भारताची क्षयरोग निर्मूलनाच्या दिशेने मोठी वाटचाल: क्षयरोग मृत्यूदरात ३८% घट, उपचार यशस्वितेचा दर ९४%
प्रकाशित: · अद्ययावत:
स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗
सारांश
१२ नोव्हेंबर २०२६ रोजी प्रसिद्ध झालेल्या जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (डब्ल्यूएचओ) जागतिक क्षयरोग अहवाल २०२६ मध्ये, २०१५ पासून भारतातील अंदाजित क्षयरोग मृत्यूदरात ३८% घट झाल्याची नोंद आहे. जागतिक पातळीवरील घट ३५% होती. औषधसंवेदनशील क्षयरोगातील उपचार यशस्वितेचे प्रमाण ९४% असल्याचेही अहवालात नोंदवले आहे.
प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
- एनटीईपी: २०२० मध्ये आरएनटीसीपीचे नाव बदलून; निर्मूलनाचे लक्ष्य २०२५, तर जागतिक लक्ष्य २०३०.
- राष्ट्रीय धोरणात्मक आराखडा २०१७–२०२५; शोध–उपचार–प्रतिबंध–उभारणी हे चार स्तंभ.
- डब्ल्यूएचओची क्षयरोग समाप्ती धोरण/शाश्वत विकास उद्दिष्टे यांचे आधारवर्ष २०१५ आणि अंतिम मुदत २०३०: रुग्णसंख्येत ८०% घट, मृत्यूंमध्ये ९०% घट, विनाशकारी खर्च शून्य.
- निर्मूलनाची व्याख्या: दर वर्षी प्रति दशलक्ष लोकसंख्येमागे १ पेक्षा कमी नोंदवलेला रुग्ण.
- नि-क्षय पोषण योजना: डीबीटीद्वारे पोषण सहाय्य (आता दरमहा ₹१,०००); नि-क्षय मित्र उपक्रमातून पोषणविषयक व मानसिक-सामाजिक आधारासाठी व्यक्ती आणि संघटनांना सहभागी केले जाते.
- नि-क्षय: रुग्णांचा मागोवा, उपचार देखरेख आणि कार्यक्रम व्यवस्थापनासाठीचे डिजिटल व्यासपीठ.
- टीबी मुक्त भारत अभियान: सघन १०० दिवसांच्या मोहिमा; समुदाय-आधारित तपासणी.
- जोश पथके: गट आणि प्रभाग स्तरांवर स्थापन; नेमलेल्या वर्ग-१ अधिकाऱ्यांच्या नेतृत्वाखाली, पाच एनसीसी कॅडेट आणि पाच माय भारत स्वयंसेवकांसह.
- जागतिक क्षयरोग अहवाल २०२६ मध्ये मृत्यूदर अंदाज अधिक भक्कम करण्यासाठी भारताच्या महानिबंधकांची (आरजीआय) नमुना नोंदणी प्रणाली (एसआरएस), मृत्यूपश्चात कारण-चौकशी आणि नि-क्षय यांची माहिती वापरली.
- आयसीएमआर–राष्ट्रीय क्षयरोग संशोधन संस्थेने (आयसीएमआर-एनआयआरटी) २०२५ मध्ये राष्ट्रीय स्तरावर प्रातिनिधिक क्षयरोग प्रसार सर्वेक्षण केले.
- एनएएटी: लेखात नमूद केलेले जलद आण्विक निदान तंत्रज्ञान.
आकडेवारी आणि तपशील
- मृत्यूदर: २०१५ पासून ३८% घट, तर जागतिक घट ३५%. दर
- औषधसंवेदनशील क्षयरुग्णांमध्ये उपचार यशस्वितेचे प्रमाण: ९४%.
- क्षयरोग कार्यक्रमाच्या निधीच्या गरजेपैकी ९६% देशांतर्गत संसाधनांतून भागवली जाते.
- पहिली सघन १०० दिवसांची मोहीम: ७ डिसेंबर २०२४ रोजी ३३ राज्ये/केंद्रशासित प्रदेशांतील ३४७ उच्च-प्राधान्य जिल्ह्यांत सुरू झाली, नंतर देशभर विस्तारली.
- दुसरी सघन १०० दिवसांची मोहीम: २४ मार्च २०२६ रोजी सुरू; १.५८ लाख उच्च-जोखमीची गावे व प्रभाग, एकत्रित वस्ती-स्थळे आणि असुरक्षित लोकसंख्या यांवर लक्ष केंद्रित.
- ७ डिसेंबर २०२४ ते ८ नोव्हेंबर २०२६ दरम्यान अभियानाद्वारे २५ कोटींहून अधिक लोकांची सघन तपासणी झाली. जवळपास १५ लाख लक्षणविरहित रुग्ण आढळले.
- लेखात नमूद एआय साधने: एआय-सक्षम पोर्टेबल एक्स-रे; हॉटस्पॉट ओळख; प्रतिकूल परिणामांची शक्यता असलेल्या उच्च-जोखमीच्या रुग्णांचे पूर्वानुमान; खुशी एआय चॅटबॉट आणि अवतार व्हिडिओबॉट.
- प्रलंबित: आयसीएमआर-एनआयआरटीचे २०२५ चे प्रसार सर्वेक्षण डब्ल्यूएचओकडे सादर केले असून त्यावर तांत्रिक चर्चा सुरू आहे. त्यानंतर डब्ल्यूएचओ भारतासाठी सुधारित देश-प्रोफाइल प्रसिद्ध करेल.
- लेखात नसलेले: सध्याची क्षयरोग रुग्णसंख्येची आकडेवारी आणि २०२५ च्या निर्मूलन लक्ष्याबद्दलचे कोणतेही विधान.
स्थिर–गतिशील दुवा
- क्षयरोग निर्मूलन हे शाश्वत विकास उद्दिष्ट ३ (आरोग्य) आणि क्षयरोग समाप्ती उद्दिष्टांशी जोडलेले आहे. या उद्दिष्टांचा आधारवर्ष २०१५ आहे. भारताने स्वतःचे लक्ष्य (२०२५) जागतिक लक्ष्यापेक्षा (२०३०) पाच वर्षे आधी ठेवले.
- यात शोध घेणे, उपचार करणे, प्रतिबंध करणे आणि आधार देणे हे सार्वजनिक आरोग्याचे नेहमीचे चक्र आहे. त्याला सामाजिक निर्धारकांची (पोषण) आणि तंत्रज्ञानाची (एआय, एनएएटी) जोड दिली आहे.
- अंदाज हे सर्वेक्षण व माहिती प्रणालींवर (नमुना नोंदणी प्रणाली, मृत्यूपश्चात कारण-चौकशी, नि-क्षय) अवलंबून असतात. त्यामुळे प्रगतीच्या दाव्यांसाठी मोजमापाची गुणवत्ता महत्त्वाची ठरते.
- समुदाय एकत्रीकरण (पंचायती राज संस्था, नागरी स्थानिक स्वराज्य संस्था, कंपन्या, युवक) हे बहुभागधारक शासनाचे द्योतक आहे.
अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस२ – सामाजिक न्याय: आरोग्य – आरोग्याचा विकास व व्यवस्थापन यांच्याशी संबंधित प्रश्न; कल्याणकारी योजना; जीएस३ – विज्ञान व तंत्रज्ञान: आरोग्यक्षेत्रातील एआय व निदानतंत्रांचे उपयोजन; जीएस२ – शासन: समुदायाचा सहभाग व जनभागीदारी
पार्श्वभूमी
राष्ट्रीय क्षयरोग निर्मूलन कार्यक्रम (एनटीईपी)
नि-क्षय पोषण योजना (एनपीवाय) आणि नि-क्षय मित्र
टीबी मुक्त भारत अभियान
अधिक संदर्भ
- आधीच्या मोहिमेचे निकाल: पहिल्या १०० दिवसांच्या मोहिमेत १२.९७ कोटी असुरक्षित व्यक्तींची तपासणी झाली आणि ७.१९ लाखांहून अधिक क्षयरोग रुग्ण आढळले. त्यात २.८५ लाख लक्षणविरहित व्यक्तींचा समावेश होता.
- रुग्ण नोंदणीचा कल: २०२३ मध्ये २५.५ लाख आणि २०२४ मध्ये २६.०७ लाख रुग्णांची विक्रमी नोंद.
- भारताचे स्वतःच्या २०२५ च्या ध्येयाच्या तुलनेत स्थान: जागतिक क्षयरोग दिन २०२६ वरील स्पष्टीकरणांनुसार भारताने २०२५ चे निर्मूलन लक्ष्य गाठले नाही. क्षयरोग निर्मूलन म्हणजे दर वर्षी प्रति दशलक्ष लोकसंख्येमागे एकापेक्षा कमी नोंदवलेला रुग्ण, अशी व्याख्या आहे.
- सामान्यतः अधोरेखित होणारी आव्हाने: औषधप्रतिरोधी क्षयरोग, कुपोषण, निदानातील त्रुटी, सामाजिक कलंक आणि स्थलांतर.
मेन्सचे पैलू
- निकाल विरुद्ध लक्ष्य: मृत्यूदर दर लाखामागे २८ वरून १८ वर आला (३८%), जो जागतिक घट ३५% पेक्षा थोडा अधिक आहे. २०३० पर्यंत (आधारवर्ष २०१५) मृत्यूदरात ९०% घट करण्याच्या डब्ल्यूएचओ क्षयरोग समाप्ती लक्ष्याच्या तुलनेत ३८% अजूनही मोठी तफावत सोडते. भारताने २०२५ चे निर्मूलन ध्येय गाठले नाही, असेही भाष्यकार सांगतात.
- तंत्रज्ञान: एआय एक्स-रे, एनएएटी, एआयआधारित जोखीम पूर्वानुमान आणि चॅटबॉट यांमुळे निदान आणि पाठपुरावा जलद होतो. समता, डिजिटल उपलब्धता आणि माहिती गोपनीयता हे प्रश्न मात्र कायम आहेत.
- सक्रिय रुग्ण शोध: २५ कोटींहून अधिक लोकांची तपासणी आणि सुमारे १५ लाख लक्षणविरहित रुग्णांचा शोध हे निष्क्रिय शोधाकडून सक्रिय शोधाकडे झालेले स्थित्यंतर दर्शवते. लवकर ओळख झाल्याने संसर्गप्रसार घटतो.
- पोषण आणि सहरोग: नि-क्षय पोषण योजना, नि-क्षय मित्र आणि मधुमेह व कुपोषण तपासणीशी एकात्मता हे सामाजिक निर्धारकांना संबोधित करतात.
- वित्तपुरवठा आणि संघराज्यवाद: क्षयरोगाच्या निधीपैकी ९६% देशांतर्गत संसाधनांतून येतो, हा आत्मनिर्भरतेचा मुद्दा आहे. राज्ये/केंद्रशासित प्रदेश, पंचायती राज संस्था आणि स्थानिक स्वराज्य संस्था या अंमलबजावणीतील भागीदार आहेत.
- जनभागीदारी: पंचायती राज संस्था, नागरी समाज, खासगी सेवादाते, कंपन्या आणि युवक (जोश पथके) यांच्या सहभागातून अभियान-स्वरूपाचा, संपूर्ण-समाज दृष्टिकोन उभा राहतो.
- मोजमाप आणि विश्वासार्हता: डब्ल्यूएचओच्या अंदाजात नमुना नोंदणी प्रणाली, मृत्यूपश्चात कारण-चौकशी आणि नि-क्षय यांची माहिती वापरली गेली. प्रलंबित प्रसार सर्वेक्षणामुळे देश-प्रोफाइल बदलू शकते, त्यामुळे हे अंदाज तात्पुरते आहेत.
- पुढील वाटचाल: औषधप्रतिरोधी क्षयरोग कमी करणे, क्षयरोग प्रतिबंधात्मक उपचारांचा विस्तार करणे आणि कुपोषण व सामाजिक कलंकाशी लढणे. प्रसार सर्वेक्षणाला अंतिम रूप देणे. निधीची बांधिलकी कायम राखणे.
संभाव्य मेन्स प्रश्न
**जीएस२, १५ गुण:** "२०१५ पासून भारताने क्षयरोग मृत्यूदरात ३८% घट नोंदवली आहे, तरीही देश २०२५ च्या निर्मूलन ध्येयापासून दूर आहे. राष्ट्रीय क्षयरोग निर्मूलन कार्यक्रमांतर्गत अवलंबलेल्या धोरणांचे आणि उरलेल्या आव्हानांचे परीक्षण करा."
संबंधित विषय
- शाश्वत विकास उद्दिष्ट ३ आणि डब्ल्यूएचओची क्षयरोग समाप्ती रणनीती
- औषधप्रतिरोधी क्षयरोग (एमडीआर/एक्सडीआर) आणि बीपीएएलएम प्रकारच्या उपचारपद्धती
- आयुष्मान भारत – आरोग्य व कल्याण केंद्रे; राष्ट्रीय आरोग्य अभियान
- पंचायती राज संस्था आणि समुदाय आरोग्याच्या भूमिका
- आयसीएमआर, आरोग्यसेवेतील एआय आणि डिजिटल आरोग्य अभियान
विषय: GS2
12 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत