BrainParrot

केंद्रीय मंत्री अश्विनी वैष्णव यांच्या हस्ते सेमीकॉन २.० वेब ॲप्लिकेशन पोर्टलचा शुभारंभ; इलेक्ट्रॉनिक घटक उत्पादन योजनेअंतर्गत १२ मंजूर अर्जदारांची घोषणा

GS3संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗

सारांश

केंद्रीय मंत्री अश्विनी वैष्णव यांनी सेमिकॉन इंडिया कार्यक्रमांतर्गत "सेमिकॉन २.० – वेब अर्ज पोर्टल" सुरू केले. हे पोर्टल स्तंभ २, ३ आणि ४ साठी कार्यरत आहे. त्यानंतर त्यांनी ईसीएमएस अंतर्गत आणखी १२ अर्जदारांना मिळालेल्या मंजुरीची घोषणा केली.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ – विज्ञान व तंत्रज्ञान/अर्थव्यवस्था: अर्धवाहक (सेमीकंडक्टर), इलेक्ट्रॉनिक्स उत्पादन, औद्योगिक धोरण, आत्मनिर्भरता

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • सेमिकॉन २.०: आयएसएम अंतर्गत १५ जुलै २०२६ रोजी मंत्रिमंडळाची मंजुरी, ₹१,२७,५०० कोटींची खर्चतरतूद आणि सहा धोरणात्मक स्तंभ (रचना; यंत्रे व सामग्री; फॅब; एटीएमपी/ओसॅट; संशोधन व विकास; प्रतिभा विकास). पोर्टल स्तंभ २ (यंत्रे व सामग्री), ३ (फॅब) आणि ४ (एटीएमपी/ओसॅट) साठी कार्यरत आहे.
  • आयएसएम ही सेमिकॉन इंडिया कार्यक्रमांतर्गत नोडल संस्था आहे.
  • ईसीएमएस = इलेक्ट्रॉनिक्स घटक उत्पादन योजना (इलेक्ट्रॉनिक्स व माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालयामार्फत राबवली जाते).
  • चिप्स टू स्टार्टअप (सी२एस) कार्यक्रम: संस्थांना ईडीए साधने उपलब्ध करून देतो आणि विद्यार्थ्यांना प्रशिक्षण देतो.
  • ईडीए = इलेक्ट्रॉनिक डिझाइन ऑटोमेशन (चिप रचनेचे सॉफ्टवेअर).
  • या फेरीतील ईसीएमएस अंतर्गत पहिल्यांदाच मिळालेल्या मंजुरी: तांब्याचे फॉइल, कॅथोड सक्रिय सामग्री आणि विशेष सिरॅमिक्स.
  • भांडवली वस्तूंच्या मंजुरी: टीडीकनेक्स (चेन्नई) प्रायव्हेट लिमिटेड (अचूक साचे व टूलिंग); रॉकवेल ऑटोमेशन इंडिया प्रायव्हेट लिमिटेड (भांडवली उपकरणांसाठी वीज व नियंत्रण प्रणाली); विप्रो परी रोबोटिक्स प्रायव्हेट लिमिटेड (कारखाना स्वयंचलन आणि प्रणाली एकात्मीकरणासाठी भांडवली उपकरणे).
  • या फेरीतील ७ राज्ये: गुजरात, कर्नाटक, मध्य प्रदेश, महाराष्ट्र, पंजाब, तमिळनाडू आणि उत्तर प्रदेश.
  • ही फेरी मूळ घटक, पुरवठा साखळीतील उत्पादने आणि भांडवली वस्तू यांतील १० लक्ष्य-विभाग उत्पादनांना व्यापते.

आकडेवारी आणि तपशील

  • सेमिकॉन १.०: सहा राज्यांत १२ प्रकल्पांना मंजुरी, एकत्रित गुंतवणूक ₹१.६४ लाख कोटींपेक्षा अधिक. ऑक्टोबर २०२६ पर्यंत ५ प्रकल्पांनी व्यावसायिक उत्पादन सुरू केले होते.
  • स्टार्ट-अप आणि कौशल्य साहाय्य: १०५ स्टार्ट-अप्सना ईडीए साधनांची उपलब्धता; २४ स्टार्ट-अप्सना निधीमार्फत साहाय्य; १५ स्टार्ट-अप्सना उद्यम भांडवल निधी मिळाला. सी२एस अंतर्गत ३३२ संस्थांना ईडीए साधने पुरवली गेली आणि सुमारे ७०,००० विद्यार्थ्यांना प्रशिक्षण दिले गेले.
  • ही ईसीएमएस फेरी: १२ अर्ज; ₹७,५०३ कोटींची गुंतवणूक; ₹३९,०४५ कोटींचे अपेक्षित उत्पादन; ७,१२७ प्रत्यक्ष रोजगार.
  • यापूर्वी घोषित ईसीएमएस मंजुरी: १०६ अर्ज; ₹६९,५४८ कोटींची गुंतवणूक.
  • एकत्रित ईसीएमएस (११८ अर्ज):
  • १६ राज्यांत ३४ उत्पादने
  • ₹७७,०५१ कोटींची गुंतवणूक
  • ₹५,७३,१४६ कोटींचे अपेक्षित उत्पादन
  • ८१,७५५ प्रत्यक्ष रोजगार
  • मंत्र्यांची निरीक्षणे:
  • योजनेअंतर्गत मंजूर झालेल्या युनिट्सपैकी सुमारे ५०% युनिट्स सूक्ष्म, लघू व मध्यम उद्योग क्षेत्रातील आहेत.
  • बॅटरी सेल्स, तांब्याचे फॉइल, तांबे-आवरणयुक्त लॅमिनेट्स आणि उच्च दर्जाचे पीसीबी यांतील क्षमता वाढत आहे.
  • सेमिकॉन २.० अंतर्गत किमान तीन मोठे उपकरण उत्पादक आणि पाच रसायने व वायू कंपन्या लक्ष्य केल्या जातील.
  • प्रकल्प निवड काटेकोर असावी आणि गुणवत्ता, तांत्रिक सखोलता, संशोधन व विकास आणि जागतिक स्पर्धात्मकता यांवर आधारित असावी.
  • भारतात संगणक आणि घटक उत्पादनावर वाढता भर असल्याचे त्यांनी नमूद केले.
  • सर्व मंजुरींचे आकडे "अपेक्षित" किंवा "प्रक्षेपित" आहेत. ते प्रत्यक्ष झालेली गुंतवणूक किंवा उत्पादन नाही.

स्थिर–गतिशील दुवा

  • अर्धवाहक आणि इलेक्ट्रॉनिक घटक हे जवळजवळ सर्व आधुनिक उद्योगांसाठी धोरणात्मक कच्चा माल आहेत. भारताची समस्या म्हणजे आयातीवरील अवलंबित्व आणि काही ठिकाणी केंद्रित झालेल्या जागतिक पुरवठा साखळ्यांवरील धोका.
  • धोरण आता जोडणीकडून (असेंब्ली) सखोल मूल्य साखळीकडे वळले आहे: घटक, सामग्री, उपकरणे आणि चिप्स. ईसीएमएस घटक आणि उर्ध्व (अपस्ट्रीम) कच्च्या मालाशी संबंधित आहे. सेमिकॉन २.० उपकरणे, सामग्री, रचना (डिझाइन), फॅब, पॅकेजिंग, संशोधन व विकास आणि प्रतिभा विकास हाताळते.
  • वापरलेली साधने: भांडवली खर्चावर प्रोत्साहन, समान-प्रमाण (पॅरी-पासू) वित्तीय साहाय्य, अभियान-स्वरूपाची यंत्रणा (आयएसएम) आणि डिजिटल अर्ज पोर्टल.
  • संबंधित संकल्पना: आत्मनिर्भर भारत, मेक इन इंडिया (ईएसडीएम क्षेत्र), पुरवठा साखळीची लवचिकता आणि धोरणात्मक स्वायत्तता.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – विज्ञान व तंत्रज्ञान: तंत्रज्ञानाचे स्वदेशीकरण, माहिती तंत्रज्ञान/इलेक्ट्रॉनिक्स; जीएस३ – अर्थव्यवस्था: औद्योगिक धोरण, उत्पादन क्षेत्र, आयात प्रतिस्थापन, सूक्ष्म, लघू व मध्यम उद्योग

पार्श्वभूमी

भारत अर्धवाहक अभियान (आयएसएम) आणि सेमिकॉन इंडिया कार्यक्रम

सेमिकॉन २.०

इलेक्ट्रॉनिक्स घटक उत्पादन योजना (ईसीएमएस)

अधिक संदर्भ

  • ऑगस्ट २०२६ पर्यंत १५ राज्यांत १०६ ईसीएमएस प्रकल्पांना मंजुरी मिळाली होती आणि ३८ मंजूर कारखान्यांत उत्पादन सुरू होते.
  • सेमिकॉन १.० चे १२ युनिट्स: एक सिलिकॉन फॅब, एक सिलिकॉन कार्बाइड फॅब, एक गॅलियम नायट्राइड मायक्रो-एलईडी डिस्प्ले फॅब आणि नऊ एटीएमपी/ओसॅट युनिट्स.
  • ईसीएमएस हे राष्ट्रीय इलेक्ट्रॉनिक्स धोरण २०१९ आणि स्पेक्स (२०२०) यांचा समावेश असलेल्या धोरण-श्रेणीचा भाग आहे. स्पेक्स अंतर्गत २५% भांडवली खर्च प्रोत्साहन दिले गेले.

मेन्सचे पैलू

  • मूल्य साखळीचे सखोलीकरण: मंत्र्यांनी हा बदल जोडणीच्या पलीकडे मॉड्यूल्स, घटक, सामग्री आणि तंत्रज्ञानाकडे जाणारा असल्याचे मांडले. तांब्याचे फॉइल, कॅथोड सक्रिय सामग्री आणि विशेष सिरॅमिक्स यांना पहिल्यांदाच मिळालेल्या मंजुरी उर्ध्व (अपस्ट्रीम) सामग्रीशी संबंधित आहेत.
  • व्याप्ती: ११८ अर्ज आणि ₹७७,०५१ कोटींची अपेक्षित गुंतवणूक यातून ₹५,७३,१४६ कोटींचे अपेक्षित उत्पादन अपेक्षित आहे. गुंतवणुकीच्या तुलनेत उत्पादनाचे प्रमाण जास्त आहे, त्यामुळे प्रत्यक्ष साध्य आकडेवारीचा मागोवा घेणे आवश्यक आहे.
  • प्रादेशिक विस्तार: मंजुरी १६ राज्यांत पसरल्या आहेत, तर या फेरीत ७ राज्यांचा समावेश आहे. सेमिकॉन १.० चे प्रकल्प सहा राज्यांत आहेत.
  • सूक्ष्म, लघू व मध्यम उद्योग पैलू: मंजूर युनिट्सपैकी जवळपास निम्मे सूक्ष्म, लघू व मध्यम उद्योग आहेत. स्थानिक उपकरणे, रसायने आणि वायू यांच्या मागणीतून पुरवठादार परिसंस्था उभ्या राहू शकतात.
  • सेमिकॉन २.० कोणत्या उणिवा भरून काढते: उपकरणे, सामग्री, विशेष रसायने आणि वायू; यासाठी स्पष्ट युनिट लक्ष्ये आहेत (३ उपकरण उत्पादक, ५ रसायने व वायू कंपन्या).
  • प्रतिभा आणि स्टार्ट-अप्स: ईडीए उपलब्धता (१०५ स्टार्ट-अप्स), ३३२ संस्था आणि ७०,००० विद्यार्थ्यांना प्रशिक्षण.
  • जोखमी/मर्यादा: दीर्घ गर्भावधी, मोठी वित्तीय खर्चतरतूद, जागतिक तंत्रज्ञान भागीदारांवरील अवलंबित्व आणि संख्येपेक्षा गुणवत्तेला प्राधान्य सुनिश्चित करणे (काटेकोर निवडीचे मंत्र्यांचे आवाहन).

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस३, १५ गुण:** "भारताचे इलेक्ट्रॉनिक्स धोरण जोडणीकडून घटक, सामग्री आणि उपकरणे निर्मितीकडे वळत आहे. लवचिक देशांतर्गत मूल्य साखळी उभारण्यात सेमिकॉन २.० आणि इलेक्ट्रॉनिक्स घटक उत्पादन योजना यांच्या भूमिकेचे मूल्यमापन करा."

संबंधित विषय

  • राष्ट्रीय इलेक्ट्रॉनिक्स धोरण २०१९, उत्पादन-संलग्न प्रोत्साहन (पीएलआय) योजना, स्पेक्स, ईएमसी २.०
  • अर्धवाहक मूल्य साखळी: फॅब, एटीएमपी/ओसॅट, ईडीए, विशेष वायू
  • रचना-संलग्न प्रोत्साहन योजना
  • आत्मनिर्भर भारत आणि पुरवठा साखळीची लवचिकता; भारताचे अर्धवाहकविषयक सामंजस्य करार
  • सूक्ष्म, लघू व मध्यम उद्योग धोरण आणि औद्योगिक मार्गिका

विषय: GS3

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

6 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत