्वसमावेशक धोरणात्मक भागीदारीच्या पायावर पुढे जाणे आणि "विकास, संपर्कव्यवस्था आणि समृद्धी" यांना गती देणे.
- पूर्व आशिया शिखर परिषदेत प्रादेशिक आणि जागतिक आव्हानांवर विचारांची देवाणघेवाण करणे आणि "हिंद-प्रशांत क्षेत्रातील शांतता, स्थैर्य आणि सहकार्य" बळकट करणे.
- फिलिपिन्समधील भारतीय समुदायाशी संवाद साधणे.
- "शांततापूर्ण, समृद्ध आणि लवचिक हिंद-प्रशांत" क्षेत्राला बळकटी देणे.
- विशेषत: उल्लेख नसलेले मुद्दे: निवेदनात कोणतेही विशिष्ट करार, फलनिष्पत्ती किंवा द्विपक्षीय बैठकांचा उल्लेख नाही, तसेच चीन किंवा दक्षिण चीन समुद्राचाही उल्लेख नाही.
स्थिर–गतिशील दुवा
- भारताचा आग्नेय आशियाबरोबरचा संबंध आसियानच्या केंद्रस्थानतेवर आधारलेला आहे. हीच केंद्रस्थानता ॲक्ट ईस्ट धोरणाचा आणि भारताच्या हिंद-प्रशांत दृष्टिकोनाचा आधार आहे. आसियान-भारत शिखर परिषद ही या भागीदारीवरील वार्षिक नेतृत्वस्तरीय परिषद आहे. पूर्व आशिया शिखर परिषद हा अधिक व्यापक सदस्यत्व असलेला धोरणात्मक संवादाचा मंच आहे.
- महासागर दृष्टिकोन सागरी सुरक्षा आणि विकास सहकार्य यांची मांडणी करतो. परीक्षेत अशा दौऱ्याचा संबंध सहसा ॲक्ट ईस्ट, हिंद-प्रशांत, सागरी सुरक्षा आणि संपर्कव्यवस्था यांच्याशी जोडून विचारला जातो.
अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: द्विपक्षीय, प्रादेशिक आणि जागतिक गटसमूह; भारताचा शेजार आणि विस्तारित शेजार; ॲक्ट ईस्ट धोरण; हिंद-प्रशांत क्षेत्र; आसियान आणि पूर्व आशिया शिखर परिषद; भारतीय डायस्पोरा.
पार्श्वभूमी
आसियान
पूर्व आशिया शिखर परिषद
ॲक्ट ईस्ट धोरण
महासागर
अधिक संदर्भ
- १९व्या पूर्व आशिया शिखर परिषदेत (व्हिएन्तियान, ११ ऑक्टोबर २०२४) पंतप्रधानांनी हिंद-प्रशांत प्रादेशिक रचनेत, भारताच्या हिंद-प्रशांत दृष्टिकोनात आणि क्वाड सहकार्यात आसियानच्या मध्यवर्ती भूमिकेवर भर दिला.
- त्या परिषदेत त्यांनी दहशतवाद, सायबर आणि सागरी आव्हाने जागतिक शांतता व सुरक्षेला गंभीर धोका असल्याचे सांगितले.
- भारताने म्यानमारबाबतच्या आसियानच्या पंचसूत्री सहमतीला पाठिंबा दिला.
- ॲक्ट ईस्ट धोरणांतर्गत संपर्कव्यवस्थेचे प्रमुख प्रकल्प म्हणजे कलादान बहुविध वाहतूक प्रकल्प आणि भारत-म्यानमार-थायलंड त्रिपक्षीय महामार्ग.
मेन्सचे पैलू
- भारताचा आधार म्हणून आसियानची केंद्रस्थानता. ॲक्ट ईस्ट धोरण आणि हिंद-प्रशांत दृष्टिकोन दोन्ही आसियानवर आधारित आहेत, आणि भारत वारंवार आसियानच्या एकतेचे व केंद्रस्थानतेचे समर्थन करतो. आसियानचा हिंद-प्रशांत दृष्टिकोन आणि भारताचा हिंद-प्रशांत महासागर उपक्रम यांच्यातील एकवाक्यतेमुळे समान शब्दसंग्रह मिळतो.
- व्यापार आणि संपर्कव्यवस्था. निवेदनात व्यापार आणि संपर्कव्यवस्था हे स्तंभ म्हणून नमूद आहेत. आसियान-भारत व्यापार करार आणि ईशान्येची संपर्कव्यवस्था (कलादान, त्रिपक्षीय महामार्ग) यांच्याशी जोडून मांडणी करा.
- सागरी सुरक्षा आणि हिंद-प्रशांत क्षेत्र. महासागर दृष्टिकोन सागरी सुरक्षेला विकासाच्या चौकटीत मांडतो आणि भारताचा सागरी दृष्टिकोन ग्लोबल साउथपर्यंत विस्तारतो. पूर्व आशिया शिखर परिषद हा धोरणात्मक संवादाचा मंच आहे, जिथे रशिया, चीन, अमेरिका आणि इतर देश एकत्र बसतात.
- डायस्पोरा मुत्सद्देगिरी. भारतीय समुदायाशी संवाद हे सॉफ्ट पॉवरचे साधन आहे.
- मूल्यमापन. हे निवेदन तपशील कमी असलेले राजनैतिक प्रास्ताविक आहे. त्यामुळे शिखर परिषदेची कागदपत्रे जाहीर झाल्यानंतरच फलनिष्पत्तीचे मूल्यमापन करता येईल.
संभाव्य मेन्स प्रश्न
**जीएस२ (आंतरराष्ट्रीय संबंध), १५ गुण:** "आसियानची केंद्रस्थानता हा भारताच्या ॲक्ट ईस्ट धोरणाचा आणि हिंद-प्रशांत दृष्टिकोनाचा आधारस्तंभ आहे. भारत-आसियान संबंधांच्या उत्क्रांतीचे परीक्षण करा आणि भारताच्या धोरणात्मक संपर्कात पूर्व आशिया शिखर परिषदेची व महासागर दृष्टिकोनाची भूमिका स्पष्ट करा."
संबंधित विषय
- लुक ईस्ट ते ॲक्ट ईस्ट; आसियान-भारत मुक्त व्यापार कराराचा आढावा; आरसीईपी (भारताचे बाहेर पडणे)
- क्वाड; हिंद-प्रशांत महासागर उपक्रम; सागर ते महासागर; बिम्सटेक; मेकाँग-गंगा सहकार्य; आयओआरए
- भारत-फिलिपिन्स द्विपक्षीय संबंध; दक्षिण चीन समुद्रातील वाद आणि यूएनक्लॉस
विषय: GS2
16 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत