BrainParrot

अग्निपथ योजनेतील सुधारणा: अग्निवीरांसाठी दोन वर्षांची दुसरी सेवा मुदत

GS3संपूर्ण नोटप्रकाशित:

स्रोत: द हिंदू, 8 नोव्हेंबर, 2026

सारांश

  • ४ नोव्हेंबर रोजी मंत्रिमंडळाने तिन्ही सेनादलांच्या शिफारशींनुसार अग्निपथ योजनेतील मोठ्या सुधारणेला मंजुरी दिली.
  • चार वर्षांनंतर बाहेर पडणार असलेल्या ७५% अग्निवीरांना आता दोन वर्षांची दुसरी सेवा मुदत मिळेल. त्यानंतर इच्छा आणि वस्तुनिष्ठ निकष यांच्या अधीन राहून त्यांचा नियमित सैनिक म्हणून भरतीसाठी विचार केला जाईल.
  • चार वर्षांनंतर २५% अग्निवीरांना थेट सेवेत कायम ठेवण्याची तरतूद जशीच्या तशी आहे.
  • दुसरी सेवा मुदत स्वीकारणाऱ्यांना जास्त वेतन आणि वाढीव सेवा निधी मिळेल. नियमित भरती झाल्यावर त्यांचा दर्जा चार वर्षांनंतर थेट घेतलेल्यांपेक्षा एक पायरी खालचा असेल.
  • प्रत्येक इच्छुक अग्निवीराला आता सेवेत राहण्याचा मार्ग उपलब्ध असल्याने, केंद्रीय सशस्त्र पोलीस दले आणि राज्य पोलीस यांमधील सेवेनंतरचे पूर्वीचे आरक्षण त्यांना लागू राहणार नाही.

UPSC साठी महत्त्व: relevance → प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ – सुरक्षा: संरक्षण सुधारणा आणि सुरक्षा दलांचे मनुष्यबळ; जीएस२ – सरकारी धोरणे आणि योजना

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • अग्निपथ योजना लष्कर, नौदल आणि हवाई दलातील अधिकारी श्रेणीखालील कर्मचाऱ्यांसाठी आहे. ती कमिशन्ड अधिकाऱ्यांसाठी नाही.
  • अग्निपथ योजना १४ जून २०२२ रोजी सुरू झाली (लेखानुसार; पीआयबीनुसार त्याच दिवशी मंत्रिमंडळ मंजुरी).
  • सेवा निधी ही अग्निवीरांना सेवा मुदत पूर्ण झाल्यावर मिळणारी एकरकमी रक्कम आहे.
  • सुधारित रचनेनुसार प्रत्येक तुकडीतील २५% जणांची चार वर्षांनंतर नियमित संवर्गात भरती होते. उर्वरित ७५% जणांना आणखी दोन वर्षांची सेवा मुदत मिळते आणि त्यानंतर नियमित भरतीसाठी त्यांचा विचार होतो.
  • अग्निवीरांची भरती संबंधित सेवा कायद्यांखाली होते आणि त्यांचा दर्जा वेगळा असतो.
  • नियमित संवर्गातील निवड वस्तुनिष्ठ निकषांवर आधारित केंद्रीकृत प्रक्रियेद्वारे होते.

आकडेवारी आणि तपशील

  • सुधारणा ४ नोव्हेंबर रोजी जाहीर झाली आणि तिन्ही सेनादलांच्या शिफारशीवरून मंत्रिमंडळाने मंजूर केली.
  • चार वर्षांनंतर कायम ठेवण्याचे प्रमाण: २५% (अपरिवर्तित). उर्वरित ७५% जणांना दोन वर्षांची दुसरी सेवा मुदत मिळते, म्हणजे नियमित भरतीचा निर्णय होण्यापूर्वी एकूण सहा वर्षे.
  • पहिली तुकडी: १८,००० अग्निवीर आपल्या चार वर्षांच्या मुदतीच्या अखेरीस येत आहे.
  • संरक्षण दल प्रमुख जनरल एन. एस. राजा सुब्रमणी यांनी सांगितले की, मंत्रिमंडळ मंजुरीपूर्वी या शिफारशीवर तीन ते चार महिने चर्चा झाली.
  • दुसऱ्या सेवा मुदतीनंतर नियमित भरती झाल्यास अग्निवीरांचा दर्जा २५% तरतुदीखाली चार वर्षांनंतर घेतलेल्यांपेक्षा एक पायरी खालचा असतो.
  • लष्कर, नौदल आणि हवाई दलातील अग्निवीरांचा मागोवा घेणारा केंद्रीकृत डेटाबेस आहे, आणि वस्तुनिष्ठ मापदंडांवर वार्षिक मूल्यमापन होते (संरक्षण दल प्रमुख).
  • लेखात नमूद केलेले मूल्यमापनातील सकारात्मक मुद्दे:
  • जास्त जिल्ह्यांमधून भरती
  • अधिक प्रमाणित आणि पारदर्शक निवड प्रक्रिया
  • उच्च तंदुरुस्ती, मनोबल, प्रेरणा, स्पर्धात्मक वृत्ती आणि शिस्त
  • तंत्रज्ञानाशी जुळवून घेण्याची क्षमता, कौशल्यविकास आणि शैक्षणिक पात्रता
  • सशस्त्र दलांच्या शाखा महिलांसाठी खुल्या होणे
  • पहिल्या २५% मध्ये न येणे म्हणजे कामगिरी खराब असणे नव्हे, असे संरक्षण दल प्रमुखांनी सांगितले. निवड गरजा आणि उपलब्ध रिक्त जागा यांच्या तुलनेत होते.
  • या बदलानंतर उल्लेखनीय बाब म्हणजे, या अग्निवीरांसाठी केंद्रीय सशस्त्र पोलीस दले आणि राज्य पोलीस यांमधील सेवेनंतरचे आरक्षण नाही, कारण ते आता त्यासाठी पात्र नाहीत.

स्थिर–गतिशील दुवा

ही बातमी लष्करी मनुष्यबळ धोरणातील कायमच्या तणावाचे उदाहरण आहे. तरुण दल आणि कमी निवृत्तिवेतन खर्च हे एका बाजूला असतात, तर प्रशिक्षित व अनुभवी कर्मचारी टिकवून ठेवणे दुसऱ्या बाजूला असते. अग्निपथ हे टूर ऑफ ड्यूटी प्रारूप होते, आणि हा बदल आढाव्यानंतर केलेली मध्यावधी दुरुस्ती आहे. सेवाशर्तींच्या योजना तयार केल्या जातात, आकडेवारीच्या आधारे त्यांचे मूल्यमापन होते आणि मंत्रिमंडळ त्यात सुधारणा करते, हे यातून दिसते. अल्पमुदतीच्या लष्करी करारांची मानवी किंमत (पुनर्समावेश आणि करिअर सुरक्षा) राज्य कशी हाताळते, हा प्रश्नही यातून उभा राहतो.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – सुरक्षा: सुरक्षा दले आणि त्यांचे अधिकारक्षेत्र; जीएस२ – सरकारी धोरणे आणि हस्तक्षेप (रचना आणि अंमलबजावणीचे मुद्दे); पूर्व परीक्षा – चालू घडामोडी

पार्श्वभूमी

अग्निपथ योजना / अग्निवीर

अधिक संदर्भ

  • व्हिजन आयएएसनुसार तटरक्षक दल, संरक्षण नागरी पदे, केंद्रीय सशस्त्र पोलीस दले, आसाम रायफल्स आणि व्यापारी नौदलातील पदांमध्ये माजी अग्निवीरांसाठी १०% आरक्षण आहे. दृष्टी आयएएसनुसार गृह मंत्रालयाने नंतर केंद्रीय सशस्त्र पोलीस दलांतील गट क पदांमधील माजी अग्निवीरांचे आरक्षण १०% वरून ५०% केले. आता मुदतवाढ मिळणाऱ्यांना केंद्रीय सशस्त्र पोलीस दले आणि राज्य पोलीस यांमधील आरक्षण लागू राहणार नाही, असे लेखात म्हटले आहे.
  • क्लिअरआयएएस या सुधारणेचे वर्णन तीन टप्प्यांचा मार्ग असे करते: चार वर्षांची मुदत, नंतर ऐच्छिक दोन वर्षांची मुदतवाढ, आणि मग नियमित भरती. क्लिअरआयएएस आणि दृष्टी आयएएस या दोघांनुसार, वाढीव मुदतीनंतर बाहेर पडणाऱ्यांसाठी सेवा निधी कोशातील सरकारचा वाटा ७०% होतो, आणि पूर्वीचे ५०:५० प्रमाण बदलते. मुदतवाढीच्या पहिल्या वर्षी मासिक वेतन ₹४३,५०० आणि दुसऱ्या वर्षी ₹४७,५०० असल्याचेही ते सांगतात. लेखात मात्र केवळ “जास्त वेतन” आणि “वाढीव” सेवा निधी असा उल्लेख आहे.
  • निवड प्रक्रिया आणि सेवेनंतरच्या पुनर्वसनाची व्यवस्था स्पष्टपणे ठरवली नाही, तर करिअर सुरक्षा अपुरीच राहील, असा इशारा क्लिअरआयएएस देते.

मेन्सचे पैलू

  • बदल का: योजना कायम स्थिर राहावी असा हेतू नव्हता, आणि सेनादलांनी नियतकालिक आढावा घेण्याची बांधिलकी स्वीकारली होती. कामगिरी, तंदुरुस्ती आणि कौशल्यांबाबतच्या चार वर्षांच्या आकडेवारीमुळे प्रशिक्षित मनुष्यबळाचा चांगला वापर करण्याची शिफारस पुढे आली.
  • कार्यात्मक/संस्थात्मक लाभ:
  • आधीच प्रशिक्षण आणि कार्यान्वयन अनुभव असलेले कर्मचारी टिकवून ठेवणे
  • नव्या भरतीला वारंवार प्रशिक्षण देण्याची गरज कमी होणे
  • सुरुवातीला निवड न झालेल्यांसाठी अधिक दीर्घ मार्ग
  • समता आणि मनोबलाशी संबंधित चिंता: नियमित भरतीवेळी एक पायरी खालचा दर्जा मिळाल्याने संवर्गात दोन स्तर तयार होतात. पहिल्या २५% मध्ये कोण येणार हे निरपेक्ष गुणवत्तेवर नव्हे, तर रिक्त जागांच्या तुलनेत सापेक्ष निवडीवर ठरते.
  • धोरणातील तडजोड: ७५% जणांना आता सेवेत राहण्याचा मार्ग आहे, पण केंद्रीय सशस्त्र पोलीस दले आणि राज्य पोलीस यांमधील सेवेनंतरचे आरक्षण काढून घेतले आहे. सेवेनंतरच्या पुनर्रोजगाराची योजनेची मूळ मांडणी सेवेतील मुदतवाढीने बदलली आहे.
  • वित्तीय/मनुष्यबळ तर्क: तरुण दल आणि कमी निवृत्तिवेतन दायित्व हे मूळ उद्दिष्ट आता कर्मचारी टिकवण्याशी आणि जास्त वेतन/सेवा निधी खर्चाशी जुळवून घ्यावे लागेल.
  • प्रशासन: चार वर्षांनंतर मंत्रिमंडळ स्तरावरील आढावा, केंद्रीकृत मूल्यमापन डेटाबेस आणि पारदर्शक वस्तुनिष्ठ निकष ही उत्तम कार्यपद्धती आहे.
  • पुढील मार्ग: स्पष्ट निकष आणि रिक्त जागांची संख्या जाहीर करणे, दर्जा समानतेचे नियम ठरवणे, आणि तरीही बाहेर पडणाऱ्यांसाठी कौशल्य प्रमाणन आणि पुनर्समावेशाची व्यवस्था उभारणे.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस३ (सुरक्षा) / जीएस२, १५ गुण:** “अग्निपथ योजनेत चार वर्षांच्या अंमलबजावणीनंतर सुधारणा करण्यात आली आहे. या बदलांमागील तर्काचे परीक्षण करा आणि सशस्त्र दलांवर व अग्निवीरांवर त्यांचे होणारे परिणाम चिकित्सकपणे तपासा.”

संबंधित विषय

  • संरक्षण मनुष्यबळ सुधारणा: लष्करी व्यवहार विभाग, थिएटर कमांड, निवृत्तिवेतनाचा भार
  • केंद्रीय सशस्त्र पोलीस दले आणि त्यांची भरती
  • टूर ऑफ ड्यूटी आणि अल्पमुदत सेवा आयोग प्रारूपे
  • कौशल्यविकास आणि माजी सैनिकांचा पुनर्समावेश

विषय: GS3राज्यव्यवस्था

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

8 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत